در این مرحله، مدل بر اساس دانش سازمانی، معیار های موفقیت مدل، برنامه تست طراحی شده و پارامتر های دیگر ارزیابی می شود.
خروجی این فاز:
ارزشیابی مدل^[۵۸]: خلاصه فعالیت های انجام شده در این مرحله به همراه لیست ویژگی های مدل تولید شده، مثل دقت مدل در این گزارش بیان می شود. [۳۱]
شکل شماره ۱٫۴٫۲٫۳٫ مرحله مدل سازی
۱٫۴٫۲٫۳٫ مروری بر تکنیک های ساخت مدل سازی رفتار مشتری
در این بخش ضمن مروری کوتاه بر روند و حجم کاربرد روش های مختلف داده کاوی در مدل سازی رفتار مشتری تلاش می شود تا مرسوم ترین روش ها و روند تغییرات در کاربرد آنها طی سال های مختلف نشان داده شود. برای این منظور از دو مطالعه مرور ادبیات موضوع کاربرد روش های داده کاوی ورهوف و دانکرز^[۵۹] و هادن^[۶۰] و همکاران استفاده شده است. نمودار ۱٫۱٫۴٫۲٫۳ خلاصه ای از نتایج ورهوف و دانکرز و نمودار ۲٫۱٫۴٫۲٫۳ خلاصه ای از نتایج هادن و همکاران در این خصوص را نشان می دهد. ورهوف و دانکرز در این تحقیق از مقالات منتشر شده در فاصله سال های ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۲ استفاده کرده اند. هادن و همکاران نیز در مطالعه خود، کاربرد روش های مختلف در مدل سازی رفتار مشتری را با مرور ۸۹ مقاله منتشر شده طی فاصله سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵ بررسی کرده اند. نمودار ۳٫۱٫۴٫۲٫۳ حاصل افزودن ۴۶ مقاله منتشر شده در ژورنالهای معتبر ISI در فاصله سال های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰ به نتایج هادن و همکاران می باشد. [۳۴]

نمودار شماره ۱٫۱٫۴٫۲٫۳٫ خلاصه ای از نتایج ورهوف و دانکرز
نمودار شماره ۲٫۱٫۴٫۲٫۳٫ خلاصه ای از نتایج هادن و همکاران
نمودار شماره ۳٫۱٫۴٫۲٫۳٫ مرسوم ترین روش ها در فاصله سال های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰
نتایج ورهوف و دانکرز در نمودار ۱٫۱٫۴٫۲٫۳ نشان می دهد که روش های جدول بندی توافقی^[۶۱] معمول ترین
روش های بخش بندی و مدل سازی پیش بینی کننده در گذشته بوده اند. ستون بعدی بیانگر آن است که روش های مبتنی بر RFM از بیشترین سهم در این مدل سازی برخوردار بوده اند. این در حالیست که هادن در نمودار ۲٫۱٫۴٫۲٫۳ اعتقاد دارد که RFM بیشتر در تعریف متغیر های مورد استفاده در مدل سازی و نه تکنولوژی انجام کار درگیر می باشد. همچنین نتایج ورهوف و دانکرز نشان دهنده آن است که رگرسیون خطی تکنیکی مرسوم برای انجام مدل سازی پیش بینی کننده بوده است. نکته جالب در این شکل آن است که سه روش CART، رگرسیون لوجیت و شبکه های عصبی که از روش های بسیار مرسوم فعلی هستند، در آن زمان سه رده آخر را در بحث مدل سازی پیش بینی کننده در اختیار داشتند.
نتایج هادن و همکاران در نمودار ۲٫۱٫۴٫۲٫۳، نشان دهنده آن است که در این دوره روش های جدول بندی توافقی به عنوان روشی قدیمی و غیر قابل استفاده کنار گذاشته شده و با روش های پیشرفته تر و دقیق تری جایگزین شده است. از سوی دیگر تفاوت عمده ای که در مورد این دو نمودار وجود دارد آن است که در نمودار ۱٫۱٫۴٫۲٫۳ به روش های موجود برای بخش بندی و پیش بینی به شکل عمومی پرداخته شده است. این درحالی است که در نمودار ۲٫۱٫۴٫۲٫۳ تمرکز اصلی بر روی روش های موجود برای پیش بینی رفتار مشتری بوده است.
همان طور که در نمودار ۲٫۱٫۴٫۲٫۳ مشاهده می شود تحلیل رگرسیون عمده ترین روش مورد استفاده در اکثر تحقیقات در این حوزه بوده است و پس از آن به ترتیب درخت های تصمیم، مدل های مارکوف و شبکه های عصبی قرار داشته اند. این در حالی است که این روش ها دارای کمترین سهم در نمودار ۱٫۱٫۴٫۲٫۳ بوده اند که این خود رشد سریع کاربردهای تکنیک ها را در زمینه های تحقیقاتی مورد بحث نشان می دهد.
نمودار ۳٫۱٫۴٫۲٫۳، که حاصل افزودن ۴۶ مقاله منتشر شده در فاصله سال های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰ به نتایج هادن و همکاران می باشد بیانگر آن است که روش ساده رگرسیون پر کاربردترین روش در مدل سازی رفتار مشتری
تاکنون بوده است. با این وجود فاصله کاربرد این روش از سایر روش های داده کاوی در سالیان اخیر به میزان چشمگیری کاهش یافته است. [۳۰] [۳۴]
۵٫۲٫۳ . پایش و ارزشیابی
پس از انتخاب مدل بایستی در این مرحله به بررسی و ارزیابی این موضوع پرداخت که آیا نتایج آنالیز داده ها ما را در رسیدن به اهداف کسب و کار یاری می کنند؟ در این مرحله دانش بدست آمده در مرحله چهارم مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت تا میزان سودمندی و کاربرد آن مشخص شود. به عنوان مثال در مورد مدلهای پیش بینی کننده باید دقت مدل روی داده های جدید تست شود و در صورت تایید نتایج حاصل از آن می تواند به کار گرفته شود. این مرحله شامل فعالیت های زیر می باشد:
ارزیابی نتایج
در این مرحله با بررسی نتایج به دست آمده از مراحل پیشین، بررسی می شود که آیا مدل به دست آمده اهداف مد نظر در مرحله اول را برآورده می سازد و هزینه و بودجه ای که برای انجام این پروژه لازم است با منابع مالی سازمان تناسب
دارد.
مرور فرایند آنالیز
در این مرحله با مرور کلی فرایند داده کاوی انجام شده، بررسی می شود که آیا مدل ایجاد شده برای براورده ساختن نیاز های کسب و کار رضایت بخش می باشد. این بخش شامل بررسی کیفی مدل نیز می باشد.
شکل شماره ۱٫۵٫۲٫۳٫ مرحله پایش و ارزیابی
۱٫۵٫۲٫۳٫ اعتبار سنجی متقاطع
پنجمین فاز از چرخه استاندارد CRISP، که قبل از گام به کارگیری نتایج قرار دارد، اعتبار سنجی نتایج است. در این بخش ابتدا روش های مرسوم اعتبار سنجی متقاطع و استفاده از مجموعه ای جداگانه یا روشی دیگر برای اعتبار سنجی نتایج معرفی شده است. [۳۱]
در اعتبار سنجی متقاطع^[۶۲]، داده های اولیه با نسبتی از پیش تعیین شده به دو یا جند مجموعه تقسیم
می شوند. در این نوع اعتبار سنجی داده های موجود برای هر دو منظور اجرای الگوریتم و نیز اعتبار سنجی نتایج مورد استفاده قرار می گیرد. به عنوان مثال هوانگ^[۶۳]، اعتبار سنجی نتایج تحقیقات خود را با کمک تقسیم بندی ۳۰/۷۰ داده های در اختیار انجام داده است که در آن ۷۰% از داده ها مجموعه آموزشی^[۶۴] را تشکیل داده و ۳۰% باقی مانده مجموعه اعتبار سنجی^[۶۵] را تشکیل می دهند که برای بررسی و اعتبار سنجی نتایج به کار می روند. [۱۵]
اعتبار سنجی متقاطع n تایی^[۶۶]
در این روش مجموعه در اختیار داده ها به طور تصادفی به مجموعه های دیتاست محدودی با اندازه مساوی شکسته می شود. هر یک از این مجموعه ها در ادامه به عنوان یک مجموعه اعتبار سنجی به کار خواهد رفت. [۳۵]
اعتبار سنجی متقاطع مونت کارلو^[۶۷]
در این روش مجموعه در اختیار به طور متوالی به بخش های تصادفی آموزشی و اعتبار سنجی شکستهمی شود. [۳۵]
۲٫۵٫۲٫۳٫ استفاده از مجموعه داده جداگانه
در بسیار از تحقیقات تلاش می شود تا در صورت امکان از داده های با تمایز بیشتر به عنوان مجموعه
اعتبار سنجی استفاده شود. به عنوان مثال داده های چندین شعبه فروش به عنوان مجموعه آموزش و داده های تعدادی دیگر از شعبات به عنوان مجموعه اعتبار سنجی به کار رود. یا اطلاعات یک دوره زمانی به عنوان داده آموزش و دوره زمانی دیگر برای اعتبار سنجی به کار رود. به این طریق تا حد زیادی از همبستگی احتمالی داده ها و تاثیر شرایط محیطی بر نتایج اجتناب می شود. یکی از روش های مرسوم برای اعتبار سنجی تکرار مدل سازی با روش های دیگر و مقایسه نتایج حاصل و میزان ثبات آنها در مدل سازی های مختلف می باشد. به عنوان مثال داتا^[۶۸] و همکاران نتایج به دست آمده مدل خود را با کاربرد الگوریتم ها و روش های مختلف مدل سازی اعم از رگرسیون، درخت های تصمیم و کلاس بندی KNN با هم مقایسه کرده است و به این طریق اعتبار نتایج حاصل را به اثبات رسانده است. [۳۶] همچنین در این تحقیق یک مجموعه جداگانه به عنوان مجموعه اعتبار سنجی شامل ۱۷۰۰۰ رکورد برای اعمال روش های مقایسه ای به کار رفته است. بلومر^[۶۹]، پرینزی^[۷۰] و ون دن پل^[۷۱] در بررسی نتایج مدل های پیشنهادی خود از همین روش استفاده کرده اند. [۳۷]
۳٫۵٫۲٫۳٫ اعتبار سنجی نتایج حاصل از مدل های تخمین و پیش بینی
در مدل های پیش بینی و تخمین زننده که جز متد های با ناظر ( با متغیر پیوشته ) در داده کاوی محسوب
می شود. هر دو مقدار تخمین زده شده ( یا پیش بینی شده ) از متغیر هدف و مقدار واقعی آن y وجود دارد. طبیعی ترین راه برای تخمین دقت مدل استفاده از نرخ خطای تخمین است که با مقدار اندازه گیری می شود. از آنجا که میانگین این مقادیر معمولا برابر صفر است، معمولا از میانگین مربعات خطا^[۷۲] برای این منظور استفاده می شود که برابر با مقدار زیر است: [۳۸]
۴٫۵٫۲٫۳٫ اعتبار سنجی نتایج حاصل از مدلهای دسته بندی
یکی از بزرگترین کاربرد های داده کاوی با ناظر، دسته بندی است که در آن متقیر های هدفی گسسته وجود دارد که بر اساس مجموعه ای از متغیر های ورودی پیش بینی کننده تخمین زده می شود.
معمولا در ارزیابی این مدل ها، توان آنها در دسته بندی و پیش بینی متغیر هدف برای مجموعه آزمون سنجیده
می شود و نه بر اساس دقت آن در مجموعه آموزش که برای ساخت مدل به کار رفته است. بر اساس دسته بندی که از مجموعه آموزش صورت گرفته است، مدل دسته بندی را برای رکورد های جدید انجام می دهد. با توجه به این که این دسته بندی چقدر خوب انجام شده است، میزان دقت و اعتبار مدل را نشان می دهد. برای این منظور ابزارها و روش های مختلفی وجود دارد که در این بخش برخی موارد بیان می شود:
نرخ خطا^[۷۳]، مثبت اشتباه^[۷۴]، منفی اشتباه^[۷۵]:
به عنوان مثال فرض کنید هدف شناسایی مشتریان رویگردان است، فرض می کنیم که رویگردان بودن به عنوان مثبت فرض شود. در این حالت مشتریان غیر رویگردانی که توسط الگوریتم به اشتباه غیر رویگردان فرض
می شوند مثبت اشتباه هستند و مشتریان رویگردانی که به اشتباه غیر رویگردان فرض می شوند منفی اشتباه هستند که معادل خطای آلفا و بتا در آزمون فرض آماری است. نتایج این ارزشیابی در ماتریس به نام ماتریس آشفتگی^[۷۶] نشان داده
می شود که در آن ستونها نشان دهنده دسته پیس بینی شده و سطر ها نشان دهنده دسته واقعی می باشد. نمونه ای از این ماتریس در جدول ۱٫۴٫۵٫۲٫۳ نشان داده شده است.
جدول شماره ۱٫۴٫۵٫۲٫۳ . ماتریس آشفتگی مقادیر پیش بینی شده در روش های دسته بندی

در سیستم های سرمایشی مرکزی فن کوئل، هوساز با چیلر جذبی حامل های مورد استفاده گاز یا گازوئیل و برق است. در سیستم های سرمایش مرکزی فن کوئل، هواساز با چیلر تراکمی نیز معمولا با حامل انرژی تنها برق است و یا برق همراه گاز یا گازوئیل به عنوان حامل انرژی بکار میروند. این سیستم ها در دو نوع تبخیری و تراکمی است و بیشتر در ساختمان های تجاری بکار
می رود.
فصل ۴
جمع‌بندی و پیشنهادها

مقدمه
انرژی نقطه اتکاء هر جامعه صنعتی است. افزایش جمعیت جهان، نیاز روز افزون بشر برای دستیابی به رفاه و استاندارد های زندگی بالاتر و تلاش برای نگه داشتن این شیوه زندگی، موجب تداوم در افزایش مصرف انرژی گردیده است. هم زمان، عمر منابع انرژی غیر تجدید پذیر به ویژه سوخت های مایع کاهش یافته است.در حقیقت مصرف جهانی انرژی طی نیم قرن گذشته به سرعت افزایش یافته و انتظار می رود در ۵۰ سال آینده نیز این روند ادامه داشته باشد. دسترسی به سوخت های فسیلی ارزان توسط کشور های توسعه یافته، پیوستن کشورهای در حال توسعه مانند هند و چین که دارای یک سوم جمعیت جهان هستند به این قافله، از جمله علل افزایش مصرف هستند.

از سوی دیگر، آثار مخرب ناشی از فعالیت های انسانی بر اقلیم جهان و استفاده بیش از حد از انرژی، موجب گردیده به منظور جلوگیری از بحران بین المللی انرژی، بر کنترل و مدیریت صحیح مصرف انرژی توجه گردد. در نتیجه اولویت استفاده از فن آوریهای مدیریت و صرفه جویی انرژی روز به روز افزایش یافته و همچنین اهمیت اطلاع رسانی دقیق و مطمئن جهت برنامه ریزی برای امنیت آینده انرژی نیز افزوده گردیده است. بکار گیری روش ها و سیاست های درست در تولید و مصرف انرژی است که علاوه بر اینکه متضمن استمرار رشد اقتصادی است، موجب کاهش تخریب منابع انرژی و نیز کاهش اثرات سوء ناشی از استفاده ناصحیح انرژی بر محیط زیست و جامعه می گردند.
با توجه به گزارشات ارائه شده توسط وزارت نفت و نیرو در ایران۶/۱ درصداز مصرف انرژی در کل جهان است که این خود از رشد بالایی نیز برخوردار است.
اکنون ما در مقطع زمانی قرار داریم که ۴ ویژگی دارد؛
افزایش قیمت سوخت های فسیلی که از هر دوطرف کاهش عرضه و افزایش تقاضا بوجود آمده است.
افزایش نگرانی کشور های مصرف کننده انرژی در باره امنیت عرضه انرژی، حتی در ایران با دارا بودن منابع عظیم انرژی ، کمبود امکانات عرضه انرژی و شیوه مصرف برخی اوقات به گونه ای است که در زمستان ها ناچار به محدود کردن مصرف انرژی بخش صنعت برای تامین گاز مصرفی خانگی می شویم و در تابستان به دلیل افزایش دما مجبور به قطع برق صنعت جهت تولید برودت در ساختمان ها می شویم.افزایش نگرانی از تغییرات آب و هوایی(آلودگی محیط زیست، گرم شدن زمین، افزایش حوادث طبیعی و…) افزایش نوآوری و گسترش دامنه انتخاب انرژی ها به کمک پیشرفت فناوری، این چهار عامل باعث شده که ما در دوره ای زندگی کنیم که روز به روز به اهمیت انرژی و افزایش بهره وری از آن بیشتر توجه نماییم . هم اینک مصرف انرژی در ایران بیشتر از میانگین جهانی است و همانطور که توضیح داده شد یکی از مهمترین بخش های مصرف انرژی در ایران بخش ساختمان و سیستم های تاسیسات ساختمانی میباشد.
رقابت شدید در بازار فروش چیلر و سیستمهای تهویه مطبوع برودتی در ایران و گاهی تبلیغات غیر واقعی درمورد مزایا و معایب این دستگاه ها باعث ایجاد سردرگمی و تردید از سوی خریداران می شود تکیه خریداران بر مهندسین مشاور و ناظرین پروژه نیز گاهی باعث ایجاد مشکلاتی در خرید می شود .بدون شک همه خریداران و مشتریان مایل به خرید تجهیزی مناسب از نظر کارایی و قیمت می باشند. که با توجه به هزینه صورت گرفته بهترین راندمان و کارایی از این چیلر گرفته شود .
اما همیشه بر سر برتری میان چیلرهای تراکمی و جذبی و انواع جذبی تک مرحله ای دو مرحله شعله مستقیم و سایر تیپ های چیلر و سیستم های تولید برودت اختلاف سلیقه وجود دارد که گاهی باعث خرید سیستم تولید برودت نامناسب برای پروژه می شود.
از طرفی مساله دیگر که باعث تعجب و گاهی تاسف می شود تبلیغات غیر واقعی بعضی شرکتهای تولید کننده سیستم های برودتی و سیستمهای تهویه مطبوع می باشد .
بنابراین بررسی دقیق اقتصادی و انتخاب دقیق این سیستم ها علاوه بر این هزینه های مصرف کننده را بسیار کاهش خواهد داد از دیدگاه ملی نیز تاثیر بسیار زیادی خواهد گذاشت و می توان از صرفه جویی انرژی در این بخش در بخش های تولیدی و صنعتی بهره برد و این امر باعث رشد و شکوفایی کشور خواهد شد.
ضمن اینکه در ایران قوانینی نیز دراین خصوص تهیه و تصویب گردیده که دولت حتی استفاده از سیستم های برودتی جذبی را در ساختمان های دولتی ممنوع نموده است(تصویب نامه هیئت وزیران به شماره۹۴۰۳۵/ت/۴۲۴۰۰ همورخ ۸/۵/۱۳۸۸ – بند ۸) البته این قانون به قبل از قانون مصوب حذف یارانه ها می پردازد.
پاسخ به سوالات تحقیق
سوال هائی که برای ما مطرح بود، این بود که
با توجه به اینکه در الگوی مصرف انرژی ایران بیشترین مصرف در بخش مسکونی و تجاری میباشد و یکی از این بخش ها استفاده انرژی در بخش تاسیسات برودتی ساختمان ها میباشد چه راهکاری در انتخاب این تاسیسات میتوان بکار برد تا از نظر اقتصادی به صرفه و توجیه پذیر باشد
نیاز جهانی به انرژی اولیه هم اکنون حدود ۱۲ میلیارد تن SKE(واحد زغال سنگ) در سال است و مسلما این میزان انرژی مورد نیاز، پیوسته بیشتر و بیشتر هم خواهد شد. این در حالی است که اگر انسانها با صرفه جویی بالا هم انرژی را مصرف کنند، تا یکصد سال دیگر موادی مثل نفت خام و گاز به پایان خواهند ‌رسید و زغال سنگ نیز حداکثر تا دو قرن دیگر پاسخگوی بخشی از نیاز شدید انسان به انرژی خواهد بود. ذخایر اورانیوم قابل استخراج زمین نیز توانایی تولید ۱۵۳ میلیارد تن SKE انرژی را دارند.
این کمبود منابع و نیاز روزافزون بشر به انرژی بیشتر از یک طرف و آلودگی محیط زیست و گرمایش جهانی از طرفی دیگر بشر را بر آن داشت تا در مورد مصرف انرژی و بهینه سازی آن دست به کار شده و با مدیریت و بهینه سازی مصرف انرژی و جایگزینی منابع تجدیدپذیر، مصرف انرژی و آلودگی محیط را کاهش دهد. اما به دلیل فزونی و ارزان بودن انرژی در ایران به این مقوله کمتر پرداخته شد به طوری که با مقایسه سرانه مصرف انرژی در ایران با سایر نقاط جهان همچنین مقایسه با استانداردهای جهانی متوجه وضعیت نابهنجار مصرف انرژی در ایران خواهیم شد.
هم اکنون مصرف سرانه انرژی در ایران به ازای هر نفر بیش از ۵ برابر مصرف سرانه کشوری مانند اندونزی با ۲۲۵ میلیون نفر جمعیت، ۲ برابر چین با یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون نفر جمعیت و ۴ برابر کشور هند با یک میلیارد و ۱۲۲ میلیون نفر جمعیت است.
سرانه مصرف برق در ایران ۳ برابر میانگین جهانی است متوسط مصرف جهانی برق در دنیا برای مشترکان خانگی، ۹۰۰ کیلووات ساعت در سال است، در حالی‌ که مشترکان ایرانی در بخش خانگی سالانه ۲۹۰۰ کیلو وات ساعت برق مصرف می کنند که این رقم بیش از ۳ برابر میانگین جهانی است.
الگوی مصرف آب آشامیدنی بر اساس اعلام بانک جهانی برای یک نفر در سال، یک متر مکعب و برای بهداشت در زندگی به ازای هر نفر، ۱۰۰ متر مکعب در سال است. بر این اساس، در کشور ما ۷۰ درصد بیشتر از الگوی جهانی آب مصرف می‌شود.
میزان مصرف واقعی انرژی در این بخش تفاوتی با استاندارد های جهانی دارد.
مقایسه مصرف حامل‌های انرژی در ایران و جهان
مصرف انرژی در ایران به ازای هر واحد تولید ناخالص داخلی معادل ۳ برابر مقداری است که در کشورهای صنعتی و توسعه یافته مصرف می‌شود.‌ البته اگر این افزایش رشد در بخش صنعت و نیروگاه‌های برق بود، هیچ گونه مشکلی پیش نمی‌آمد زیرا این رشد تبدیل به تولید، عرضه کالا و در نهایت به اشتغالزایی ختم می‌شد. ‌
نمودار(۴-۱) مقایسه ای مصرف انرژی در ایران در مقایسه با کشور های اروپایی[۳۱]
طبق آمار، میزان مصرف انرژی در ایران به ازاء هر واحد تولید ناخالص داخلی ‌GDP معادل ۵/۲ و ۳ برابر مقداری است که در کشورهای صنعتی و در حال توسعه مصرف می‌شود. ‌
اروپا بعد از افزایش قیمت نفت در دسامبر ۱۹۷۳ در طول کمتر از ۱۰ سال استفاده از عایق‌های حرارتی را اجباری، استفاده از شوفاژ در طول روز را ممنوع و قیمت بنزین را به شدت افزایش داد. ‌
قیمت پایین گاز خانگی و برق و همچنین شکست طرح تثبیت قیمت‌ها عامل اصلی رشد مصرف در کشور است و ایران امروز با نیروگاه‌هایی به ظرفیت ۴۷ هزار مگاوات برق به عنوان بزرگترین تولید‌کننده برق در خاورمیانه مطرح است، اما کشوری مانند ترکیه توانسته است با مصرف پایین برق نسبت به ایران، ۹۰ میلیارد دلار صادرات را در کارنامه خود داشته باشد. ‌
قیمت برق خانگی در کشورهای صنعتی ۳ تا ۵/۳ برابر قیمت برق صنعتی است. در ایران قیمت تمام شده برق برای تولید یک تن فولاد علی‌رغم استفاده از منابع گازی ارزان برابر است با قیمت برقی که کارخانه‌های فولاد‌سازی در کشورهای صنعتی پرداخت می‌کنند. ‌
بخش عمده‌ای از انرژی برق کشور در مصارف غیر تولیدی به کار گرفته می‌شود. ایران با ثابت نگه داشتن قیمت فرآورده‌های نفتی، برق و آب موجبات رشد ۱۰ درصدی مصرف در سال را فراهم آورده است که مقابله با رشد اینچنینی مصرف حتی از عهده کشورهای اروپایی و آمریکایی هم برنمی آید. ‌
در صورت تداوم مصرف به میزان کنونی، مجبور به تامین سالانه پنج هزار مگاوات برق نیروگاهی مازاد خواهیم بود که تامین این میزان برق نیاز به اعتباری بالغ بر شش میلیارد دلار برای سرمایه‌گذاری ارزی و ریالی خواهیم داشت و تامین این میزان اعتبار برای وزارت نیرو ممکن نخواهد بود. ‌
ایران در صورت تکمیل نیروگاه‌های برقی نیمه تمام و ساخت نیروگاه‌های جدید برق‌آبی که توان تولید ۲۲ هزار مگاوات برق را خواهد داشت که البته این پروژه‌ها به علت نداشتن بودجه و منابع مالی وزارت نیرو و عدم سرمایه‌گذار به بهره‌ نرسیده اند. ‌تشدید تورم نقش بسزایی داشت. ‌
قیمت آب، برق و گاز در سبد خانوارها را بسیار کم و دور از واقعیت است.
نمای سنگی ساختمان‌ها، دوجداره نبودن پنجره‌ها، عدم استفاده صحیح ازانرژی و سیستم‌های هوشمند کنترل انرژی از جمله دلایل هدر رفت انرژی در بخش مسکن می باشد.ایران با توجه به شرایط کنونی و مقدار منابع باقیمانده ناچار به اصلاح الگوی مصرف است، زیرا در صورت ادامه و تشدید مصرف درآمدهای نفتی منظور شده در بودجه عمومی به سرعت تبدیل به ریال شده و از چرخه اقتصادی خارج و به افزایش مصرف می‌ انجامد. ‌
در چند سال گذشته به جای آنکه درآمدهای نفتی تبدیل به فعالیت‌های ماندگار مانند ایجاد سد، آزاد راه و کارخانجات تولیدی و امثال آنها شود، ۸۵ درصد از این منابع در تنور مصرف سوخت و فقط ۱۵ درصد منابع در بخش‌های عمرانی سرمایه‌گذاری شد. ‌
ایران یکی از کشورهای ثروتمند جهان است. ایران از نظر حجم ذخایر نفتی در جهان رتبه سوم و از نظر حجم ذخایر گاز رتبه دوم را دارد.
این کشور سالانه سهم زیادی از نفت و گاز تولیدی خود را به مصرف داخلی می رساند که این مساله نه تنها در ایران بلکه در دیگر کشورهای نفت خیز خاورمیانه نیز رایج است.
در ایران نیز همچون دیگر کشورهای ثروتمند جهان یارانه هایی برای مصرف منابع انرژی در نظر گرفته شده است تا به موجب آن مردم با پرداخت هزینه کمتری از ثروت ملی خود استفاده کنند. همین یارانه ها موجب افزایش مصرف در این کشورها شده است تا آنجا که گزارشها از رشد تقاضای منابع انرژی در این کشورها در سالهای اخیر خبر داده است.
طبق گزارش شرکت بزرگ نفتی بریتیش پترولیوم^[۳۶] در سال های گذشته رشد تقاضای نفت در کشورهای خاورمیانه عامل اصلی رشد تقاضای جهانی و به دنبال آن رشد قیمت بوده است. زیرا در این سالها تقاضا در کشورهای صنعتی به دلیل رشد قیمت نفت تغییری نکرده است.
طبق گزارش آژانس اطلاعات انرژی در سالهای گذشته بزرگترین مصرف کننده انرژی در جهان کشور امریکا بوده است. مصرف انرژی در این کشور بیشتر از مجموع مصرف انرژی در روسیه و چین بود. در سال گذشته مصرف انرژی در امریکا معادل ۲۳ درصد از کل مصرف انرژی جهان بوده است.
آژانس اطلاعات انرژی اعلام کرد در سال ۲۰۰۷ میلادی مصرف انرژی در آمریکا معادل مصرف انرژی پنج کشور بزرگ مصرف کننده در جهان به استثنای امریکا بوده است.

تحقیقات نشان می دهد، مدیران شرکت های سود آور همواره به وجوه داخلی خود اتکا و کمتر از استقراض استفاده می کنند. شرکت در صورت نیاز به تأمین مالی خارجی، در ابتدای امر اقدام به انتشار اوراق بهادار دارای ریسک پایین می کند و در اولویت بعدی به انتشار اوراق بهادار دو گانه نظیر بدهی قابل تبدیل روی می آورد و در نهایت به انتشار سهام می پردازد.
در این مدل هیچ ترکیب بهینه ای از انواع بدهی و انتشار سهام به خوبی تعریف نشده است زیرا در رأس هرم، تأمین مالی داخلی وجود دارد که عمده آن سود انباشته است. از طرفی، در پایین هرم یعنی آخرین راه حل برای تأمین مالی انتشار سهام می باشد (ماتیاس۱ و لورنز۲، ۲۰۰۵).

۲-۱۳-۹ تئوری موازنه ایستا
جدول زیر تئوری موازنه ایستا را بطور خلاصه به تصویر کشیده است. خط افقی بیانگر تئوری میلرمودیلیانی است که بیان می کند ارزش بازار یا کل ارزش بازار اوراق بهادار منتشر شده توسط شرکت در صورتی که دارایی ها، سود و فرصتهای سرمایه گذاری آتی ثابت نگهداشته شوند، نباید به اهرم بستگی داشته باشد. اما مزایای مالیاتی حاصل از بهره های پرداختی، شرکت ها را ترغیب می کند تا زمانی که ارزش فعلی مزایای مالیاتی ناشی از بهره پرداختی، هزینه های ناشی از اهرم مالی و نمایندگی را پوشش می دهد، از استقراض استفاده نمایند.
چندین مسأله در مورد موازنه ایستا مطرح است. اول اینکه، این تئوری جوابهای گوشه را که معمولاً دریافتن نقاط بهینه مد نظر است، نادیده می گیرد و استقراض متعادل را با تکیه بر مفاهیم بدیهی توجیه می کند. بسیاری از افرادی که در امور تجاری به فعالیت مشغولند بدون شک مزایای مالیاتی استقراض را قبول دارند و بر این باورند که بدهی بالاتر می تواند منجر به هزینه های بیشتر شود. دوم اینکه، تجزیه و تحلیل های مرتبط با هزینه های ناشی از اهرم مالی، پیش بینی آزمون پذیری را در قالب تئوری موازنه ایستا فراهم نمی آورد. از آنجا که این هزینه برای شرکت هایی که دارای فرصت های رشد و دارایی های نامشهود قابل ملاحظه هستند، بسیار خطرناک می باشد، لذا در عمل باید مشاهده شود شرکت هایی که به حد بلوغ رسیده اند بدلیل نگهداری دارایی های ثابت بسیار زیاد با فرض ثابت بودن سایر شرایط، در مقایسه با شرکت های در حال رشد که دارای هزینه تحقیق و توسعه و هزینه های تبلیغاتی بالایی هستند، از استقراض بیشتری استفاده می نمایند (عبدالله زاده، فرهاد، ۱۳۷۳).
ارزش فعلی ناشی از نابسامانی مالی
ارزش فعلی مخارج نابسامانی فعلی
ارزش شرکت
ارزش بهینه شرکت
ارزش شرکت در مورد تأمین مالی فقط از طریق حقوق صاحبان سهام
نقطه بهینه
بدهی
(شکل ۲-۱) : تئوری موازنه ایستا ساختار سرمایه
در پایان می توان پیش بینی تئوری ها و فرضیه های فوق الذکر را به شرح زیر خلاصه کرد:
۱- شرکت هایی که از سودآوری بالاتری برخوردارند، کمتر به استقراض اتکا می کنند (پیش بینی تئوری سلسله مراتب گزینه های تامین مالی و فرضیه عدم تقارن اطلاعات) (مایرز و ماجلوف،۱۹۸۴).
۲- شرکت هایی که با فرصتهای رشد (سرمایه گذاری) اندک یا منفی مواجه اند، بیشتر به استقراض اتکا می کنند (پیش بینی تئوری هزینه های نمایندگی) (جنسن و مکلینگ،۱۹۷۶).
۳- شرکت هایی که از جریان نقدی آزاد زیاد برخوردارند بیشتر به استقراض اتکا می کنند (پیش بینی تئوری هزینه های نمایندگی و فرضیه جریان نقدی آزاد) (جنسن،۱۹۸۶).
۴- صنایعی که از رشد بالا و فرصت های سرمایه گذاری آتی زیاد بر خوردارند، کمتر به استقراض اتکا می کنند (پیش بینی تئوری هزینه های نمایندگی و تئوری سلسله مراتب گزینه های تامین مالی) (بریلی و مایرز، ۱۳۸۳).
۵- شرکت هایی که سود عملیاتی آنها با عدم اطمینان یا نوسان زیاد همراه است در مقایسه با
شرکت هایی که سود عملیاتی آنها با قطعیت بیشتر یا نوسان کمتر همراه است، کمتر از استقراض استفاده می کنند (پیش بینی تئوری سلسله مراتب گزینه های تامین مالی) (استیفن راس و دیگران،۲۰۰۲ ).
۶- شرکت هایی که بخش اعظم دارایی های آنها را دارایی های ثابت مشهود (زمین، ساختمان،
ماشین آلات و موجودی کالا) تشکیل می دهد در مقایسه با شرکت هایی که اغلب دارایی های آنها را دارایی های نا مشهود (نیروی انسانی متخصص، دانش فنی انباشته و فعالیتهای تحقیق و توسعه) تشکیل می دهد، بیشتر به استقراض اتکا می کنند(راجان۱و زینگالس۲،۱۹۹۵).
۷- شرکت های بزرگ به دلیل دسترسی نسبتاً آسان به بازارهای سرمایه یا منابع مختلف تامین مالی، برخورداری از تنوع محصول یا مصونیت بیشتر در قبال هزینه های بحران مالی، بیشتر به استقراض اتکا می کنند (تیتمن۳ و وسلز۴، ۱۹۸۸)
۲-۱۴ مرور مختصر مطالعات و تحقیقات
روش های تامین مالی برای تداوم فعالیت و اجرای پروژه های سود آور در فرایند رشد شرکت ها موثرند و موجب ادامه حیات شرکت ها در دنیای رقابتی امروز می شوند. مدیران شرکت ها سعی می کنند روش هایی را بر گزینند که اثرات مثبتی را بر روی ارزش شرکت (بازده سهام، قیمت سهام) داشته باشد به علت اینکه سهامداران در پی این هستند، در قبال وجهی که پرداخت می کنند هم بتوانند وجه خود را باز پس گیرند و هم اینکه سودی بدست آورند.
محققین هم با توجه به اهمیت این موضوع بررسی های فراوانی در مورد روش های مختلف تامین مالی و اثرات آنها بر روی بازده، قیمت سهام و دیگر متغیرهای موجود در شرکت ها انجام داده اند. با نگاهی اجمالی به بررسی های صورت گرفته به این نکته پی می بریم که محققین به دو صورت کلی و جزئی در این مورد بحث و بررسی داشته اند، یعنی یکسری از افراد بر روی روش های تامین مالی بطور کل و افراد دیگر بر روی تک تک روش های تامین مالی و اثرات آن بر روی شرکت، تحقیقاتی را انجام داده اند.
مرور مطالعات و تحقیقات مرتبط با موضوع از منابع مختلف نظیر دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی داخل کشور و نیز سایتهای اینترنتی متصل به موسسات، دانشگاه‌ها و مراکز تهیه و تدارک‌کننده منابع علمی و پژوهشی، مؤید این نکته است تحقیقی که بطور خاص بر روی روش های تامین مالی در نظر گرفته شده برای این تحقیق، مورد بررسی قرار گرفته باشد یافت نمی شود.
در واقع این تحقیق با مطالعات مشابه گذشته دارای دو وجه افتراق است، اولاٌ اینکه در این تحقیق ما یکی از روش های تامین مالی داخلی(سودانباشته) را در برابر یک روش تامین مالی خارجی (استقراض) مورد بررسی قرار می دهیم، ثانیاً اینکه این تحقیق در واقع یک مطالعه موردی می باشد (صنایع غذایی) که در مطالعات قبلی مورد توجه قرار نگرفته است.
به همین دلیل ذیلاً تعدادی از مطالعات داخلی و خارجی که بیشترین شباهت را با عنوان تحقیق داشته اند و بطور کل درباره تامین مالی یا یکی از متغیرهای مورد بحث در این تحقیق بررسی هایی انجام داده اند، بطور خلاصه مورد اشاره قرار می گیرند:
۲-۱۴-۱ مرور مختصر بر مطالعات داخلی
رحمانی، محمود (۱۳۷۴)، تاثیر روش های تامین مالی (وام های بلندمدت و انتشار سهام عادی) بر روی قیمت سهام شرکت های بورس تهران با بهره گرفتن از رگرسیون و ضریب همبستگی مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه رسیده است که انتشار سهام موجب کاهش قیمت سهام می شود و بدهی بدون ریسک قیمت سهام را کاهش نمی دهد.
اهداف تحقیق عبارتند از:
الف) طراحی ساختار مطلوب در مورد استفاده از وام یا انتشار سهام با توجه به وضعیت فعلی بازار سرمایه ایران.
ب) تاثیر انتشار سهام و اخذ وام بر بازده و ارزش سهام شرکت های پذیرفته شده در بازار بورس.
نتایج بدست آمده از این تحقیق به شرح زیر است:
۱- فرض صفر تحقیق بر اساس نتایج بدست آمده رد می شود یعنی نحوه تامین مالی بر قیمت سهام تاثیر دارد.
۲- در بازار بورس تهران در موقع افزایش سرمایه از طریق آورده های نقدی، قیمت بازار سهام به اندازه قیمت تئوری کاهش نمی یابد. لذا مدیریت با در اختیار داشتن اطلاعاتی در زمینه سهام می تواند در مواقعی که قیمت سهام بالاست با انتشار سهام جدید، ارزش شرکت و ثروت سهامداران را حداکثر نماید.
۳- روش تامین مالی در شرکت های پذیرفته شده در بازار بورس تهران بر روی درآمد هر سهم تاثیری نداشته است. بدین معنی که شرکت هایی که از وام های بلند مدت استفاده نموده اند با توجه به پایین بودن نرخ بهره به طور صحیحی از آن استفاده نکرده اند (رحمانی، ۱۳۷۴).
شمس عالم، حسام (۱۳۷۵)، حسابداری تأثیر افزایش سرمایه بر بازده سهام شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران را مورد بررسی قرار داده است. برای انجام تحقیق سه گروه اصلی شرکت ها که به ترتیب در دوره تحقیق یک ، دو و چهار بار افزایش سرمایه داده بودند و یک گروه کنترل که در دوره تحقیق افزایش سرمایه‌ای نداشته‌اند انتخاب شدند. متناسب با جوامع آماری ۶ فرضیه اخص تحقیق برای نتیجه‌گیری کلی در مورد فرضیه اهم یعنی تأثیر افزایش سرمایه بر بازده سهام طراحی شدند. در ۳ فرضیه اول میانگین بازده سهام هر گروه از شرکت ها در دوره بعد از افزایش سرمایه با میانگین بازده سهام گروه کنترل سنجیده شده است و در ۳ فرضیه دوم به دنبال بررسی تغییر بازده سهام هر گروه از جوامع آماری در دوره بعد از افزایش سرمایه نسبت به دوره قبل از افزایش سرمایه می‌باشیم. نتایج به دست آمده از آزمون
۳ فرضیه اول با بهره گرفتن از آزمون آماری تفاضل میانگین دو جامعه نشان‌دهنده عدم تفاوت معنی‌دار بین میانگین بازده سهام شرکت هایی که افزایش سرمایه داده‌اند با میانگین بازده سهام شرکت هایی است که افزایش سرمایه نداده‌اند و نتایج به دست آمده از آزمون ۳ فرضیه دوم با بهره گرفتن از آزمون آماری زوجهای مرتب نشان‌دهنده عدم تفاوت معنی‌دار بین بازده سهام شرکت های ۳ گروه مورد مطالعه در دوره پس از افزایش سرمایه نسبت به دوره قبل از آن می‌باشد. بطور کلی نتایج آزمون‌های آماری و بررسی های به عمل‌آمده دیگر نشان‌دهنده عدم تأثیر افزایش سرمایه بر بازده سهام شرکت های مورد مطالعه در بورس اوراق بهادار تهران طی سالهای ۱۳۷۰-۱۳۷۴ می باشد (شمس عالم، ۱۳۷۴).
امانی، کوروش (۱۳۷۶)، به بررسی رابطهء بین سود تقسیمی و قیمت سهام شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران پرداخته است. این تحقیق مبتنی بر دو فرضیه بوده است که هر دوی آنها مورد تأیید قرار گرفته اند:
- میان سود تقسیمی هر سهم طبق مصوبهء مجمع عمومی و قیمت سهام شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادارتهران رابطهءمعنی‌داری وجوددارد.
- میان سود تقسیمی پرداخت شده به سهامداران و قیمت سهام شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران رابطهء معنی‌داری وجود دارد (امانی، ۱۳۷۶).
دهقانی فیروزآبادی، حمید (۱۳۷۷)، به بررسی تأثیر شیوه‌های تأمین مالی بر ارزش سهام شرکت‌ های بورس اوراق بهادار تهران پرداخته است.
در این تحقیق جهت آزمون پدیده تأمین مالی (انتشار سهام،‌ بدهی بلند مدت) در بازار سرمایه ایران دو فرضیه طراحی شده است : فرضیه اول، تأمین مالی از طریق افزایش سرمایه موجب کاهش قیمت سهام می‌گردد. نتایج حاصل از آزمون فرضیه اول نشان می‌دهد که قیمت سهام بعد از افزایش سرمایه کاهش پیدا نمی‌کند. بنابراین دیدگاه سرمایه‌گذاران در مقابل تأمین مالی از طریق افزایش سرمایه مثبت است. فرضیه دوم، تأمین مالی از طریق اخذ وام موجب افزایش قیمت سهام می‌گردد. نتایج حاصل از آزمون فرضیه دوم نشان می‌دهد قیمت سهام بعد از تأمین مالی از طریق اخذ وام افزایش پیدا نمی‌کند. عدم حضور فعال مؤسسات مالی غیر بانکی در کشور، اخذ وام و تسهیلات مالی تنها از طریق بانک‌ها و برخی نهادهای خاص آن هم با مشکلات و شرایط و سهل تر بودن تأمین مالی از طریق انتشار سهام نسبت به اخذ وام و برخی دلایل دیگر را می‌توان دلایل احتمالی تفاوت نتایج این نوع تحقیق در بازار سرمایه ایران با بازار سرمایه کشورهای اروپایی و آمریکا دانست (دهقانی فیروز آبادی، ۱۳۷۷).
دلاوری، سید جواد (۱۳۷۷)، به بررسی تاثیر روش های تامین مالی بر روی نسبت بازدهی حقوق صاحبان سهام شرکت ها در بورس اوراق بهادار تهران پرداخته است. در این تحقیق شرکت هایی که در یک دوره زمانی پنج ساله با بهره گرفتن از وام یا افزایش سرمایه تامین مالی نموده اند انتخاب شده و با بهره گرفتن از اطلاعات مندرج در گزارشهای مالی این شرکت ها تاثیر دو روش تامین مالی (اخذ وام و افزایش سرمایه) بر نسبت بازدهی حقوق سهامداران عادی آزمون گردیده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که گر چه نسبت جمع دارایی ها به حقوق صاحبان سهام (نسبت اهرمی) برای گروه شرکت هایی که اخذ وام نموده اند در مقایسه با گروه شرکت هایی که افزایش سرمایه داده اند از نظر آماری اختلاف معنی داری دارد اما نسبت بازدهی حقوق صاحبان سهام و نیز نسبت فروش به جمع دارایی ها و نسبت سود خالص به فروش در دو گروه شرکت ها اختلاف معنی داری با یکدیگر ندارد. به عبارت دیگر اخذ وام توسط شرکت های فعال در بورس اوراق بهادار تهران منجر به ایجاد اهرم مالی مطلوب نشده است(دلاوری، ۱۳۷۷).
دهقانی احمدآباد، طوبی(۱۳۷۷)، موضوعی با عنوان تئوری ترجیحی و عملکرد تامین شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران را مورد بررسی قرار داده است.

Baret& Guyot, 1991

RVI-1)/(RVI+1))

Normalized Ratio Vegetation Index(NRVI)

Tucker, 1979

NIR/RED+GREEN

Ratio Vegetation Index

۳-۴-۲-۲- تجزیه مؤلفه اصلی
تجزیه مؤلفه اصلی یکی از فنون مهم بارزسازی و متراکم سازی اطلاعات طیفی تصاویر جهت استخراج اطلاعات مفید از آن‌ها می­باشد (کلبی، ۱۳۹۰). مؤلفه اول حاصل از این تبدیل دارای بیشترین درصد واریانس و همبستگی با مجموعه باندهاست. تجزیه مؤلفه­ های اصلی به روش استاندارد انجام شد و نتایج به عنوان باند مصنوعی به مجموعه باندهای موجود در تجزیه و تحلیل رقومی اضافه گردید.
۳-۴-۲-۳- آنالیز بافت
مشخصه‌ های بافت برای باندهای قرمز، مادون قرمز و پانکروماتیک ماهواره Pleiades با بهره گرفتن از روش ماتریس‌های وقوع^[۸۱] و هم‌وقوعی^[۸۲] خاکستری محاسبه شد. شاخص‌های گشتاور مرتبه دوم^[۸۳]، تباین^[۸۴]، همبستگی، عدم تجانس^[۸۵] (ناهمگنی)، انتروپی^[۸۶] و همگنی^[۸۷] برای برمبنای باندهای قرمز، مادون قرمز و پانکروماتیک ماتریس هم‌وقوعی استخراج گردید. در این مطالعه از پنجره هایی با اندازه ۳×۳، ۵×۵، ۷×۷، ۹×۹، ۱۱×۱۱، ۱۳×۱۳، ۱۵×۱۵،‌۱۷×۱۷، ۱۹×۱۹ و ۲۱×۲۱ استفاده شد.

۳-۴-۲-۴- تهیه نقشه واقعیت زمینی نمونه ­ای
پس از پایان عملیات صحرایی مختصات مراکز قطعات نمونه برداشت شده از GPS استخراج و نقشه مراکز قطعات نمونه تهیه شد. به­منظور استخراج ارزش­های طیفی تصاویر متناظر با قطعات نمونه، نقشه پلی­گونی قطعات نمونه تهیه و به فرمت رستری تبدیل شد.
۳-۴-۲-۵- تعریف طبقات نقشه کاربری اراضی
در جدول ۳-۲ کاربری­های عمده موجود در منطقه و تعاریف آن‌ها آورده شده است.
جدول ۳-۲- توضیح کاربری­های عمده در منطقه­

کلاسه

تعریف

جنگل

شامل تمامی جاهایی که پوشیده از درخت، درختچه و حداقل سطح آن نیم هکتار می­باشد

اراضی بایر

شامل کلیه اراضی فاقد پوشش

اراضی کشاورزی

شامل کلیه مناطق که در آن اراضی کشت دیم و آبی صورت می­گیرد

جاده
باغ

شامل کلیه جاده­های آسفالته
شامل کلیه اراضی که دارای محصولات باغی و میوه می­باشد

۳-۴-۲-۶-تهیه نقشه واقعیت زمینی
برای تعیین نمونه تعلیمی از روش نمونه گیری تصادفی استفاده شد. دلیل استفاده از این روش این است که روش نمونه گیری تصادفی یکی از کم اریب­ترین طرح­های نمونه گیری می­باشد (رفیعی و همکاران، ۱۳۹۰). جهت تعیین حداقل تعداد نمونه واقعیت زمینی از رابطه ۳-۱ که بر پایه تابع توزیع احتمال دوجمله­ای استوار است استفاده شد.

حافظ وقتی می بیند شیخ هم دوره اش در عمل از رند شراب خواره چیزی کمتر ندارد و چون نمی توانسته است او را رند شرابخواره بنامد، خود رندی آفریده است و ویژگی های یک شیخ واقعی را به او نسبت داده ست تا بگوید که دیانت در گرو نام نیست و اصولاً نام را خاصّیتی نیست و اصالت در عمل نیک داشتن است و پس از این معادل سازی و معادل یابی، شیخ قلابی را، البتّه با احتیاط کامل « تسبیحِ » او را با « خرقه » رند شراب خوار یکی دانسته است.
و حافظ به چنین تسبیحی معتقد نیست و اذعان می دارد که شیخ نمی تواند با ظاهرفریبی، او را به دام بیندازد چرا که حافظ مرغ دانایی است که گول هر دامی را نمی خورد و طالب دانه حقیقی است:
به خلق و لطف توان کرد صید اهل نظر به بند و دام نگیرند مرغ دانا را
(همان: ۷)
و اگر چنین دامی پهن شود یعنی « خلق و لطفی » در کار باشد، حافظ حتماً اسیر خواهد شد:
سراسر بخشش جانان طریق لطف و احسان بود اگر تسبیح می فرمود اگر زنّار می آورد
(همان: ۹۷)
البته حافظ در مبحث تسبیح و دانه های آن حرفی از جنس دیگر نیز دارد. حافظ معتقد است که:
حافظ ز دیده دانه ی اشکی همی فشان باشد که مرغ وصل کند قصد دام ما
(همان: ۱۲)
حافظ دانه های اشک چشم را برای رسیدن و شکار کردن مرغ وصل و وصال کارا تر و مؤثرتر میداند و این یعنی این که منتهای عبادت و ذکر و تسبیح آن جایی است که ارمغانش رویش عشق در دل طالب حق باشد، آن جا که در عوض دانه های تسبیح، قطرات اشک، دانه دانه از چشمان عارف واقعی سرازیر شده و بی قراری ها آغاز می شود.

۴ـ۱ـ۱ـ۱ـ۵. گناه
گناه به معنای خطا، جرم، جفا و ظلم به کار می رود. در دین، نافرمانی در مقابل خداوند متعال را گناه گویند. هر عملی که در تضاد با اراده و رضایت الهی باشدو یا به معنی نافرمانی در برابر اراده خداوند است، گناه نامیده می شود. در شریعت و در دین خداوند گناه را به اندازه ی دانه ی خردل هم باشد، به حساب خواهد آورد.
از اشعار حافظ در مقوله ی گناه، گاه چنان استنباط می شود که گویا حافظ گناهانی را که در شرع و عرف گناه شمرده می شده است، مرتکب می شده و در عین حال خود را گناهکار نمی دانسته است و یا گناه را امری غیرارادی می دانسته و… .
« حافظ با همه ی تربیت و تهذیب دینی که می توان برایش تصوّر کرد، بیشتر از گناه اخلاقی ـ عاطفی پروا داشته تا گناه عرفی یا دینی:
مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست ».
(خرّمشاهی، ۱۳۶۸: ۳۳)
اگر باور داشته باشیم که پروای حافظ از گناه اخلاقی ـ عاطفی است نه گناهان عرفی و دینی در واقع پرونده صحت و سلامت و درستی حافظ را بسته ایم. شکّی نیست که انسان غیرمعصوم گناه می کند. گناهان کبیره و صغیره. امّا با توجّه به ستّارالعیوب بودن و غفّارالذنوبی خداوند، هیچ گناهی نیست که بخشیده نشود چرا که همیشه درِ توبه و بازگشت باز است حتّی به قول حافظ برای آن باده پرست:
ناامید از در رحمت مشو ای باده پرست (دیوان حافظ،۱۳۸۹: ۲۰)
امّا واقعیّت بزرگی هست و آن اینکه یک انسان موّحد تمام تلاش خود را برای دوری از گناه انجام می دهد و اگر خدای ناکرده مرتکب گناهی شد، فوراً پشیمان شده و توبه می کند و به راستی که گناه نکردن بسیار سهل تر از توبه کردن است چرا که پذیرش یک توبه در گرو اخلاص و اصرار و جبران و… است.
ارتکاب تعمّدی گناه، فرض مثال شراب خواری یا مال حرام خوردن و… به امید آن که بعداً توبه خواهم کرد، کج فهمی و بد فهمیدن دین است. اگر به همین آسانی بود، انسان، به گفته ی پروردگار، خود را به درجه ی « کَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ » (اعراف، ۱۷۹) نمی رسانید. مسلمانان متدیّن و عارفی داشته ایم که با ارتکاب گناهانی « خَسِرَ الدُّنْیَا وَالْآخِرَه » شده اند، در اینکه سرانجام آن ها چه خواهد شد؟! « اللَّهُ أَعْلَم » ولی توجّه به این نکته ضروری است که نمی توان هم گناه کرد و هم در عین حال مؤمن و عارف ماند.
یکی از شگفت ترین داستان ها در این زمینه داستان « بلعم باعورا » است که شخص عابدی از بنی اسرائیل بود. اسم اعظم خدا را می دانست. فرعون او را فریب داده و به دشمنی با حضرت موسی واداشت. او مستجاب الدعوه بود و هر دعایی می کرد، به اجابت می رسید ولی چون فریب فرعون را خورد، از مقام خود سقوط کرد. داستان او در سوره ی اعراف در آیات ۱۷۵ و ۱۷۶ آمده است. معنی آیه به شرح زیر است:
« و اگر می خواستم به آن آیات او را رفعت مقام می بخشیدیم، لیکن او به زمین (تن) فرو ماند و پیرو هوای نفس گردید، و در این صورت مثل و حکایت حال او به سگی ماند که اگر بر او حمله کنی و یا او را به حال خود واگذاری به عو عو زبان کشد. این است مثل مردمی که آیات ما را بعد از علم به آن تکذیب کردند پس این حکایت بگو، باشد که به فکر آیند ».
بنابراین نمی توان هم اذعان داشت که حافظ در زمینه گناه نظرات ضد و نقیض دارد و هم قبول داشت که او فردی است که:
دوش وقت سحر از غصّه نجاتم دادند و اندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند
بیخود از شعشعه ی پرتو ذاتم کردند باده از جام تجلّی صفاتم دادند
(دیوان حافظ،۱۳۸۹ : ۱۲۰)
اگر حافظ توانسته به بالاترین درجات عرفان که همانا گذشتن از مراحل مکاشفه و معاینه و در آخر مرحله دیدن حق است، برسد و خداوند با ذات جلالی و جمالی بر او تجلّی نموده است، چگونه میتوان پذیرفت که او گناه هم می کرده است آن هم گناهانی که در شرع به عنوان فعل حرام معرّفی شده است. اگر معتقد به گناهکار بودن حافظ باشیم، باید در درجه ی اوّل او را یک دروغگوی بزرگ بنامیم که ادعای کشف و شهود داشته است، در غیر این صورت میل به گناه کردن حافظ هیچ توجیهی ندارد و نخواهد داشت.
« به نظر چنین می آید که خلأ از گناه در ذهن و زبان و زندگی انسان ممکن نیست، چه احساس گناه از انسانی ترین و وجدانی ترین و ژرف ترین احساس های انسان دین ورز اعم از عارف و عابد و عالم و عامی است. و این بر عهده ی روانشناسان مخصوصاً روان شناسان دین است که تحلیل و تعلیل کنند که چرا « حسن دینی » این همه با احساس گناه همراه و بلکه همزاد است ». (حافظ نامه، ۱۳۸۸: ۴)
بین داشتن احساس گناه تا ارتکاب گناه و اقرار به گناهکار بودن فاصله بسیار است. احساس گناه کردن توسط یک مؤمن و عارف واقعی در واقع نوعی تعارف است، ناز است، شکسته نفسی است:
منم که بی تو نفس می کشم زهی خجلت مگر تو عفو کنی ورنه چیست عذر گناه
(دیوان حافظ،۱۳۸۹: ۲۶۸)
حافظ بی دوست نفس کشیدن را گناه می داند. آیا شایسته است که در مورد او بگوییم:
« حافظ به دو گناه، که حرمت جنبه ی شرعی اش بر جنبه ی عرفی اخلاقی عاطفی اش می چربد، گرایش صمیمانه داشته است: شراب و شاهد. نوشیدن مِی در عصر حافظ، از نظر دینی فسق عظیمی شمرده نمی شده ». (خرّمشاهی، ۱۳۶۸: ۳۶ـ۳۷)
و بعد ادعا کنیم که در عصر حافظ شراب خوردن گناه شرعی بزرگی نبوده است. مگر نه این است که حرام خدا تا ابد حرام است و آیا در عصر حافظ نفس کشیدن « بی یاد خدا » گناه بوده ولی شراب خواری نه؟!
انسان در اوج خداخواهی حتّی لذّت بردن از عبادت یا راضی بودن به رضای خدا را بد می داند. عبدالکرئم حائری یزدی مؤسس حوزه ی علمیّه قم معتقد است که هر نفسی که برای غیرخدا کشیده است برای او عین عذاب است. یعنی انسان به مقامی می رسد که همه چیزش برای خدا می شود و آن گاه چنین روح لطیفی، حتّی آن گاه که در تحمّل سختی ها « رضا به داد » می دهد، نادم است چرا که واقف است، این بالاترین مرحله ی رضا نیست.
البتّه ذکر این نکته مهم ضروری است که رعایت کلیّه امور از واجب و مستحب و مکروه و گاه حتّی مباح برای فردی که هدفش فقط و فقط رسیدن به خداست، لازم و واجب است. کسی که با سیر و سلوک و انجام کلیّه واجبات و… درصدد رسیدن به خود حق است و لاغیر. تذکر این نکته نیز خالی از لطف نیست که هدف از این گفته ها ترویج ناامیدی از رحمت خدا و به دامان کفر افتادن نیست چرا که همه می دانیم در امر دین آدم ها دارای سلسله مراتبی هستند و هر کسی به اندازه همّت خود بهره ای از دین داری می برد:
تو و طوبی و ما و قامت یار فکر هر کس به قدر همّت اوست
(دیوان حافظ،۱۳۸۹: ۴۱)
یکی به بهشت و طوبی می رسد و حافظ به یار. بنابراین میزان تلاش هر کس تعیین کننده است و تنها کسانی موفق ترند که با اتکای به خدا و اراده ای آهنین، گوی سبقت را از همگان ربوده و جزء پیشگامان هستند: « وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ ـ أُوْلَئِکَ الْمُقَرَّبُونَ » (واقعه، آیه ۱۰)
حافظ در مورد گناه دیدگاه های خاص و گونه گونی دارد. او قبل از هر چیز می داند که گناهی که انسان مرتکب می شود، فقط و فقط خودش مسئول آن است و نمی توان گناه خویش را به گردن دیگران انداخت چرا که انسان در افعال خویش مختار است:
سهو و خطای بنده گرش نیست اعتبار معنی عفو و رحمت آموزگار چیست
(دیوان حافظ،۱۳۸۹: ۴۷)
اگر انسان در ارتکاب کارهای اشتباه خود و گناهکاری جرمی ندارد و اختیاردار نیست پس بخشش و رحمت خداوند چه معنی پیدا می کند. وقتی ما گناه نمی کنیم و در ارتکاب گناه جبری حاکم است، چه فرقی می کند که خدا بخشنده باشد یا نباشد.
بنابراین حافظ اذعان می دارد که:
گناه دگران بر تو نخواهد نوشت (همان: ۵۶)
و هر کس مسئول اعمال خویش است.
از طرفی حافظ (ادعای بی گناهی) نمودن را شایسته نمی داند و وقتی این را در مورد خود بگوید همانا از شکسته نفسی اوست: