«سیر فی الله به واسطه اتصاف به صفات او و تحقق به اسماء تا افق اعلی که نهایت مقام روح و نهایت مقام حضرت و احدیت است.رفع حجاب وحدت استاز وجود کثرت و آن سیر در خداست.»(همان :۲۶۵)
۲-۵-۳ سفر از حق به خلق
«این سفر فنا در حق است.(همان :۴۰)ترقی بعین جمع و حضرت احدیت است که مقام «قاب قوسین» است تا موقعی که دوئیت باقی است و موقعی که دوئیت بر طرف شد مقام «اوادنی»است.عبارت از میان رفتن تقید به قید ظاهر و باطن است که ترقی به عین الجمع است.»(همان :۲۶۵)
۲-۵-۴ سفر به حق در خلق (سیر بالله عن الله)
«سیر بالله عن الله برای تکمیل است که مقام بقاء بعد از فنا و فرق بعد از جمع است.بازگشت از حق به خلق و آن احدیت جمع و فرق است.»(همان :۲۶۵)

«سیاحت بر دو قسم است،سیاحت نفس سیر در زمین و سیاحت قلب در ملکوت علیین از جهت شهود عالم غیب مکنون.»(همان :۲۷۵)
«سیرو سیاحت از شیوه های ریاضت مرسوم صوفیان بود در کتاب های آنان مانند رساله قشیریه و عوارف المعارف باب یا ابوابی خاص درباره سفر و آداب آن دیده می شود. صوفی که به سفر می رود او را گشادِ دل حاصل می شود و اسرار بسیار که در پرده بود بدو رخ می نماید و به قول شمس تبریزی و مولانا«مهذّب» می گردد و از این رو است که برخی از متصوفه تمام عمر خود را در سیر و سیاحت می گذرانیدند.»(موحد،۱۳۷۸ :۴۹)
۲- ۶ علت و انگیزه سفر
سیاحت و سفر، از قدیم ترین ادوار، از مهم ترین خواست ها و تمایلات انسان بوده و هست بشر همیشه آرزو داشته و دارد که از دیگر اقوام و افراد بشری و دیگر سرزمین ها دیدار کند،ناشنیده ها را بشنود و نادیده ها را ببیند. برای هر انسانی،هم انسان های دیگر اهمیت دارند و هم اقلیم ها و اماکنی که زیست گاه آدمی و دیگر موجودات است اولی را «سیر در انفس» و دومی را «سیر در آفاق » نام نهادند.(دانش پژوه،۱۳۸۰ :۱۱)
انگیزه های مختلفی برای رفتن به سفر وجود دارد، اقناع حس کنجکاوی مسافر و ثبت مشاهدات خود از سرزمین های ناشناخته و کشف پدیده های تازه و ارائه دادن آن به نسل جدید انگیزه قوی برای سفر کننده خواهد بود. نکات فکرت انگیز و عبرت آموز که مقصود عمده دادن نمونه ای برای جوانان و تشحیذ ذهن و رغبت انگیزی در راه استفاده از آثار گذشتگان است.
سفر کردن در گذشته و حال:نقش هایی از مردمی وجود دارد که ۳۱۶ میلیون سال پیش زندگی می- کردند.نقش ها در سنگ فسیل شده اند و در کنیا توسط مری لیکی (Mary Leakey) که باستان شناس است،کشف شده استمردم همیشه سفر کرده اند.افراد در جستجوی غذا بوده اند،از خطر گریخته اند و همیشه خواسته اند بدانند چه چیز در آن گوشه دیگر است و در افق چیست.امروزه نیز گاه به دلایل مشابهی سفر می کنیم. اما همچنین برای تجارت،به عنوان جهان گرد و برای ملاقات دوستان و بستگان نیز سفر می- کنیم و باید دلایل بسیار دیگری نیز وجود داشته باشد.(رایت،۱۳۷۳ :۱۱)
«تمایل به سیاحت و معرفت و شناختی که از سیر در حالات آدمیان و شهر و دیارها حاصل می شود خاص یک دسته از افراد بشر نیست،همه کسانی که با هر مقصود و منظوری سفر می کنند بدین شناخت تمایل دارند و این میل و علاقه آن چنان شدت و قوت دارد که اشتیاق سفر به هدف های دیگر در وجود انسان غلبه می کند.به طوری که کمتر کسی را می توان یافت که انس به سیاحت در وجود سرشته نباشد.»(دانش پژوه،۱۳۸۰ :۱۳)
۲-۶-۱ عشق سَفَر – نوطلبی و ماجراجویی
خواننده ی یک سفرنامه که گزارش مشقات و مخاطرات و فلاکتهای عظیم سفر را می خواند گاهی از خود می پرسد که آخر این فرد از این همه راه رفتنها و آواره گشتنها چه می خواهد؟ چرا آرام نمی- گیرد؟ تا کجا می خواهد پیش برود؟ تنها، در سرزمین های ناشناس، در میان اقوامی غریب و ناآشنا که نه زبان شان را می داند و نه با آداب و رسوم شان وجه مشترکی دارد چه می جوید؟(موحد،۱۳۷۸ :۴۷).
در میان ادیان شناخته شده جهان شاید هیچ یک به اندازه اسلام توجه به سفر نداشته است. احکام شرع که برای زندگی حضری وضع می شود در مقام تطبیق با مقتضیات سفر تعدیل می گردد. اگر نماز است قصر می شود. (آیه ۱۰۱، سوره نساء) و اگر روزه است به پس از پایان سفر موکول می گردد. (آیه ۱۸۴، سوره بقره) و اگر معامله و تجارت است شرایط خاص سفر در آن ملحوظ می افتد. (آیه ۲۸۳، سوره بقره).(همان:۴۷)
خدیجه، بانوی اول اسلام، بازرگان بود و پیغمبر اکرم خود جوانی را در سفرهای بازرگانی گذرانیده بود. در حدیثی منسوب به پیغمبر آمده است: سفر کنید تا سالم بمانید و توانگر. «سافروا تصّحوا و تغنموا». در قرآن کریم علاوه بر توجه به آن معانی که سابقه در زندگی عربها داشت سفر به دو انگیزه دیگر هم موردنظر قرار گرفته است. اول انگیزه آموزش یعنی تفقه در دین (آیه ۱۲۲، سوره توبه) دوم انگیزه بیداری دل و باز شدن چشم و گوش آدمی (آیه ۴۶، سوره حج) و عبرت گرفتن از سرگذشت اقوام و احوال گذشتگان (اقلاً در ده مورد از قرآن).(همان :۴۸)
۲-۷ آداب و شرایط سفر
زیارت خانه خدا، مرقد حضرت رسول، قبور مطهر ائمه معصومین (علیهم السّلام)، مزار پاکِ شهدای راه حق، زیارت قبر انبیاء و اوصیاء و اولیاء و صحابه و تابعین. دیدار از مرقد علمای بزرگ فرزندان اهل بیت و قبور مؤمنان و صالحان، همه از مواردی است که در متون دینی به آنها تشویق شده است و زیارت قبور امامان، نوعی تجدید عهد و پیمان با صاحبانِ ولایت است. امام سجاد (ع) بیست و پنج بار به سفر حج رفت.
دیدگاه اسلام درباره آداب سفر را می توان در سه قسمت مطرح کرد: پیش از سفر، هنگام سفر و پس از سفر. گرچه رفتار انسان در هر حالی باید شایسته باشد، اما در سفر به خاطر رنج های بسیار که زمینه های عصبانیت افراد را مهیا می سازد، اسلام آداب خاصی را توصیه نموده است.
۲-۷-۱ آداب پیش از سفر
در روایتی امام علی (علیه السلام) از افراد می خواهد، به سفری نروند که بیم آن می رود به نماز یا.
در روایتی امام علی (علیه السلام) از افراد می خواهد، به سفری نروند که بیم آن می رود به نماز یا دینشان لطمه بخورد.
در حدیثی دیگر، پیامبر (صلی الله علیه و آله) از امام علی (علیه السلام) می خواهد، هنگام سفر، برای حفظ جانش از سارقان و درندگان، چوبدستی از درخت بادام تلخ به همراه داشته باشد و آیه بیست و دوم از سوره قصص را بخواند. همچنین در دره ها (که پناهگان ماران و درندگان است) اتراق نکند.
«انتخاب همسفر در اسلام بسی مهم شمرده و نخستین پیشوا، در سفارش به فرزندش، از او می خواهد، ابتدا به جست و جوی دوست (و همسفر) برآید و سپس را ه افتد. و نیز برای پیشگیری از اختلاف، با کسی همسفر نشودکه آن فرد، خودرا برتر از او بداند.» (مجلسی، ۱۳۶۹ :۴۰۷ )
«حضرت به خاطر اهمیتی که برای نماز جمعه قائل بود ، از افراد می خواست جز در صورت ضرورت ( و یا بخاطر خدا ) ، در روز جمعه سفر در سه شبِ آخر ماه قمری مکروه است .امام علی (علیه السلام) به سفارش رسول گرامی (صلی الله علیه و آله ) تنها سفر نمی کرد، و در احادیث، حداقل سه و حداکثر هفت نفر برای همراهی در سفر ذکر شده است.»( فیض کاشانی ،۱۳۷۹ :۷۶)
اسلام مکتبی است که از هر فرصتی برای رعایت و گسترش بهداشت بهره می جوید؛ و چه بسا در همین راستا است که غسل پیش از سفر مستحب است .سپردن خانواده به خداوند ، پیش از سفر، برای مسلمان امری طبیعی است و پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) در این باره فرمود : آدمی هیچ جانشینی در خانواده اش، بهتر از دو رکعت نماز، نمی گذارد که هنگام سفر بخواند و سپس دست به نیایش بردارد و بگوید : « الهم انّی استودعک نفسی و مالی و ذریتی و دنیای و آخرتی و خاتمه عملی» (مجلسی، ۱۳۶۹ :۳۹۹)
امام محمد غزالی در بیان علم مسافران پیش از سفر گفته است : «و بر وی واجب بُوَد که علم ِ رُخْصتِ سفر بیاموزد – اگرچه عزم دارد که رخصت نکند – باشد که به ضرورت بدان حاجت بود و علم قبله و وقت بباید آموخت .» ( غزالی، ۱۳۷۴ :۴۷۶).
۲-۷-۲ زمان سفر
از آداب سفر آن است که مسافر از هر منزلی صبح زود حرکت کند .
امام علی (علیه السلام ) شب پیمایی را خوش نمی داشت. هم خود آخر شب(سحر) سفرش را آغاز می کرد و هم کسانی را که به سفر می فرستاد ، از آن ها می خواست، سحر سفر کنند .سفر در روزهای شنبه ، پنجشنبه و شب جمعه نیز سفارش شده است .از امام صادق علیه السلام است که فرموده اند: « هر که خواست سفر کند باید روز شنبه سفر کند، زیرا اگر سنگی در روز شنبه از کوهی جدا شود، هر آینه خداوند آن را به جای خود بر می گرداند » (فیض کاشانی ،۱۳۷۹ :۸۳)
«دیگر آن که جهد کند تا ابتدای نوروز پنجشنبه بُوَد – بامداد؛ با رسوال (ص) ابتدای سفر روز پنجشنبه کردی». ( غزالی ، ۱۳۷۴ :۴۶۴)
همچنین در برخی از روایات، روزهایی را ذکر کرده و تأکید کرده که در این روزها سفر نکند و در احادیث دیگر یادآوری شده است: «صدقه بدهید و هر روزی که می خواهید، سفر کنید » .امام علی (علیه السلام ) گشاده دستی در سفر، کمتر مخالفت کردن با همسران و بسیار به یاد خدا بودن را در فراز و نشیب های مسافرت ، از نشانه های جوانمردی درسفر برشمرد .همچنین ایشان می فرمود : وقتی گروهی با هم سفر می کنند ، همه سهمی پرداخت کنند ، و پول ها جمع و هزینه ها از آن کسر شود ( این کار را باعث عدم اختلاف می دانست) .ایشان چون در جایی فرود می آمد ، دست به نیایش بر می داشت و می فرمود: خداوند! ما را در فروگاهی خجسته فرود آر، و تو بهترین فرود آورنده ای .
«در احادیث همراه بردن تسبیح، تربت حضرت امام حسن (علیه السلام ) ، انگشت ، و دستار بستن (برای مردان)، قرآن خواند در حالی که سواره است، خواندن دو رکعت نماز هنگام پیاده شدن و دعا کردن هنگام سوار شدن، تأکید شده است.پیامبر نیز چون به سفر می رفتند، شیشه روغن، سرمه دان، قیچی، آینه، مسواک، شانه سوزن، طناب، تسمه های بغل و چیزی که با آن کفش را پینه کنند، همراه خود می بردند.»( مجلسی، ۱۳۶۹ :۴۰۴)
یاری رساندن به دیگران ، در همه موارد ،دراسلام سفارش شده است . اما با عنایت به نیاز بیشتر آدمی به کمک در سفر، در احادیث، بدان توجه ویژه ای شده است .پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله ) می فرماید: کسی که مومن مسافری را یاری رساند، آفریدگار هفتاد و سه دشواری از سختی های این جهان را از او بر می دارد ] و برایش آسان می گرداند [ و او را ازغم و اندوه اَمان می دهد و هفتاد سختی آن جهان را از وی برطرف می سازد و امام باقرعلیه السلام فرموده اند : «هر گاه در زمین سرسبزی مسافرت می کنی بامداد حرکت کنید، هر گاه در سرزمینی خشک سیر می کنید، با شناخت حرکت کنید.» (فیض کاشانی، ۱۳۷۹ :۸۹ )
۲-۷-۳ آداب پس از سفر
در احادیث، از سفر به عنوان قطعه ای از رنج تعبیر شده است که به کحض پایان یافتن، هر چه سریع تر باید نزد خانه و خانواده بازگشت. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «مسافرت نوعی از عذاب است بنابراین هر گاه کسی از شما سفرش به پایان رسید باید هر چه زودتر به نزد خانواده برگردد. «همان، ۱۳۷۹ :۹۵ )
در روایات ما، ضیافت دوستان پس از بازگشت از سفر مستحب شمرده است.هدیه آوردن از سفر نیز سفارش شده است.در روایتی آمده است:کسی که از سفر بر می گردد،سزاوار است پیش از انجام هر کاری،غسل کند،دو رکعت نماز بگذارد،به سجده رود و به خاطر به سلامت بازگشتن و … شکر خداوند را بر زبان آورد.
۲-۸ آداب سفر از دیدگاه امام صادق (علیه السلام)
در کتاب من لا یحضره الفقیه عمرو بن ابی المقدام از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است که آن حضرت فرمود«در حکمت آل داوود(ع) آمده است:همانا شخص عاقل نباید از وطن خود کوچ کند مگر در سه مورد:برای فراهم کردن توشه آخرت و یا تأمین معاش و یا کسب لذت غیر حرام.»(کاشانی،۱۳۷۹ :۷۹)
همچنین پیامبر (صل الله علیه و آله)درباره سفر فرموده است:«مسافرت کنید تا تندرست باشید و جهاد کنید تا غنیمت به دست آورید و حج به جا آورید تا بی نیاز شوید.»(همان :۷۲)
امام صادق(ع) در حدیثی فرموده است:«هر گاه خداوند وسیله روزی بنده اش را در سرزمینی فراهم کرده باشد،او را به آن سرزمین نیازمند می سازد.»(همان :۷۲)
بنابراین،در سفرها باید آدابی را که از پیشوایان دین نقل شده است،به عنوان رهنمود گرفتن از مکتب،رعایت کرد.نگاهی به مجموعه روایات اسلامی،نکاتی را به عنوان «آداب سفر» به ما می آموزد که مهم ترین آن ها آموختن «آیین همراهی و هم سفری»است.تاکید شده است که پیش از سفر، هم سفر مناسبی پیدا کنید.چرا که مسافرت تنهایی مکروه است. رسول خدا (ص) از سه کس مذّمت کرده است:یکی آن که غذایش را تنها می خورد.یکی آن که در خانه ای تنها می خوابد.سوم آن که تنها به مسافرت های دور و دراز می رود.از پیامبر (ص) نقل شده است:«از بزرگواری مرد است که وقت رفتن به سفر،توشه راهش پاکیزه باشد. توشه مسافر آواز و شعری است که به سخن زشت نیانجامد».(همان :۷۳)
امام صادق(ع) در مورد آداب سفر فرموده اند:«هر گاه مسافرت کردید،سفره ای همراه داشته باشید و در آن با همراهان مدارا کنید.»و نیز فرموده اند :«از ما نیست هر که با هم صحبتش معاشرت خوبی و با رفیقش رفاقت خوبی نداشته باشد و با هم خوراکش به نیکی هم خوراکی نکند و با کسی که با او خوش خو است،خوش خو نباشد.» و در مورد جوان مردی در سفر گفته اند:«زیادی توشه و پاک بودن و در اختیار همراهان گذاشتن آن و پس از پوشیدن نگه داشتن معایب ایشان و شوخی کردن بسیار به شرطی که باعث خشم خدای تعالی نباشد.»(همان :۷۴)
و نیز فرموده اند:«با کسی معاشرت کن که باعث افتخار و زینت تو باشد و با کسی که تو باعث افتخار او باشی معاشرت نکن.»(همان :۷۷)
و در حدیثی دیگر فرموده اند: «سفر کنید تا بدن های شما صحیح شود و جهاد کنید تا غنیمت دنیا و آخرت بیابید و حج کنید تا مال دار و بی نیاز شوید و در دفع نحوست های سفر به تصدیق و دعا در حدیث صحیح از حضرت صادق(ع) منقول است که تصدق کن و در هر روز که خواهی به سفر برو.» (مجلسی،۱۳۶۹ : ۶-۳۹۵)
۲-۹ اهمیت سفر
سفر در نوع خودش امتیازهای بسیار دارد، از یک طرف باعث آرامش روح و روان می شود، از طرفی تجربیات انسان را بالاتر می برد. اما چه خوب است از این سفر و مسافرت استفاده های بیشتری شود و حاصل این بهره ها به شکل مکتوب درآید یعنی سفرنامه.انسان را موجودی اجتماعی تعریف کرده اند و قبایل و طوایف پراکنده بشر که هر یک در نقطه یی از عالم می زیسته اند از طریق سیر و سفر با هم آشنا شده اند و جوامع را تشکیل داده اند.«هر کس با توجه به بینش و دانش و بصیرت خویش از مناظر و مرایا عبرت و نتیجه می گیرد و از هم نشینی با دیگر مردمان،تجربه می آموزد.»(دانش پژوه،۱۳۸۰ :۱۲-۱۱)
امام علی (علیه السلام) در روایتی، سفر را یکی از راه های درآمد می دانست و می فرمود: هرگاه روزگار بر یکی از شماها دشوار شد، پس، از سرزمین خود خارج شود و بیهوده خویش و خاندانش را با غصه خوردن غمگین نکند.
امام صادق (علیه السلام)، هدف از سفر مجاز را توشه یافتن برای آخرت، درآمد اقتصادی و لذت و تفریح بر می شمرد. تندرستی و شادابی و تجدیدقوا نیز یکی از اهداف سفر در روایات مطرح شده است.
مولی محسن کاشانی قدس سرّه در کتاب المحّجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء در فواید سفر گفته اند:«بدان که سفر نوعی حرکت و معاشرت است،فایده ها و آفت هایی دارد.فایده هایی که انگیزه سفر است از دو حال خارج نیست.یا گریز از زیان است یا طلب منفعت.
زیرا مسافر یا برای دوری از اقامت گاه خود انگیزه ای دارد که اگر آن انگیزه نبود هدفی برای سفر نداشت و یا آن که در سفر مقصد و هدفی دارد.»(کاشانی،۱۳۷۹ :۵۵)
بشرحافی گفت:«ای قرّایان ،سفر کنید تا پاک شوید، که هر آب که بر جای بماند بگندد.»(غزالی،۱۳۷۴ :۴۵۸)
۲-۹-۱ عبارات خردمندانه درباره مسافران
هیچ کس تا زمانی که زبان کشور مورد نظر را نیاموخته نباید سفر کند. وگرنه او داوطلبانه خود را به یک بچه تبدیل می کند. سنگین ترین جامه دان برای مسافر، کیسه ای خالی است.(ضرب المثل انگلیسی)، آن که زیاد سفر می کند، زیاد می داند.آن هایی که از دیار گذر می کنند هوای خود را تغییر می دهند نه خاک خود را،سفر کردن افراد را خردمند تر می کند اما شاد نمی کند.مسافر بدون دانش پرنده ای بدون بال است،کسی که می خواهد شاد سفر کند باید سبک سفر کند،من به سهم خود،نه برای رفتن به جایی بلکه برای رفتن،سفر می کنم. من به خاطر سفر،سفر می کنم. موضوع مهم حرکت کردن است.(رایت،۱۳۷۳ :۱۰).

استفاده از درام های اجتماعی

عشق به ارزشها، همدردی ها

بحث و تنظیم فعالیت ها

نگرانی درمورد دیگران

پردازش بحث ها

توجه به ماهیت

به شهود و صدای درون گوش کنید

استفاده از تجسم، تفکر، و تصویرهای ذهنی

توجه به یگانگی در مطالعات

وابستگی به طرز تفکر، خود مشاهده گری، خودآگاهی

استفاده از چه چیزی، برای چه چیزی وچه مدلی

جستجو برای تعادل ( متعادل ساختن)

استفاده از جلسات مذاکره/ حل تضاد

تلاش برای فهم خویشتن

مطالعه زندگی افراد برجسته

در نهایت می توان اذعان نمود، افرادی که دارای هوش معنوی هستند، دارای صفاتی هستند که آن ها را به سمت تعالی و گرایش در جهت کمک و مشارکت در فعالیت های بشردوستانه سوق می دهد، نظیر اینکه این افراد؛ قدرت مقابله باسختی ها، دردها و شکست ها را دارند، خود آگاهی در این افراد بالاست و از تجربیات و شکست های گذشته درس می گیرند( غفاری و قلی پور، ۱۳۸۹).
۲-۱۵) رشد و تقویت هوش معنوی
به نظر می رسد، اگرتعاریف هوش معنوی، روش ها مختلف دانستن رادر برنگیرند، ناقص هستند. در بررسی اخیر رابرت فورمن، افرادی که دارای سنین مختلفی بودند، معنویت را مفهومی تجربه ای می دانستند تا فراعقلی. تمرین های تاملی مانند مراقبه، به این دلیل که وابسته به آشنایی با سه روش متمایز دانستن است ( سه روش دانستن عبارتند از: حسی، عقلی و تاملی )، برای پالایش هوش معنوی مناسب به نظر می رسد. به نظر می رسد این سه روش دانستن، بخش جدایی ناپذیری از هوش معنوی هستند که بعضی از افراد نشان می دهند ( واقان^[۹۳]، ۲۰۰۳).
آگاهی هوشیارانه و سازگاری با وقایع و تجارب زندگی و پرورش خود آگاهی از جمله عوامل اصلی رشد هوش معنوی تلقی می شوند. علاوه براین، بعضی از روش ها، راهبردها و تمرین ها برای رشد آن مفید تلقی می شوند؛ مثلا واگان معتقد است هوش معنوی از طریق افزایش وسعت نظر و گشودگی و داشتن نقطه نظرهای مختلف، حساسیت زیاد نسبت به تجارب و واقعیاتی نظیر حالت تعالی ( ماورایی) و موضوع عای معنوی، فهم عمیق تر نمادها و بازنمایی افسانه ها و کهن الگوهای ناهشیار کشف نشده افزایش می یابد ( نازل، ۲۰۰۴).
شواهد نشان می دهند که تمرین های معنوی افزایش دهنده آگاهی و بینش نسبت به سطوح چند گانه هوشیاری (تعمق) هستند و بر عملکرد افراد تاثیر مثبتی دارند. وارنر در پژوهش خود با اندازه گیری میزان توجه و اجرای آزمون توجه و اجرای آزمون انعطاف شناختی در دو گروه آزمایشی و کنترل، نشان داد که تعمق (انجام تمرین های تعمق برتر یا تی ام )، رشد ذهنی را به شکل مثبتی تحت تاثیر قرار می دهد. کرانسون و همکاران نیز نشان دادند که تمرین های تی ام در یک دوره دو ساله باعث بهبود نمره هوشبهر، توانایی یادگیری و زمان واکنش در گروه آزمایشی شده است (آمرام، ۲۰۰۵).
۲-۱۷) مشخصات افراد به لحاظ هوشمعنوی ( جورج، ۲۰۰۶: ۴۳۵)
جدول ۲-۱۱: مقایسه افراد به لحاظ هوشمعنوی

افرادی که هوشمعنوی پائینی دارند

افرادی که هوشمعنوی بالایی دارند

خود را با نژاد، رنگ و موقعیت خویش میشناسند

خود را با عوامل خارجی معرفی نمیکنند و معتقدند که رنگ، نژاد و… فقط یک بر چسب هستند

دیگران را سرزنش میکنند، زیرا از اینکه به عنوان مقصر دیده شوند میترسند. آنها برای اینکه احساس خوبی داشته باشند نیازمند تائید دیگران هستند.

ماروین (۱۹۹۵)، یکی از مهمترین نظریات در این زمینه را تحت عنوان تئوری آبشاری بلوم در تبیین اختلال وابستگی به مواد مطرح می‌سازد.این تئوری معتقد است که نابهنجاری‌های ژنتیکی، شیمی اعصاب برخی افراد و به وسیله نوشیدن، خوردن یا هر دو ارضا می‌شود، در حالیکه شیمی اعصاب بیماران وابسته به مواد آنها را به سوی مارپیچ سخت هوس یا ولع مصرف مواد می کشاند. در این دسته از بیماران فرکانس‌هایEEG ویژه ای و به دنبال آن نورشیمی خاصی قفل شده یا به عکس به علت قفل شدن نوروشیمی خاصی، فرکانس‌های ویژه ای از امواج مغزی مختل می‌شوند. به علت این نابهنجاری این افراد قادر به درک و حس کردن تقویت در شرایط عادی آن گونه که افراد سالم هستند نبوده و تنها به وسیله مصرف مواد می‌توانند آن نوروشیمی قفل شده را فعال ساخته و احساس تقویت را دریافت کنند. این اختلال تحت عنوان سندرم فقدان تقویت نامگذاری شده و مطرح می‌شود که این سندرم ارتباط تنگاتنگی با نابهنجاری امواج آلفا- تتا ی مغز دارد (ماروین،۱۹۹۵). بهترین پیش بینی کننده عود مصرف در بیماران الکلی و سوء مصرف کنندگان و کوکائین، میزان افراطی فعالیت بتا بوده است (هاموند، ۲۰۰۶).
۲-۴٫ درمان وابستگی به مواد
بررسی‌ها حاکی از همایندی اختلال سوء مصرف مواد با سایر اختلالات روان شناختی و روان پزشکی بوده است (استاسی^[۵۹]، گروبر^[۶۰] و دبورا^[۶۱]،۲۰۰۱). حتی بسیاری از مشکلات عمومی پزشکی به علت سوء مصرف الکل و مواد رخ می‌دهد. لذا درمان سودمند مواد مستلزم توجه به تمام ابعاد مشکل و به کارگیری درمان‌های جامع روان شناختی و روان پزشکی در کنار درمان‌های پزشکی باشد (هوبارد^[۶۲] و مارتین^[۶۳]، ۲۰۰۱).
شواهد حاکی از همایندی اختلال سوء مصرف مواد و با اختلالات اضطرابی (سونیفت^[۶۴] و مولر^[۶۵]،۲۰۰۱)، اختلالات افسردگی (لمان^[۶۶]،‌ هوبارد و مارتین،۲۰۰۱)، اختلالات مرزی (زاراتی^[۶۷] و توهن^[۶۸]،۲۰۰۱)، اسکیزوفرنیا (لی^[۶۹] و ملتزر^[۷۰]،۲۰۰۱)، اختلالات شخصیت (اوتومانلی^[۷۱] و آدینف^[۷۲]،۲۰۰۱)، و نیز رفتار ضد اجتماعی و مشکلات یادگیری و رفتاری- توجهی در کودکی (کلارک^[۷۳] و اسچید^[۷۴]،۲۰۰۱) و حتی ناتوانی‌ها و مشکلات فیزیکی مانند اختلالات قلبی- عروقی (آلبانز^[۷۵]،‌هارن^[۷۶] و هوبارد،۲۰۰۱)، ایدز و ویروس نقص سیستم ایمنی (ویات^[۷۷] و اسکوتنفلد^[۷۸]،۲۰۰۱)، درد مزمن (هوبارد و ورکمن^[۷۹]،۲۰۰۱) و اختلالات عصبی (وینستن^[۸۰] و مارتین،۲۰۰۱) بوده است. با توجه به این نتایج لزوم ارائه درمان در ابعاد مختلف روانی جسمانی برای بیماران سوء مصرف کننده بدیهی است.

۲-۴-۱٫ درمان‌های روان شناختی
شیوع اختلالات روانی در میان افراد وابسته به مواد افیونی بسیار بالاست. اختلالهایی مانند افسردی اساسی، افسرده خویی، شخصیت ضد اجتماعی و سایر اختلالات شخصیتی، اختلال اضطرابی، اختلال بیش فعالی و توام با نقش توجه در این افراد شایع است. تشخیص و ارائه درمان مناسب برای اختلال‌های روانی به بهبود وابستگی بیمار و به ویژه نگهداری فرد در درمان کمک می‌کند (بروکه^[۸۱]،۲۰۰۴). در این حوزه چندین درمان روانشناختی پیشنهاد می‌شود:
۲-۴-۱-۱٫ درمان روان پویشی
امروزه، درمان روان پویشی، برخلاف گذشته به جای تاکید به تجارب دوران کودکی فرد، به مشکلات و تعارض‌های فعلی او و شناخت دفاع‌های فرد و آگاهی از ضعف‌ها و توانایی‌های ایگو تمرکز دارد. در این روش به مراجع کمک می‌شود تا به خود شناسی برسد و رشد کند و بتواند به مشکلات فائق آید، با وجود تاثیرات مثبت این روش در درمان تعداد محدودی از مبتلایان سوء مصرف کننده مواد قابلیت کاربرد را دارد (فرانسیس^[۸۲]، ماک^[۸۳]، بورگ^[۸۴] و فرانکلین^[۸۵]،۲۰۰۴).
۳-۴-۱-۲٫ شبکه درمانی
در شبکه درمانی، هدف فراهم کردن سیستم حمایتی لازم و کمک به تغییر تفکرات نادرست بیمار است؛ به این منظور برخی از اعضای خانواده و دوستان فرد هم در روند درمان شرکت می‌یابند. اهدافی برای فرد تعیین می‌شود و تلاش افراد در رسیدن به این اهداف است، احتمال عود به علت تداعی شرایط و موقعیت‌های مصرف و یا فرار از اضطراب، افسردگی یا فشار روانی زیاد است (گالانتر^[۸۶]،۲۰۰۴).
۲-۴-۱-۳٫ درمان رفتاری، شناختی و انگیزشی
در درمان تلاش می‌شود تداعی‌های شکل گرفته پیرامون مصرف مواد برای فرد از بین برود. به این منظور تلاش می‌شود شرایطی که در آن فرد مصرف کرده است شناسایی و به بیمار کمک می‌شود تا از این موقعیت‌ها اجتناب کند تا بتواند با مشکلاتش به طور صحیحی کنار بیاید و رفتارهای مشکل آفرین را کنار بگذارد. این درمان سعی در ایجاد انگیزه‌های درونی در بیمار دارد (برنستین^[۸۷] و همکاران،۲۰۰۵؛ کارول^[۸۸]، بال^[۸۹] و مارتینو^[۹۰]،۲۰۰۴).
۲-۴-۱-۴٫ گروه درمانی
در گروه درمانی اختلالات وابسته به سوء مصرف مانند اختلالات جنسی، خوردن و…و یا حتی رفتارهای وابسته مانند قمار…شناسایی شده و به این سوال پاسخ داده می‌شود که ((چه باید کرد؟)). در این روش فرد تجارب خود را با هم در میان گذاشته و به واسطه ارتباط جمعی در گروه، قدرت برابری ارتباط را به دست آورده و روابط سالمی را جایگزین روابط خطرناک قبلی خود می‌کند. گروه به خود شناسی، عدم وابستگی به موادف توانایی کنترل هیجانات و افزایش عزت نفس و مهارت‌های مراقبت از خود بسیار کمک می‌کند (کانتزین^[۹۱]، گولدن^[۹۲]، شالمن^[۹۳]، مکالیف^[۹۴]، ۲۰۰۴).
۲-۴-۲٫ درمان‌های دارویی
به علت تجربه علائم ترک در روش‌های یک بعدی روان شناختی و روش های ابتدایی مطرح در درمان اختلال سوء مصرف و وابستگی به مواد، بسیاری از این روش های اثر بد و یا همراه با عود بوده است. لذا بهتر است روان درمانی‌ها با درمان‌های دارویی که از ظهور علائم ترک جلوگیری می‌کنند، همراه شوند (رستمی، گودرزی و بولهری،۱۳۸۲). تا کنون چندین روش دارویی عمده در درمان این اختلال شناخته شده است از جمله:
۲-۴-۲-۱٫ روش‌های سم زدایی سریع و فوق سریع
در روش های سم زدایی سریع و فوق سریع بیمار برای یک تا سه روز بهتر می‌شود و داروهای کلونیدین، اکسازپام، و نالتروکسون مورد استفاده قرار می‌گیرد. علائم ترک در این روش شدید و مواد احتمال عود بالا است. زیرا پس از این درمان‌ها میل بیمار به مصرف مواد همچنان بالا است. سرعت زیاد این روشها و عدم استفاده از مواد مخدر در درمان، از مزایای این روش است (گلدبرگ^[۹۵]، ۱۹۹۹).
۲-۴-۲-۲٫ کلونیدین
این دارو بیشتر برای تسهیل فرایند ترک استفاده می‌شود. کلونیدین گرچه دارویی موثر است، اما دوره درمان را کوتاه کرده و برای بیماران سرپایی رضایت بخش نیست. از آنجا که این دارو علائم تکرار را به اندازه کافی فرونشانی و کنترل نمی‌کند، از داروهای دیگری مانند اکسازپام، به منظور کاهش گرفتگی عضلات و بی خوابی، لوپراماید^[۹۶] و الکتوتید برای کنترل تهوع و استفراغ استفاده می‌شود. کنترل بیمار در هشت ساعت اول ضروری است، زیرا علائم ترک شدید و جدی تجربه می‌شود (وزارت بهداشت کانادا، ۱۳۸۴).
۲-۴-۲-۳٫ لفکسیدین^[۹۷]
گاه دوز موثر درمانی کلونیدین، باعث افت شدید فشار خون می‌شود. برای جلوگیری از این مشکل برای برخی بیماران می‌توان از لفکسیدین که ماده ای مشابه کلونیدین و دارای همان اثربخشی است استفاده کرد. دو میلی گرم لفکسیدین در روز منجر به فرونشانی علائم ترک می‌شود (وزارت بهداشت کانادا، ۱۳۸۴).
۲-۴-۲-۴٫ بوپرونورفین^[۹۸]
بوپرونورفین جهت سم زدایی و نیز درمان نگهدارنده به کار می‌رود. ابتدا سه روز متوالی برای بیمار دو تا سه میلی گرم از دارو تجویز می‌شود تا او را به حالت تعادل یا تثبیت برساند. سپس به مدت شش ماه با روزی ۱۶ میلی گرم دارو، درمان نگهدارنده اجرا می‌شود، علائم ترک در این روش کم، اما خطر اعتیاد به خود دارو بالا است و نیز برای مصرف کنندگان سنگین کارایی ندارد (رستمی، حدادی، ۱۳۸۴).
۲-۴-۲-۵٫ متادون
متادون یک داروی آگونیست شبیه افیونی مصنوعی است که برگیرنده‌های U تاثیر می‌گذارد و به منظور درمان نگهدارنده استفاده می‌شود. مصرف متادون با دوز ۱۰ تا ۳۰ میلی گرم در روز و به صورت خوراکی آغاز می‌شود. این دارو از طریق دستگاه گوارش جذب و توسط کلیه‌ها دفع می‌شود. متادون پس از دو تا چهار ساعت به اوج تاثیر خود می‌رسد و نیمه‌ی عمر نسبتاً طولانی دارد (رستمی، حدادی، ۱۳۸۴).
۲-۴-۳٫ درمان‌های عصب روان شناختی
بسیاری از محققان حوزه‌ی وابستگی به مواد بر این عقیده اند که وابستگی به مواد را باید به عنوان یک مشکل مغزی در نظر گرفت. تحقیقات علوم اعصاب جدید هم نشان داده است که وابستگی بر پایه توانایی مواد در تقلید از فعالیت انتقال دهنده‌های عصبی مغز و اثر بر مرکز لذت مغز و در نهایت بروز اختلال در عملکرد مغز و فعالیت الکتریکی مغزی است. براین اساس رویکرد این متخصصان در درمان وابستگی به مواد، یاری گرفتن از درمان‌های عصب- روانشناختی است. درمان‌هایی که قادر به اصلاح اختلالات موجود در عملکرد مغزی و به دنبال آن هم رفع عوارض منفی سوء مصرف مواد در مغز، رفتار و روان فرد می‌باشد. اخیراً تلاش‌های درمانی‌های سوء مصرف مواد، گرایش به سوی درمان‌های عصبی و تلاش در جهت اصلاح سیستم مغزی است. با وجود آمارهای۸۰ درصد عود در دارو درمانی‌های وابستگی به مواد، به نظر بهترین رویکرد جهت کاهش این خطر، تنظیم عمل لوب‌های مغزی به وسیله درمان‌های عصب روان شناختی، از جمله نوروفیدبک است (ریچارد، مونتویا، نلسون و اسپنس،۱۹۹۵).
۲-۴-۳-۱٫ برق نگاری مغزیEEG
علوم اعصاب به مطالعه چگونگی کنترل رفتارها، افکار و احساسات توسط انسان و این که چگونه گاهی این اعمال از کنترل فرد خارج می‌شوند می پردازند. مغز انسان به شکل اختصاصی عمل می‌کند و هر ناحیه مغزی ویژه پردازش و کنترل بخشی از توانمندی های انسان است. ساقه مغز مسئول هماهنگی کارکردهای پایه ای از قبیل تپش قلب، تنفس و خوردن و خواب است. مخچه ساختارهای مغزی را برای حرکات مهاریافته‌ی تکراری در حفظ تعادل و حالات بدنی هماهنگ می‌سازد. سیستم لیمبیک در تنظیم هیجانات و انگیزش درگیر است و مشخص می‌کند که ما چگونه به جهان اطرافمان پاسخ دهیم و در واقع مرتبط با هیجانات و انگیزش‌هایی است که عمدتا مرتبط با بقاء موجود زنده هستند، مانند خشم و ترس. به علاوه بخش‌هایی از سیستم لیمبیک، یعنی آمیگدال و هیپوتالاموس در عملکرد حافظه اهمیت دارند. مغز میانی شامل تالاموس و هیپوتالاموس است، که تالاموس در ادراک حسی و تنظیم حرکات دخالت دارد و هیپوتالاموس تنظیم کننده‌ی غده‌ی هیپوفیز است. قشر مخ بزرگترین توده‌ی مغزی را تشکیل داده و تمام ساختارهای مغزی دیگر را تحت پوشش خود قرار می‌دهد. این بخش مسئول تفکر، ادراک، پردازش و فهم زبانی است. قشر مخ خود به چند ناحیه تقسیم می‌شود که هر یک از نواحی خود مسئول پردازش‌های مختلف بینایی، شنیداری، لامسه، حرکت، بویایی، تفکر و استدلال هستند. برای نمونه لوب گیجگاهی مرتبط با عملکرد حافظه، توانایی شنیداری، هیجان و زبان، لوب پیشانی مرتبط با تصمیم گیری، حل مساله، برنامه ریزی و تفکر فضایی؛ لوب آهیانه ای مسئول ادراک و پردازش اطلاعات حسی از بدن و لوب پس سری درگیر در توانمندی‌های بینایی است (NIDA،۲۰۰۰). روش‌های نوین تصویربرداری مغز امکان بررسی دقیق این عملکردها و کارکردهای نواحی مختلف و شناخت و تشخیص دقیق مشکلات احتمالی را فراهم کرده است. برق نگاری مغزی^[۹۹] (EEG) یکی از این روش‌ها است که عمدتا با انعکاس الکتریکی فعالیت‌های مغزی در قشر مخ سر و کار دارد.
تا کنون روش‌های بسیاری جهت بررسی کارکردهای مغز مورد استفاده قرار گرفته اند، مثل پرتونگاری نشر پوزیترون، تصویرنگاری دارویی هسته ای، تصویرنگاری کارکردی رزونانس مغناطیسی و…اما این روش‌ها علاوه بر این که مستلزم صرف هزینه‌ی بالا است، گاه عوارض ناخوشایندی از قبیل تزریق مواد رادیواکتیو و قرار گرفتن در میدان مغناطیسی قوی را نیز به دنبال دارند. در این میان روش موج نگاری مغزی (EEG) که فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کند، ضمن مقرون به صرفه بودن، عوارضی هم در پی ندارد (ماسترپاسکوا و هلی،۲۰۰۳). در گذشته از EEG به منظور بررسی ساختار مغز و برای شناسایی اختلالات صرع، تشنج و تومور استفاده می شد (دوفی^[۱۰۰]،۲۰۰۴).
برق نگاری مغزی یا الکتروانسفالوگرافی ثبت سیگنال‌های امواج مغزی در دسترس از قشر مخ به شکل دیجیتالی یا کاغذی است. مغز انسان عضوی است با خاصیت الکتروشیمیایی که تک تک نورون‌های آن دارای فعالیت الکتریکی بوده و انعکاس این فعالیت‌های نورونی به سطح جمجمه می‌رسد. این فعالیت الکتریکی بسیار ضعیف و در حد میکروولت است. دستگاه EEG از طریق الکترودهای متصل به جمجمه، این فعالیت‌ها را ثبت و به صورت نوارهایی با اشکال مختلف نشان می‌دهد (جانسون^[۱۰۱] و گانکلمن،۲۰۰۲). پتانسیل‌های عمل برانگیزانده (EPSP) و بازدارنده (IPSP)، پتانسیل‌های پس سیناپسی (PSP) و ناقطبی شدن‌های پس سیناپسی مغز اساس شکل گیری امواج مغزی هستند. اندازه‌های الکتروانسفالوگرافی (EEG) بازتابی از ارتباط بین جریان‌های الکتریکی درون جمجمه ای و ولتاژهای ناشی از آن بر روی سر است که این ولتاژها منعکس کننده‌ی جنبه‌های خاص پردازش و کارکرد الکتریکی مغز مانند نوع فعالیت الکتریکی مناطق مختلف مغز، و یا نحوه‌ی پاسخدهی هر نقطه از مغز در مقابل محرک‌ها و در خلال تکالیف شناختی هستند (روان و تولوسکی، ۲۰۰۳).
شکل ۲-۳ نمای کلی یک EEG را در ساده ترین حالت نشان می‌دهد. درون داد دریافتی از یک الکترود فعال به دستگاه تقویت کننده الکتریکی یا آمپلی فایر وارد شده و با درون داد دریافتی از Ground مقایسه شده و برون داد شامل تفاوت پتانسیلی بین این دو است.
شکل۲-۳٫ نمای کلی یک EEG را در ساده ترین حالت
این فرایند ضبط فعالیت مغزی می‌تواند به دو شکل صورت بگیرد.در ضبط ارجاعی سیگنال‌های ناشی از یک فعالیت مغزی با یک زمین (Ground) یا گراند مقایسه می‌شود و در نوع دو قطبی این درون دادها از دو الکترود روی پوست سر گرفته شده و هر دو با یک زمین مقایسه می‌شوند، در نتیجه تفاوت‌های این دو نقطه بررسی می‌شود. سپس این سیگنال‌ها به شکل امواج مغزی یا داده روی کاغذ یا کامپیوتر ثبت می‌شوند. مکانیسم‌های زیربنایی هم نواختی EEG دو عامل اساسی هستند؛ اول تعامل بین کرتکس و تالاموس. فعالیت سلول‌های راهنمای تالاموس منجر به فعالیت ریتمیک کرتکس می‌شود، مثلا شبکه هسته ای تالاموس در تولید دوک‌های خواب نقش دارند. و دوم مشخصات عملکرد شبکه‌های عصبی بزرگ در کرتکس که ظرفیت طبیعی برای هم نواختی دارند (روان و تولوسکی،۲۰۰۳). ثبت و دریافت امواج مغزی از طریق الکترودها (حسگرها) متصل به پوست سر انجام می‌گیرد. نظام بین المللی ۲۰-^[۱۰۲]۱۰ چگونگی چسباندن الکترودها را به شکل قانون مندی بیان می‌کند. شکل ۲-۴ نقاط مشخص شده در این نظام و چگونگی اندازه گیری هر نقطه را نشان می‌دهد. در این نظام اعداد فرد مرتبط با نیمکره‌ی چپ و اعداد زوج مرتبط با نیمکره‌ی راست است.
شکل۲-۴٫ نظام بین المللی ۲۰-۱۰
فرکانس موج مغزی بر حسب هرتز یا میکروولت تعریف می‌شود، هرتز بیان کننده‌ی ریتم موج است و هرتز^[۱۰۳] (Hz) برابر با یک دور در ثانیه است.فرکانس‌های کمتر از ۱۰ هرتز را فرکانس‌های کند و فرکانس‌های بیشتر از ۱۳ هرتز را فرکانس‌های سریع می‌نامند. میکروولت، بلندی موج را بررسی می‌کند. میکروولت‌ها بسیار متغیر هستند و از ۰ تا ۱۰۰ میکروولت تغییر می‌کنند.در اغلب موارد امواج کند بلندتر از امواج سریع هستند.زمانی که امواج کند در مغز غالب هستند، فعالیت مغزی کند یا مغز آماده‌ی انجام عمل است، برعکس در زمان غلبه‌ی امواج سریع، مغز در حال انجام تکالیف مختلف است. شکل ۲-۳ رابطه‌ی بین هرتز و امپلیتد (دامنه) را نشان می‌دهد.
نامگذاری امواج مغزی بر اساس باند فرکانس آن‌ها است. دلتا به امواج ۵/ تا ۴هرتز اطلاق می‌شود. به امواج ۴ تا ۸هرتز تتا، ۸ تا ۱۲هرتز آلفا، ۱۳ تا ۱۵هرتز SMR، و ۱۵ تا ۳۰هرتز بتا گفته می‌شود. امواج EEG مخلوطی از چند باند فرکانس مختلف هستند که تغییر شکل داده و برای تحلیل‌های بعدی، کمی شده اند.گرچه می‌توان EEG را به باندهای فرکانس متفاوت تجزیه کرد، اما همه‌ی آن‌ها جزئی از یک مجموعه‌ی پویا هستند که به صورت هماهنگ کار می‌کنند.
اصل اساسی در عملکرد ذهنی عنصر برانگیختگی است و شدت این برانگیختگی در چگونگی و کیفیت عملکرد یک کارکرد ویژه موثر است، به گونه‌ای که همواره این شدت باید در حالت بهینه ای قرار بگیرد. مثلا اعمال توجه برای فرد در حالت افزایش آلفا یا تتا غیر ممکن خواهد بود و یا خواب رفتن با فعالیت شدید بتا و فعالیت کم آلفا مشکل است (سیلور^[۱۰۴]، ادمونتون^[۱۰۵]، آلبرت^[۱۰۶] و کنادا^[۱۰۷]،۲۰۰۶).
به این ترتیب خصایص رفتاری و شناختی معین با باند فرکانس خاصی مرتبط هستند و از سوی دیگر ارتباط بین فراوانی‌های مناطق مختلف مغز نیز رفتارای پیچیده را ایجاد می‌کنند. غلبه‌ی هر یک از این امواج معمولا با حالات روانی خاصی در ارتباط است. در جدول ۲-۳ هر یک از این امواج، دامنه‌ی آن‌ها و حالات روانی مرتبط آورده شد است (لارسن^[۱۰۸]،۲۰۰۶؛ هاموند،۲۰۰۵).
جدول۲-۳٫ امواج، دامنه‌ی آن‌ها و حالات روانی مرتبط
اساسا دو روش کلی در ارزیابی EEG و تحلیل و شناخت دقیق آن مورد استفاده قرار می‌گیرد (نوور^[۱۰۹]،۱۹۹۷):
الف) تحلیل دیداری: بررسی چشمی نوار خام EEG توسط متخصص الکترانسفالوگرافی، اولین قدم در تحلیل EEG است. بسیاری از متخصصین معتقدند بررسی چشمی نوار مغزی به ویژه برای بیمارانی که مورد بررسی نورولوژیکی قرار نگرفته اند بسیار اهمیت دارد. اما این روش پایایی، و دقت تفسیری ندارد. مشکل دیگر این روش، وجود پارازیت‌های ثبت شده است، که جنبه‌ی EEG نداشته و از منابع دیگری ثبت می‌شوند (مثل ضربه الکترود یا POP، برق شهر، تنش عضلانی، تعریق، حرکات چشم). این پارازیت‌ها تحت عنوان اثر تصنعی نامیده می‌شوند. در شکل ۲-۴ نمونه‌هایی از این اثرات تصنعی دیده می‌شوند.
ب) تحلیل طیفی: امروزه با دیجیتال شدن نوارهای مغزی، می‌توان به راحتی و بر روی صفحه‌ی مانیتور، مونتاژهای مختلفی را تعریف کرده و به بررسی آسیب شناسی ساختاری مغز پرداخت. پیشرفت‌های اخیر تکنولوژی با محاسبه مکان یابی منبع و طراحی نقشه‌ی فعالیت‌های الکتریکی مغز، منجر به کمی‌سازی دقیق تر فعالیت EEG شده است. در گذشته برای تحلیل EEG از ثبت EEG زمانمند (به صورت دو محور عمود بر هم ولتاژ بر زمان) استفاده می کردند. اما از دهه ۱۹۶۰، ثبت EEG فرکانس مند (به صورت دو محور عمود برهم توان بر فرکانس) که از روش تبدیل سریع فوریه^[۱۱۰] (FFT) استفاده می‌کند به برده شد. در واقع تحلیل طیفی، همان EEG کمی (QEEG) است. این روش علاوه بر دقت و پایایی بالاتر، اثرات تصنعی را نیز حذف می‌کند (روان و تولوسکی،۲۰۰۳).
۲-۵٫ ولع مصرف
تاکنون تعاریف گوناگونی از ولع مصرف مواد مطرح گردیده و این پدیده ی شناختی با رویکردهای متفاوتی مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهشگران و متخصصین بالینی از این واژه در جایگاه‌های متفاوتی برای نشان دادن احساس دوست داشتن، خواستن، ضرورت، تمایل، احتیاج، قصد یا اجبار به استفاده از مواد استفاده می کنند. بسیاری از مراجع، ولع مصرف مواد را “تمایل برای مصرف مواد” تعریف می نمایند. بر این اساس وجود جزء “تجربه ی فاعلی”^[۱۱۱] یا تجربه ی فردی آگاهانه هسته ی اصلی این پدیده را تشکیل می دهد. دراماند^[۱۱۲]، معتقد است ولع “تجربه ی آگاهانه ی میل به استفاده از مواد” است این در حالی است که نظریه پردازان دیگری با این عقیده مخالفند و ابعاد ناآگاهانه ی انگیزشی رفتارهای تأمین و مصرف مواد را نیز یکی از ابعاد ولع مصرف می دانند. به هر حال ولع مصرف مواد را می توان یک تجربه ی شخصی و یک پدیده ی چندبعدی آمیخته با میل و هوس به دست آوردن یک احساس خوشایند و یا غلبه بر یک احساس ناخوشایند دانست. چندبعدی بودن پدیده ی ولع مصرف مواد، تغییرات آن در زمان‌های مختلف و تلقی متفاوت از ولع مصرف در میان افراد و فرهنگهای مختلف از جمله مهمترین دشواریها در تعریف ولع مصرف مواد برشمرده شده است. مدل‌های مختلفی برای تبیین ولع مصرف مواد ارائه شده اند که از جمله مهمترین آنها می توان به چهار دسته مدلهای پدیدارشناختی، روانی - زیست شناختی، شرطی سازی و انگیزشی اشاره نمود. به نظر می رسد طراحان ابزارهای سنجش ولع مصرف مواد تحت تأثیر رویکردهای مختلف نسبت به ولع مصرف و فرایند بروز آن به تهیه ابزارهای مختلف اندیشیده اند (معارف وند، حسنی ابهریان، اختیاری،۱۳۹۲). اهمیت تجربه ولع مصرف در وابستگی به مواد، تداوم اعتیاد به مواد، پدیده‌ی بازگشت و شکست‌های درمانی در پژوهش‌های بسیاری مورد تأیید قرار گرفته است، ولع مصرف مواد، یک موقعیت انگیزشی قدرتمند یا گرایش شدید به ولع مصرف در فرد معتاد است. با وجود اهمیت پدیده در ادامه فرایند سوء مصرف، تا کنون سازوکارهای روانشناختی و عاطفی مرتبط با این پدیده هنوز به طور کامل شناخته نشده اند، پژوهش‌ها نشان داده اند که نشانه‌های محیطی مربوط به مواد، می توانند به ایجاد ولع مصرف در معتادان، بیانجامند (هیمن،۲۰۱۱؛ آبرامز، ۲۰۰۰؛ انستیتو ملی سوء مصرف مواد۱۹۹۶؛ چایلدرس، اهرمن، روزنش، روبینز و اُبراین، ۱۹۹۲؛آلترمن و همکاران،۱۹۹۰).
۲-۶٫ افسردگی
اختلالات افسردگی در DSM-V به عنوان دسته‌ی جداگانه قرار گرفته است.ویژگی مشترک همه این اختلالات وجود غم است، احساس تهی بودن، یا تحریک پذیر خلق و خوی، همراه با تغییرات جسمی و شناختی است که به طور قابل توجهی ظرفیت فرد برای عملکرد تاثیر می‌گذارد (DSM-V).
اختلالات خلقی شامل اختلال در بی نظمی خلق و خو، اختلال افسردگی عمده^[۱۱۳] (از جمله دوره‌ی افسردگی ماژور)، اختلال افسردگی مداوم (اختلال دیستایمیک^[۱۱۴])، اختلال ملال پیش از قاعدگی^[۱۱۵]، اختلال افسردگی ناشی از ماده یا دارو^[۱۱۶]، اختلال افسردگی با توجه به وضعیت پزشکی دیگر^[۱۱۷]، دیگر افسردگی‌های تصریح نشده^[۱۱۸] (DSM-V).

بر اساس اعتبار سنجی

۱ + ۱۰۶ نرون

۱ لایه مخفی
۱ + ۳۰ نرون

۱۶ نرون

پس از طراحی شبکه عصبی مورد نظر با مشخصات بیان ­شده، حال نوبت به آموزش ویژگی­های استخراج شده می­باشد. بدین منظور این ویژگی­ها را به صورت تصادفی به شبکه اعمال کرده و مقدار خطای مربوط به مجموعه آموزش و خطای مربوط به مجموعه ارزیابی را طی هر مرحله از آموزش داده ­ها بدست­آورده و رسم می­کنیم. شکل کلی خطای مربوط به مجموعه آموزش و خطای مربوط به مجموعه ارزیابی بر حسب دوره آموزش در شکل (۴-۶) نشان داده شده است.
همانطورکه در شکل (۴-۶) مشاهده می­ شود، مقدار خطای مربوط به مجموعه آموزش و مقدار خطای مربوط به مجموعه ارزیابی از دوره آموزش اول تا دوره آموزش شماره ۶۰۰ به شدت کاهش می­یابد و سپس این دو مقدار از این دوره آموزش تا دوره آموزش شماره ۱۴۰۰ با شیبی کم به صورت نزولی کاهش می­یابد، تا در نهایت به علت نزدیک شدن این شیب به صفر برای مقدار خطای مربوط به مجموعه ارزیابی، فرایند آموزش را متوقف می­کنیم.

شکل (۴-۶): نمودار خطای مربوط به مجموعه آموزش و خطای مربوط به مجموعه ارزیابی بر حسب دوره آموزش
مطابق با شکل (۴-۶) مشاهده می­کنید، خطای نهایی مربوط به مجموعه آموزش برابر ۲۷۳۱/۰ و خطای نهایی مربوط به مجموعه ارزیابی برابر ۲۷۳۳/۰ می­باشد که این مقادیر درصد نسبتا بالای صحت یادگیری داده ­های مربوط به مرحله آموزش توسط این شبکه را نشان می­ دهند. در ضمن، همانطورکه در شکل (۴-۶) دیده می­ شود، نمودار خطای مربوط به مجموعه آموزش شباهت زیادی به نمودار خطای مربوط به مجموعه ارزیابی دارد، که این امر شباهت زیاد بین نمونه­های مجموعه آموزش و نمونه­های مجموعه ارزیابی در این فضای ویژگی را نشان می­دهد.
پس از اتمام آموزش نمونه­ها، حال نوبت به شناساییPSF مربوط به عامل مات کننده تصویر چهره مات ورودی (عامل مات کننده خارج زوم بودن سوژه نسبت به دوربین)، می­رسد.
به منظور شبیه­سازی مرحله شناساییPSF مربوط به عامل مات کننده تصویر چهره مات ورودی، ابتدا تصویر چهره ورودی توسط PSF تصادفی مات می­ شود. حال این تصویر را به فضای ویژگی مرحله آموزش نگاشت داده و پس از استخراج ویژگی­ها (مشابه با مرحله آموزش) و نرمالیزه کردن آن­ها­، این ویژگی­ها به عنوان ورودی به شبکه عصبی آموزش داده شده اعمال می­شوند. حال اندیس بزرگترین نرون خروجی شبکه عصبی تعیین کننده PSF مات کننده تصویر چهره ورودی خواهد بود.
پس از شبیه­سازی روش پیشنهادی در این پایان نامه، مقدار σ لازم جهت مات کردن تصویر ورودی به صورت تصادفی از کاربر گرفته می­ شود و با مقدار تشخیص داده شده مقایسه می­ شود. همانطور که در شکل (۴-۷) مشاهده می­کنید، ابتدا تصویر چهره ورودی را با مقدار انحراف معیار گوسی داده شده توسط کاربر (در اینجا ۲ = σ)، به صورت تصادفی مات کرده و سپس به آن نویز اضافه می­کنیم. پس از شناسایی PSF مربوط به عامل مات کننده به بهسازی این تصویر با توجه به مقدار PSF شناسایی شده توسط فیلتر وینر، اقدام می­کنیم.
شکل (۴-۷): نتایج حاصل از اجرای روش پیشنهادی جهت بهسازی تصویر مات شده با عامل مات کننده خارج زوم بودن سوژه نسبت به دوربین (در اینجا، کاربر ۲ = σ را به صورت تصادفی وارد کرده است)
برای مقایسه روش پیشنهادی در این پایان نامه با روش FADEIN از نظر میزان دقت شناسایی PSF، ابتدا تصاویر چهره­ را توسط عامل مات کننده ماتی بر اثر خارج زوم بودن سوژه نسبت به دوربین با مقادیر واریانس تصادفی، به صورت مصنوعی مات می­کنیم. حال پس از اضافه کردن نویز به این تصاویر، آن­ها را به صورت جداگانه به این دو روش اعمال می­کنیم. سپس با بهره گرفتن از رابطه (۴-۶) میزان میانگین خطای مربوط به شناسایی PSF مات کننده تصاویر توسط این دو روش را بدست می­آوریم و در نموداری مانند نمودار شکل (۴-۸) نمایش می­دهیم.

(۴-۶)

که در این رابطه انحراف معیار از PSF گوسی مات کننده تصاویر مات شده و ، PSF گوسی شناسایی شده توسط هرکدام از روش­ها می­باشند.

شکل(۴-۸): میزان میانگین خطای مربوط به شناسایی PSF
همانطورکه در شکل (۴-۸) مشاهده می­کنید، میانگین خطای مربوط به شناسایی PSF توسط روش پیشنهادی در این پایان نامه، نسبت به میانگین خطای شناسایی PSF توسط روش FADEIN در تمامی بازه­های انحراف معیار کمتر می­باشد. این نتیجه بیانگر دقت بیشتر شناسایی PSF توسط روش پیشنهادی در این پایان نامه نسبت به روش FADEIN را نشان می­دهد.
حال پس از مقایسه میانگین خطای شناسایی PSF توسط روش پیشنهادی در این پایان نامه، با میانگین خطای شناسایی PSF توسط روش FADEIN، طی آزمایشی به مقایسه میزان تاثیر بهسازی تصویر توسط این دو روش درکارایی سیستم­های بازشناسی چهره می پردازیم.
به منظور مقایسه میزان تاثیر بهسازی تصویر توسط این دو روش درکارایی سیستم­های بازشناسی چهره، ابتدا مجموعه ­ای از تصاویر چهره را تحت تاثیر عامل مات کننده ماتی بر اثر خارج زوم بودن سوژه نسبت به دوربین، با انحراف معیار PSF گوسی مات کننده تصادفی، مات کرده و ذخیره می­کنیم. سپس این مجموعه را به عنوان ورودی به سیستم­های بازشناسی چهره نام برده شده، اعمال کرده، و درصد صحت بازشناسی این سیستم را نسبت به تصاویر مات این مجموعه بدست می­آوریم. حال تصاویر چهره مات شده را جهت شناسایی PSF گوسی مات کننده آن­ها، یکبار به عنوان ورودی به روش پیشنهادی در این پایان نامه و بار دیگر به عنوان ورودی به روش FADEIN اعمال می­کنیم.
پس از شناسایی میزان انحراف معیار PSF گوسی مات کننده هر تصویر توسط این دو روش، به بهسازی آن تصویر با بهره گرفتن از فیلتر وینر، می­پردازیم. سپس تصاویر بهسازی شده توسط هر کدام از این دو روش را به صورت جداگانه برای انجام بازشناسی به سیستم­های بازشناسی مورد نظر وارد می­کنیم و میانگین درصد صحت بازشناسی این سیستم­ها برای تصاویر بهسازی شده توسط این دو روش را به صورت جداگانه محاسبه می­کنیم.
نتایج کمّی بدست آمده از این مقایسه در جدول (۴-۶) نمایش داده شده است.
جدول (۴-۶): مقایسه نرخ بازشناسایی تصاویر چهره در سیستم­های
بازشناسی چهره

نرخ بازشناسی (%)

تصاویر ورودی

روش بازشناسی چهره

۶۵۷/۹۱

تصاویر شفاف

نمودار (۴- ۲۱) بیشترین هماهنگی­ شاخص PN با استاندارد شده عملکرد شهرستان سقز
۴-۶-۲-۸ شاخصPNایستگاه قروه
همانطور که درجدول (۴-۲۶) مشاهده می­گردد، در ۱۹ سال از ۲۵ سال آمار موجود، شاخص PN کمتر از ۸۰ درصد محاسبه گردیده، طبق این جدول در ۵ سال خشکسالی ­شدید اتفاق افتاده که در سال­های ۷۸-۷۷ و۸۷-۸۶ در تمام طول سال ادامه داشته است و در ۳ سال دیگر بطور موقتی بوده است. با تلفیق اطلاعات جدول (۴-۲۶) و (۴-۶) مشاهده می­گردد که:
- بیشترین هماهنگی­ شاخص PN با استاندارد شده عملکرد شهرستان در بازه­­های زمانی مهر- خرداد وآبان- اردیبهشت و کمترین هماهنگی در بازه زمانی دی- اسفند به چشم می­خورد. نمودار شماره (۴-۲۲ ) بیشترین هماهنگی را نشان می­دهد.
- با بررسی ۱۱ سال پایین­ترین عملکرد شهرستان مشخص گردید که ۷ سال از این ۱۱ سال منطبق با سال­های شامل PN کمتر از ۸۰ درصد(حتی در یک بازه) بوده است. لذا می­توان نتیجه گرفت عملکرد پایین در بعضی از سال­ها ۶۵-۶۴،۶۷-۶۶،۷۱-۷۰، ۷۷-۷۶ علتی غیر مرتبط با خشکسالی(مثل هجوم آفات و امراض گیاهی) داشته است.
- جهت توضیح سال­هایی که شامل مقدار PN کمتر از ۸۰ درصد بوده ­اند ولی عملکرد پایین به­ دست نیامده این­گونه می­توان گفت که یا کمبود بارش خفیف بوده مثل سال­های ۷۳-۷۲،۷۴-۷۳،۸۴ -۸۳ ، ۸۶-۸۵ و۸۸-۸۷، یا کمبود بارش در بازه زمانی حساس گیاه اتفاق نیفتاده مانند سال ۷۹-۷۸ و ۸۵-۸۴ یا زارعین با آبیاری تکمیلی، محصول خودرا از گزند خشکسالی نجات داده­اند که می­توان به سال­های۶۸-۶۷، ۸۲-۸۱ اشاره کرد.

نمودار (۴- ۲۲) بیشترین هماهنگی­ شاخص PN با استاندارد شده عملکرد شهرستان قروه
۴-۶-۲-۹ شاخصPNایستگاه بیجار
همانطور که درجدول (۴-۲۷) مشاهده می­گردد، در ۱۵ سال از ۲۵ سال آمار موجود، شاخص PN کمتر از ۸۰ درصد محاسبه گردیده، طبق این جدول در ۳سال خشکسالی بسیار ­شدید اتفاق افتاده که در سال­های ۷۸-۷۷ در تمام طول سال ادامه داشته است و در ۲ سال دیگر بطور موقتی بوده است. با تلفیق اطلاعات جدول (۴-۲۷) و (۴-۶) مشاهده می­گردد که:
- بیشترین هماهنگی­ شاخص PN با استاندارد شده عملکرد شهرستان در بازه­­های زمانی سال زراعی و کمترین هماهنگی در بازه زمانی دی- اسفند به چشم می­خورد. نمودار شماره (۴-۲۳ ) بیشترین هماهنگی را نشان می­دهد.
- با بررسی ۱۵ سال پایین­ترین عملکرد شهرستان مشخص گردید که ۱۲ سال از این ۱۵ سال منطبق با سال­های شامل PN کمتر از ۸۰ درصد(حتی در یک بازه) بوده است. لذا می­توان نتیجه گرفت عملکرد پایین در بعضی از سال­ها ۶۵-۶۴،۶۷-۶۶، ۷۱-۷۰ و ۸۸-۸۷ علتی غیر مرتبط با خشکسالی(مثل هجوم آفات و امراض گیاهی) داشته است.
- جهت توضیح سال­هایی که شامل مقدار PN کمتر از ۸۰ درصد بوده ­اند ولی عملکرد پایین به­ دست نیامده این­گونه می­توان گفت که یا کمبود بارش خفیف بوده مثل سال­های۶۶-۶۵، ۸۴-۸۳، یا کمبود بارش در بازه زمانی حساس گیاه اتفاق نیفتاده مانند سال ۸۲-۸۳ ،۸۴ -۸۳ ۸۶-۸۵ یا زارعین با آبیاری تکمیلی، محصول خود را از گزند خشکسالی نجات داده­اند که می­توان به سال ۸۴-۸۵ اشاره کرد.

نمودار (۴- ۲۳)بیشترین هماهنگی­ شاخص PN با استاندارد شده عملکرد شهرستان بیجار
۴-۶-۲-۱۰- شاخصPNایستگاه زرینه اوباتو
همانطور که درجدول (۴-۲۸) مشاهده می­گردد، در ۱۸ سال از ۲۵ سال آمار موجود، شاخص PN کمتر از ۸۰ درصد محاسبه گردیده، طبق این جدول در ۲ سال خشکسالی بسیار ­شدید اتفاق افتاده که در سال­های ۷۸-۷۷ در تمام طول سال ادامه داشته است و در ۱ سال دیگر بطور موقتی بوده است. با تلفیق اطلاعات جدول (۴-۲۸) و (۴-۶) مشاهده می­گردد که:
- بیشترین هماهنگی­ شاخص PN با استاندارد شده عملکرد شهرستان در بازه­­های زمانی آبان- اردیبهشت ومهر- خرداد و کمترین هماهنگی در بازه زمانی دی- اسفند به چشم می­خورد. نمودار شماره (۴-۲۴ ) بیشترین هماهنگی را نشان می­دهد.
- با بررسی ۱۶ سال پایین­ترین عملکرد شهرستان مشخص گردید که ۱۴ سال از این ۱۶ سال منطبق با سال­های شامل PN کمتر از ۸۰ درصد(حتی در یک بازه) بوده است. لذا می­توان نتیجه گرفت عملکرد پایین در بعضی از سال­ها مانند ۶۶-۶۷، ۷۱-۷۰ و ۷۷-۷۶ علتی غیر مرتبط با خشکسالی(مثل هجوم آفات و امراض گیاهی) داشته است.
- جهت توضیح سال­هایی که شامل مقدار PN کمتر از ۸۰ درصد بوده ­اند ولی عملکرد پایین به­ دست نیامده این­گونه می­توان گفت که یا کمبود بارش خفیف بوده مثل سال­های۸۸-۸۷ یا کمبود بارش در بازه زمانی حساس گیاه اتفاق نیفتاده مانند سال ۶۵-۶۴ و۸۶-۸۵ یا زارعین با آبیاری تکمیلی، محصول خود را از گزند خشکسالی نجات داده­اند که می توان به سال ۸۴-۸۵ اشاره کرد.
نمودار (۴- ۲۴) بیشترین هماهنگی­ شاخص PN با استاندارد شده عملکرد شهرستان زرینه اوباتو
همانطور که ملاحظه می شود ممکن است شاخص PN برای دوره سه ماهه­های مختلف، یا شش ماهه و نه ماهه نتایج متفاوتی با PN سالانه داشته باشد.

۴-۶-۳- شاخص دهک­ها Deciles
یکی دیگر از شاخص­ هایی که می­توان برای بدست آوردن شدت خشکسالی یا ترسالی از آن استفاده نمود شاخص دهک­ها می­باشد. مطابق این روش در هر ایستگاه سال­­های آبی بر اساس میزان بارندگی سالانه، به ۱۰ طبقه­ تقسیم گردید؛ طبقه یا دهک اول نشان دهنده شدیدترین خشکسالی و دهک یا طبقه دهم نشان دهنده شدیدترین ترسالی می­باشد. جدول(۴-۲۹) شاخص دهک­های ایستگاه­های کردستان و کرمانشاه نشان می­دهد.
با تلفیق اطلاعات جدول(۴-۲۹) با عملکرد گندم دیم در هر شهرستان (جداول ۴-۵ و۴-۶) به نتایجی دست یافتیم که در ادامه به تفکیک هر شهرستان می ­آید.
۴-۶-۳-۱- شاخص دهک ایستگاه کرمانشاه
همانطور که درجدول (۴-۲۹) مشاهده می­گردد، در ۳سال از ۲۵ سال آمار موجود، شاخص دهک کمتر از ۴ محاسبه گردیده، این جدول شدیدترین خشکسالی­ها را در سال­۸۶-۸۷ نشان می­دهد و خشکسالی در ۲ سال دیگر متوسط بوده است. با تلفیق اطلاعات جدول (۴-۲۹) و (۴-۵) مشاهده می­گردد که:
- با بررسی ۱۳ سال پایین­ترین عملکرد شهرستان مشخص گردید که ۳سال از این ۱۳ سال منطبق با سال­های شامل دهک کمتر از ۴ بوده است. لذا می­توان نتیجه گرفت عملکرد پایین در سال­های دیگر علتی غیر مرتبط با خشکسالی(مثل هجوم آفات و امراض گیاهی) داشته است. نمودار شماره (۴-۲۵) شاخص دهک را در ایستگاه کرمانشاه نشان می­دهد.

جدول شماره (۴-۲۹) شاخص دهک های ایستگاه های کرمانشاه و کردستان