وسعت شهرستان در حدود ۲۴۵کیلومتر مربع است که از نظر مختصات جغرافیایی با اندکی تفاوت نسبت به مرکز تهران در ۵۱ درجه و ۱۰ دقیقه طول شمالی تا ۳۰،۲۲،۵۱ و در عرض ۳۰،۴۲،۳۴تا۳۰،۲۷،۳۵ عرض شرقی از نصف النهار گرینویچ قرارگرفته دارای ۲بخش ،۴ دهستان و ۴۹ روستا است که حداقل فاصله روستاها تا کیلومتر و حداکثر ۱۰کیلومتر است. این شهرستان در منطقه دشت آبرفتی جنوب تهران واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا در حدود ۱۱۵۰متر است.
پستی و بلندی قابل ملاحظه ای در محدوده شهرستان وجود ندارد ولی همانطور که اشاره شد اراضی شهرستان بر روی آبرفتهای دامنه جنوبی ارتفاعات«توچال»و«کن» واقع شده و با شیب طبیعی بسیار ملایمی از سمت شمال به جنوب از ارتفاع آن اندکی کاسته شده و اختلاف ارتفاع بلندترین و پست تریت نقطه آن حداکثر ۱۰ متر است، لذا به دلیل شیب ملایم و مسطح بودن اراضی شهرستان بدور از تاین آلودگی های صنعتی نخواهد بود به که باعث ایجاد پدیده «اینورژن» یا «وارونگی دما» و بارانهای اسیدی خواهد شدکه اثرات مهلکی بر محیط زیست و اقلیم شهرستان می گذارد. به دلیل نداشتن ایستگاه «سینوپتیک» در شهرستان اسلامشهر، جهت بررسی اطلاعات وضعیت جوی از آمار نزدیکترین ایستگاه«سینوپتیک» در به منطقه یعنی تهران استفاده شده است. براساس آمار بدست آمده این ایستگاه، معدل بارندگی سالیانه ۲۳۱ میلی متر و متوسط درجه حرارت سالیانه ۱۷/۱ درجه سانتیگراد است.
باتوجه به پارامترهای فوق و براساس طبقه بندی اقلیمی روش کوپن، اقلیم شهرستان بیابانی با پراکنش بارندگی نامشخص می باشد. معدل میزان بارندگی ۲۳۱ میلی متر و معدل حداکثر و حداقل درجه حرارت در ایستگاه تهران به ترتیب ۶/۲۲، ۷/۱۱ و متوسط درجه حرارت ۱/۱۷، تعداد روزهای یخبندان ۴۹ روز و رطوبی نسبی در ساعت ۳۰/۶و۳۰/۱۲ به ترتیب ۴۸ و۳۰درصد بوده است. براساس این آمار حداکثر بارندگی در یک روز طی این ۳۰سال ۴۰میلی متر و حداکثر و حداقل مطلق درجه حرارت به ترتیب ۴۴و۴۸/۱- و معدل حداکثر درجه حرارت در تیرماه ۴/۳۶درجه سانتیگراد و کمترین معدل حداقل درجه حرارت در دیماه۴/۱-درجه سانتیگراد است. همچنینی آمار دیگیری که طی سالهای ۷۲-۶۴ در یک مرکز جمع آوری شده، نشان می دهد که بیشترین میزان بارندگی در مدت ۹ سال یادشده مربوط به سال ۷۱ به میزان ۳۲۷ میلی متر بوده است. بطوری که گفته شد عامل اصلی تعیین کننده رژیم حرارتی یک منطقه ، تهاجم توده هوایی است که از آن منطقه عبور می کند. این امر علاوه بر مستقرد کردن هوای سرد و گرم در منطقه سبب وزش باد نیز می شود. بر اساس آخرین آمار منتشر شده در سالهای ۷۴-۷۰ باد غالب منطقه عموما باد غربی است و ضعیفترین بادها نیز مربوط به جبهه هوایی است که از شرق ایران وارد می شود. همچنین سریعترین بادها دارای سرعتی معادل ۲۰-۱۸ متر درثانیه هستند.
همچنین از بادهای غالب دیگر منطقه می توان به بادهایی که از سمت جنوب شرقی و شمال غربی کشور می وزند، اشاره کرد. اطلاعات باد در ایستگاه های تهران نشان می دهد که می توان منطقه تهران را از نظر جریانات جوی به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم کرد. بر اساس تحقیقات بعمل آمده جریانات جنوبی از اوایل صبح در نواحی جنوب تهران از دشت فشافویه شهرستان ری شروع به گسترش کرده و سراسر تهران را دربرمی گیرد. به طوری که در اواسط روز تمام منطقه ری، اسلامشهر و تهران دارای جریانات جنوبی می شود. باتوجه به اینکه شهرستان اسلامشهر در دامنه های جنوبی سلسله جبال البرز واقع شده و ارتفاع آن از شمال به جنوب کاهش می یابد، اکثراً تحت تأثیر بادهای محلی نیز قرار می گیرد. بادهای موسمی و محلی شهرستان عبارتند از: بادشهریار که در فصل بهار از غرب به شرق می وزند و سرعت آن به ۱۵-۱۰متر در ثانیه و تقریباً سرد است و باد ورامین که در فصل تابستان از شرق به غرب می وزد و به باد کویر نیز معروف است، سرعت آن ۱۵-۵ متر در ثانیه و تقریبا گرم است.
۲-۳- ساختار جمعیتی اسلامشهر
اسلامشهر که در ابتدا به صورت یک روستا بود و قاسم آباد شاهی و سپس شادشهر نامیده می شد . در سال ۱۳۴۵ جمعیتی بالغ بر ۲۷۶۹ نفر داشته است و در سال ۱۳۵۵ جمعیت آن به ۸۰۹/۵۳ نفر رسید که با رشد جمعیتی معادل ۵/۳۴ درصد روبرو بوده است . در فاصله سالهای ۶۵-۱۳۵۵ با افزایش چشمگیر استقرار صنایع ، کارخانجات ، پایانه و انبارها در محور تهران – ساوه موج گسترده ای از مهاجرت به اسلامشهر پدید آمد . روند رشد سریع تا سال ۱۳۶۵ به ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی ادامه داشت و به ۷۴۹/۲۳۶ نفر رسید که با رشد ۱۶ درصد همراه بوده است . در سال ۱۳۷۵ پس از تهیه و تصویب طرح جامع و تفصیلی اسلامشهر( ۱۳۶۸ ) و اعمال نسبی ضوابط طرح رشد اسلامشهر کاهش یافت . به طوری که در سرشماری سال ۱۳۷۵ ، ۴۵۰/۲۶۵ نفر جمعیت داشت ( با رشد ۱۵/۱ درصد ) و در سال ۱۳۸۵ جمعیت شهر اسلامشهر به ۳۸۹/۳۵۷ بالغ گشت. سرشماری های سال ۱۳۹۰ از جمعیت حدود ۵۰۰ هزار نفری شهرستان اسلامشهر خبر می دهد.
براساس منابع آماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۷۵ ، از کل جمعیت ۴۵۰/۲۶۵ نفری شهر اسلامشهر ، ۱۱۰/۱۳۵ نفر مرد و ۳۴۰/۱۳۰ نفر زن بوده اند . بعد خانوار در سطح شهر اسلامشهر ۹/۴ نفر می باشد . کل جمعیت ۴۵۰/۲۶۵ نفری اسلامشهر  در ۱۶۳/۵۳ خانوار زندگی می کنند که سرپرست ۵۴۵/۵۰ خانوار مرد و سرپرست ۶۱۸/۲ خانوار زن می باشد
جمعیت شهرستان اسلامشهر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۹۲/۴۴۷ نفر بوده است که از این تعداد ۰۳۴/۲۳۱ نفر مرد و ۱۵۸/۲۱۶ نفر زن بوده اند . همچنانکه قبلاً نیز گفته شد این شهرستان دارای دو بخش مرکزی ، چهاردانگه ، دو نقطه شهری اسلامشهر ، چهاردانگه وچهاردهستان فیروز بهرام ، چهاردانکه ،ده عباس و احمدآباد مستوفی می باشد .
در سال ۱۳۸۵ از کل جمعت ۳۸۹/۳۵۷ نفر شهر اسلامشهر ، ۲۵۳/۱۸۴ نفر مرد و ۱۳۶/۱۷۳ نفر زن می باشد و تعداد خانوار در این سال ۳۰۴/۹۱ خانوار می باشد که بعد خانوار در شهر اسلامشهر ۹/۳ نفر بوده است( مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵).
۲-۴- علل و عوامل جذب مهاجران به اسلامشهر و پهنه پیرامونی آن:
قاسم آباد شاهی روستای کوچکی که بعدها به اسلامشهر تغییر نام یافت در سال ۱۳۰۰ هجری شمسی فقط صد خانوار جمعیت داشت و تا سال ۱۳۴۱ روند عادی رشد خود را طی می نمود، اما با شروع انقلاب سفید شاه در سال ۱۳۴۰ و به دنبال آن اصلاحات اراضی در سال ۱۳۴۱، که مهاجرت بی رویه روستاییان را به طرف شهرهای بزرگ، به ویژه تهران در پی داشت، این منطقه نیز مورد توجه قرار گرفت و شهرک هایی بدون در نظر گرفتن استانداردهای شهرسازی در اطراف جاده تهران – ساوه ایجاد گردید. در میانه سال های دهه ۱۳۵۰ ورود دلارهای نفتی و تزریق آن در پیکره اقتصاد کشور، به خصوص در بخش خدمات، به افزایش درآمد شهر نشینان انجامید. به نحوی که در سرشماری سال ۱۳۵۵ جمعیت اسلامشهر به ۵۳۸۰۹ نفر افزایش یافت. از سال ۱۳۵۵ با احداث واحدهای خدماتی و تجاری و کارگاه های کوچک و بزرگ در طول جاده ساوه ، روند رشد با شتاب ادامه پیدا کرد تا اینکه در سال ۱۳۵۷ با پیروی انقلاب اسلامی و تغییر و تحول ساختار سیاسی کشور ، زمینه برای ساخت و سازهای بی رویه و مهاجرت روستاییان برای مدتی بیشتر آماده گشت و تهران و حومه های آن توسعه فراوانی یافت ، به گونه ای که جمعیت اسلامشهر در سرشماری سال ۱۳۶۵ به ۲۳۶۷۴۹ نفر رسید که رقمی بسیار چشمگیر است. ده سال بعد یعنی در سرشماری سال ۱۳۷۵ جمعیت شهرستان با احتساب جمعیت شهرک های طالقانی و سینا به حدود ۴۰۰ هزار نفر افزایش پیدا کرد و در سال ۱۳۸۵ نیز این رقم به حدود ۴۴۷ هزار نفر بالغ گشت(استانداری، ۱۳۸۸) .

با نگاهی به روند رشد جمعیت اسلامشهر این سئوال در ذهن مطرح می گردد که علت ایجاد و شکل گیری اسلامشهر با این رشد فزاینده جمعیت چیست و چه خصوصیات و ویژگی هایی سبب جذب به این منطقه گردیده است ؟
برخی از عوامل به غیر از عللی که وجه مشترک مهاجرت در ایران است را می توان به شرح ذیل بیان کرد :
نزدیکی به تهران که در دهه های اخیر به مرکز ثقل فعالیت های مهم کشوری و محل تمرکز سازمان های سیاسی، اداری ، سرمایه ای و تجاری تبدیل شده و این امر سبب روی آوری و جذب مهاجران فراوانی شده است .
نزدیکی به مکان های کار به ویژه کارخانه ها و شرکت های کوچک و بزرگ که در محورهای جاده قدیم و جاده مخصوص کرج و نیز در امتداد جاده ساوه گسترده شده که فعالیتی در مقیاس ملی و جهانی داشته و زمینه های اشتغال بخش بزرگی از نیروی کار را فراهم آورده است .
امکان اشتغال و فعالیت در داخل خود مجموعه ، خواه اشتغال در زمینه هایی که از قبل در محل وجود داشته و به مرور زمان رشد و توسعه یافته اند ، مثل : گاوداری ها و کارگاه های کوچک و بزرگ تولیدی ، خواه اشتغال در فعالیت های خدماتی که با پیدایش مجموعه ایجاد شده و با گسترش ابعاد مجموعه بر تعداد و گستردگی آنها نیز افزوده شده است .
وجود هسته ها ی قدیمی روستایی به عنوان هسته های اولیه ای که قابلیت گسترش و تبدیل به کانون های زیستی شهر را داشتند و زمین های کشاورزی پیرامون آنها در روند اضمحلال کشاورزی ، از کشت بازمانده و بایر شده و بعد ها تفکیک و قطعه بندی شده و برای ساخت و ساز مسکن به فروش رسیده است .
ارزانی زمین ، امکان استفاده از مصالح و نیروی کار ارزانتر نسبت به تهران و فقدان نظارت فنی سازمان یافته که همگی هزینه تمام شده مسکن را پایین می آورد از دیگر عوامل جذب جمعیت در این منطقه بوده است .
انگیزه ها و تشویق های ایجاد شده از سوی کارخانه ها و نهادهای خصوصی یا عمومی به صورت ساخت مسکن و تسهیلات در دادن وام بانکی به متقاضیان مسکن در اسلامشهر ، کارگران و کارکنان کارخانه ها و نهادها را به سکونت در این منطقه هدایت کرده است .
نزدیکی نسبی کانون های استقرار جمعیت به هم که امکان تجمع و تلاش برای کسب موقعیت اداری – سیاسی را به بواسطه ابعاد جمعیتی به وجود آورده است و از این طریق تقاضا و درخواست امکانات و تسهیلات دولتی را برای آنها مهیا ساخته است . امری که کانون های زیستی یا جمعیتی متوسط قادر به انجام آن نبوده اند .
بالا بودن اجاره بها در تهران و ضعف مالی توده های ضعیف جامعه باعث روی آوردن آنها به اسلامشهر شده است .
طرح احداث فرودگاه بین المللی امام خمینی (ره) در نزدیکی این شهرستان .
قرار گرفتن در محدود ۲۵ ساله در جنوب غربی تهران .
احداث راه ارتباطی احمدآباد مستوفی از جاده قدیم و مخصوص کرج به عنوان سهل ترین و نزدیک ترین راه انتقال نیروی کار به محور فعال اقتصادی تهران – کرج .
اعمال نفوذ مالکان محلی در ارگان های مسئول شهری همراه با فقدان نقشه هادی یا برنامه توسعه شهری .
نبود سیستم مدیریتی منسجم  و یکپارچه برای کنترل ساخت و ساز در اراضی پیرامونی شهرها.
دسترسی مناسب و نزدیکی به قطب های فعالیت صنعتی و خدماتی ( تهران و کرج )
ضعف جامع نگری در راهبرد تمرکز زدایی از تهران( لطفی طلب، ۱۳۹۱).
۳-۱-مقدمه
در این فصل ابتدا به امنیت و ویژگی های آن پرداخته و در ادامه ابعاد امنیت و نظریات مرتبط با امنیت مطرح شده است. سپس به قومیت و تنوع قومیت در ایران و عوامل مؤثر بر همگرایی و واگرایی اقوام در ایران پرداخته و به تفصیل ارتباط بین قومیت و امنیت مطرح شده است و با توجه به این مهم که اسلامشهر به دلیل مجاورت با تهران منطقه ای است که با رشد بالای مهاجرت و حاشیه نشینی اقوام روبرو است به تفصیل پیامدها ی تنوع قومیتی در اسلامشهر و تبعات حاشیه نشینی و مهاجرت به این شهرستان و اثرات آن بر امنیت مورد بررسی قرار گفته است.
۳-۲-امنیت
امنیت از دیرباز مهمترین دغدغه انسانها بوده است. از زمان انسانهای اولیه، امنیت به عنوان اساسی ترین رکن زندگی پس از آب و غذا مطرح بوده است. شاید غارنشینی انسان های اولیه به عنوان اولین تحول زندگی انسان روی کره زمین در پی این نیاز بوده است تا مأمنی برای دوری از خطرات دائمی زندگی ایجاد کند. دوشادوش سایر ابداعات بشری که برای بهبود شرایط زیست انسانها صورت می‌گرفت، راه های ایجاد امنیت نیز ارتقاء یافت و انسانها به دنبال ایجاد راه کارهایی برای افزایش امنیت زندگی اجتماعی خود برآمدند.
مفهوم امنیت، مصونیت از تعرض و تصرف اجباری بدون رضایت است. امنیت در مورد افراد به این معناست که مردم هراس و بیمی نسبت به حقوق و آزادی های مشروع خود نداشته و به هیچ وجه حقوق ایشان به مخاطره نیفتد و هیچ عاملی حقوق مشروع آن ها را تهدید نکند. لزوم و ضرورت امنیت در جامعه به این مفهوم، از طبیعت حقوق بشری ناشی می‌گردد و لازمه حقوق و آزادی های مشروع مصونیت آنها از تعرض و دور ماندن از مخاطرات و تعدیات امنیت است. در واقع امنیت عبارت است از"جلوگیری از نقض و تعرض بالفعل” . گاهی اوقات نیز امنیت در برابر احساس وحشت و خوف و خطر مطرح می‌شود( گروسی و همکاران،۱۳۸۶).
در برابر این تعاریف از امنیت که تلاش برای ارائه درکی شفاف از امنیت داشته‌اند، گروه دیگری نیز بر این باور هستند که امنیت تعریف ناشدنی است. هیومک دونالدو کوشید با بهره گرفتن از یک سری طبقه‌بندی ها ابهام مفهوم امنیت را رفع کند اما در چنبره طبقه بندی های خود با شکست روبه رو شد و اعلام کرد که امنیت مفهومی «نارسا» است. پاتریک مورگان در این باره می‌گوید: «امنیت مانند سلامتی یا منزلت نوعی شرایط است که به آسانی تعریف و تحلیل نمی‌پذیرد». مک سوئینی امنیت را واژه ای لغزنده و بی ثبات می‌خواند که در گستره گیج کننده‌ای از زمینه‌های متنوع و در جهت اهداف چندگانه به وسیله افراد، شرکت ها، حکومتها و متخصصان آکادمیک به کار رفته است و در این فضا مجموعه ای از چیزها، مردم، وسایل، اهداف، حوادث خارجی و احساسات درونی منظور شده‌اند(پارسا،۱۳۸۶).
به نقل از شولت، (۱۳۸۲:۲۵۶) امروزه مفاهیم مربوط به امنیت در دنیای سیاست شامل تضمین هایی برای صلح ، یکپارچگی بوم شناختی ، امرار معاش، ثبات مالی ، اشتغال ، هویت فرهنگی ، انسجام اجتماعی و دانش نیز می شود( بوت^[۴] ، ۱۹۹۱ ، کراوز و ویلیامز ^[۵] - تامس و ویلکین ^[۶] ، ۱۹۹۹.(
به رغم مشکلاتی که در زمینه تعریف امنیت وجود دارد و فارغ از عینی یا ذهنی- روانی دانستن آن، در حقیقت زیرساخت و زیربنای تمام پیشرفت های انسانی ایجاد امنیت بوده است و به وضوح می‌بینیم که تمام اکتشافات و اختراعات بزرگ بشری در زمان هایی صورت گرفته است که امنیت برای اندیشمندان فراهم شده است. این موضوع سبب تمرکز مطالعات بر روی عوامل پیشبرنده اجتماعات انسانی شد.
امنیت به شیوه‌های گوناگونی تقسیم بندی شده است از قبیل امنیت سیاسی، امنیت اقتصادی، امنیت اجتماعی، امنیت روانی، امنیت قضایی، امنیت اخلاقی، امنیت عمومی و …
بنا به تعریف منینگ^[۷] «امنیت، آزادی از عدم امنیت است» و جان مارز^[۸] معتقد است «امنیت، آزادی نسبی از تهدیدهای آسیب رساننده است» (تاجیک، ۱۳۷۶: ۲۹). برخی دیگر امنیت را به صورت «ایجایی» و «سلبی» تقسیم می‌کنند، در معنای ایجابی امنیت، وجود احساس رضایت و اطمینان‌خاطر نزد دولت‌ مردان و شهروندان و در معنای سلبی امنیت، نبود ترس، اجبار و تهدید را به عنوان یک شاخص در نظر می‌گیرند (افتخاری، ۱۳۷۷: ۴۵).
پروفسور «باری بوزان» به عنوان یکی از بنیان‌گذاران مکتب کپنهاک (مکتبی نظری در زمینه امنیت) بر این عقیده است که تحلیل امنیت در سه سطح جهانی، منطقه‌ای و داخلی می‌تواند صورت گیرد که در سطح جهانی بیش‌تر به تحلیل عملکرد و سیاست‌های قدرت‌های بزرگ، در سطح منطقه‌ای به حیطه قلمرو تحلیل محدود شده و روندها و قدرت‌های منطقه‌ای بیشتر مدنظر هستند و سرانجام سطح داخلی که در آن شرایط، سیاست‌ها و عملکرد داخلی و تأثیر آن بر امنیت در نظر گرفته می‌شود (صادقی، ۱۳۸۲: ۸۵).
امنیت ملی نیز عبارت است از توانایی دولت و ملت در برابر ارزش‌های حیاتی خود در قبال خطر یعنی آسیب‌پذیری داخلی و تهدید خارجی، اهدافی که به عنوان هدف‌های امنیت ملی پیگیری می‌شوند عبارتند از:
حفظ استقلال و تمامیت ارضی
تحقق رفاه مردم و ثبات سیاسی کشور
حفظ و اشاعه ارزش‌های ملی و اعتقادی
فراهم کردن امکان فراغت خاطر نسبت به تهدیدهای احتمالی (کاظمی‌پور، ۱۳۷۶: ۴۳).
۳-۳-ویژگی های امنیت
نسبی بودن امنیت : در جهان امروز دستیابی به امنیت مطلق ناممکن است زیرا قدرت که مبنا ی تحصیل امنیت محسوب می شود متغیر، متفاوت و نسبی است و به تبع آن امنیت حاصل برای دولت ها نیز نسبی می باشد. بنابراین با تغییر میزان قدرت و وجود تهدیدات بالقوه و بالفعل حتی قوی ترین دولت ها نیز امنیت مطلق ندارند. به طور خلاصه امنیت مطلق دست یافتنی نیست و هیچ نوع نظم اجتماعی نمی تواند همه ی بی ثباتی ها، خطرها، ویرانی ها و مرگ را از بین ببرد.
ذهنی بودن امنیت : اصولاً احساس امنیت یا عدم امنیت یک برداشت یا امر ذهنی است که ریشه در اعتقادات و باورهای مذهبی، اخلاقی، فرهنگی مردم و رهبران یک کشور دارد.
تجربه ناپذیر بودن امنیت : بدین معنی که امنیت در مقابله کردن با حاکمیت و استقلال یک کشور رابطه ای مستقیم دارد. یعنی اگر در شهر یا استانی از یک کشور جنگ داخلی یا ناامنی پدید آید، نمی توان ادعا کرد چون در دیگر شهرها امنیت به هم نخورده است ، امنیت ملی کامل است (شولت ۱۳۸۲ : ۲۵۶).
۳-۴-ابعاد امنیت
امنیت دارای دو بعد داخلی و خارجی است که با یکدیگر مرتبط هستند . در بعد داخلی تهدید های آشکار و پنهان در درون مرزها ناامنی بوجود می آورد از قبیل تهدیدات سیاسی(شورش ، جدایی طلبی ، انقلاب …) ، بحران های اقتصادی ، نظامی ( جنگ داخلی و …) و آشوب های اجتماعی که هر کدام مردم را تحت فشار قرار می دهند. در بعد خارجی نیز امنیت می تواند از ناحیه مسائل سیاسی ، نظامی و اقتصادی ( تحریم های اقتصادی ، تعرفه ها …) تهدید شود (شولت، ۱۳۸۲: ۲۵۶).
۳-۵-دیدگاه و نظریه های امنیت
آبراهام مازلو در هرم سلسله مراتب نیازها، اولین نیاز انسان را نیازهای فیزیولوژی از قبیل گرسنگی، تشنگی وامثال آن قرار داده است. پس از آن، یعنی در دومین سطح از این سلسله مراتب، نیازهای ایمنی شامل احساس امنیت کردن و دور از خطر بودن را قرار داده است. در این سلسله مراتب نیازها،از نیازهای اساسی و زیستی آغاز می شود و سپس در سطوح بالاتر به نیازهای پیچیده روانی می رسد و در نهایت به خود شکوفایی و تعالی منتهی می شود. به نظر مازلو تنها پس از برآورده شدن نیازهای اولیه، نیازهای بعدی نقش مهمی بر عهده می گیرند. نیازهای هر سطح معین باید دست کم تا حدودی ارضاء شوند تا نیازهای بعدی بتوانند به صورت عوامل تعیین کننده رفتار انسان در آیند. وقتی نیازهای سطح پایین تر که در هرم سلسله مراتب نیازهای مازلو، نیازهای فیزیولوژیایی از قبیل گرسنگی ،تشنگی وامثال آن قرار دارد، برآورده نشده و دستیابی فرد به غذا و آب مشکل باشد،تلاش برای ارضای آن نیازها بر اعمال فرد مسلط خواهد شد و انگیزه های سطح بالاتر اهمیت چندانی نخواهد داشت. زمانی که نیازهای اساسی ارضاءشوند،آن وقت آدمی می تواند وقت و نیروی خود را صرف علایق ذوقی وفکری کند. کوشش های علمی و هنری در افرادی که باید برای غذا، مسکن وایمنی مبارزه و تلاش کنند کمتر شکوفا می شود. هر چند در هرم سلسله مراتب نیازهای مازلو،اولین نیاز انسان نیازهای فیزیولوژیایی منظور شده است،ولی باید توجه کرد که حتی برآورده کردن نیازهای اساسی نیز در سایه امنیت امکان پذیر است.اساساً انسان مایل است نیازهای اساسی خود را در سایه امنیت ارضاءکند. شاید به همین دلیل است که انسان ها از همان ابتدا شروع به ساخت مسکن کرده اند. البته این نیاز به امنیت در جانوران هم وجود دارد وشاید به همین دلیل است که جانوران هم از ابتدا شروع به ساخت لانه کرده اند. از این رو باید پذیرفت که فاصله بین نیازهای اولیه با احساس امنیت زیاد نیست وشاید بتوان گفت به محض بر آورده شدن نیاز اساسی و فیزیولوژیایی، نیاز به امنیت سر بر می آورد چرا که رفع این نیازها در سایه امنیت وآرامش مطلوب است. به هر حال در زمانی که انسان گرسنه است رفتار واعمال او تحت تاثیر این نیاز اوست. در این مرحله تمام تلاش او برای رفع نیاز او به غذا به کار گرفته می شود.در این مرحله نیاز به امنیت تعیین کننده نوع رفتار و تلاش فرد نخواهد بود بلکه بر عکس، ممکن است نیازهای اولیه فرد موجب شود تا به خاطر بر آورده شدن نیازهای اساسی و اولیه،امنیت خود و یا دیگران را به خطر بیندازد.البته به محض تامین نیازهای اولیه بلافاصله انسان نیازمند امنیت وآرامش می شود.بدیهی است آنچه دومین نیاز انسان است احساس امنیت و در امان بودن است نه امنیتی که در واقعیت وجود دارد؛ زیرا آنچه بر تفکر، اعمال ورفتار افراد اثر می گذارد، آن چیزی است که احساس می کنند نه آنچه که در واقعیت وجود دارد. نیاز به امنیت نیز رفتار انسان ها وحتی جانوران را تحت تاثیر قرار می دهد. تلاش برای خانه ساختن یکی از این رفتارهاست.
مکاتب نظری امنیت اجتماعی مقوله ای است که افراد و دولت به همراه یکدیگر در تامین آن سهم و شریک هستند.در حال حاضر با توجه به کاهش کنترل حکومتها بر جوامع خود ،افزایش محاجرت وجریان حکومت پناهندگان، بررسی روابط دولت ومردم امری اجتناب نا پذیر است. در ادبیات نظری پیرامون امنیت دو دیدگاه کلان (نبودتهدید )و(کسب فرصتها) طرح گردیده است.

۱-۵-۳ جامعه و نمونه آماری:
جامعه آماری این تحقیق، کارکنان شرکت های کوچک و متوسط ^[۹](SME) شهرک صنعتی فاز یک ارومیه می باشد. طبق اطلاعات بدست آمده از دفتر شهرک های صنعتی استان آذربایجان غربی، ۲۵۰۰ کارکن در این شهرک مشغول به فعالیت می باشند. روش نمونه گیری پژوهش حاضر، تصادفی ساده می باشد که با توجه به مشخص بودن تعداد اعضای جامعه آماری، برای تعیین حجم نمونه از فرمول کوکران با سطح اطمینان ۹۵% استفاده شده و ۳۳۳ کارکن به عنوان نمونه مورد نظر انتخاب می شوند.

که در آن:

• • n: حجم نمونه

• • N: حجم جامعه

• • Z: آماره استاندارد توزیع نرمال (در سطح اطمینان %۹۵ برابر ۹۶/۱ است.)

• • : مقدار خطای مجاز

• • p: نسبت صفت موجود در جامعه

• • q: p-1

۱-۵-۴ قلمرو پژوهش:

• • قلمرو موضوعی: در این تحقیق تاثیر انواع عدالت سازمانی (توزیعی، رویه ای و تعاملی) بر رفتار نوآورانه کارکنان مورد بررسی قرار می گیرد. سپس اثر تعدیل کننده ی تعهد سازمانی بر رابطه بین عدالت سازمانی و رفتار نوآورانه کارکنان بررسی می شود.

• • قلمرو مکانی: از نظر مکانی، تحقیق حاضر شرکت های کوچک و متوسط شهرک صنعتی فاز یک ارومیه را دربر می گیرد.

• • قلمرو زمانی: این تحقیق با بهره گرفتن از داده های مربوط به دیماه سال ۱۳۹۲ انجام می شود.

۱-۶ مدل پژوهش
پس از مطالعه‌ی پیشینه‌ پژوهش شکاف موجود در تحقیقات فعلی مشخص، نظریات تدوین و مدل مفهومی پژوهش مطابق شکل ۱-۱ارائه شده است:
شکل ۱-۱ مدل مفهومی تحقیق
عدالت سازمانی
تعهد سازمانی
عدالت تعاملی
عدالت رویه ای
عدالت توزیعی
رفتار نوآورانه
منبع: ماسهلدر و همکاران^[۱۰] (۱۹۹۸) ؛ جانسن^[۱۱] (۲۰۰۰)
۱-۷ روش تجزیه و تحلیل داده ها
برای تجزیه و تحلیل داده ها از نرم افزار های SPSS و Lisrel استفاده شده است که در بخش اول آمار توصیفی و آمار استنباطی داده ها مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد. همچنین در این پژوهش جهت آزمون نرمال یا غیر نرمال بودن داده ها از آزمون کولموگروف، اسمیرنوف استفاده شده است و مدل مورد بررسی با بهره گرفتن از مدل معادلات ساختاری برازش می شود.
۱-۸ متغیرهای پژوهش و تعاریف عملیاتی آنها

• • عدالت توزیعی: بیانگر ادراک افراد از میزان رعایت عدالت در توزیع و تخصیص منابع و پاداش ها است. به بیان دیگر به حدی که افراد پاداش ها را با عملکرد مرتبط می دانند عدالت توزیعی می گویند. در پژوهش حاضر برخی از شاخص های عدالت توزیعی عبارتند از: منصفانه بودن حقوق و ترکیب مزایا، منصفانه بودن زما نبندی کار و منصفانه بودن حجم کار. جهت سنجش ابعاد عدالت، از پرسشنامه استاندارد نیهوف و مورمان^[۱۲](۱۹۹۳) استفاده شده است.

• • عدالت رویه ای: به معنای ادراک کارکنان از انصاف در قوانین و رویه های یک فرایند می باشد. برخی از شاخص های ارزیابی عدالت رویه ای عبارتند از غیر مغرضانه بودن تصمیم های مدیریت، صحت و اعتبار داده های استفاده شده در فرایند تصمیم گیری مدیران، توانایی مورد سوال قرار دادن تصمیمات و …

• • عدالت تعاملی: عدالت تعاملی یا مراوده ای بر ادراک انصاف در رفتار بین فردی در حین اجرا اشاره دارد. عدالت تعاملی با معیارهایی نظیر صداقت و راستگویی در تصمیمات مربوط به کار کارکنان، ارائه توضیحات کافی، احترام و … سنجیده می شود.

• • تعهد سازمانی: یک حالت روانی است که بیانگر نوعی تمایل، نیاز و الزام جهت ادامه اشتغال در یک سازمان می باشد و توسط معیارهایی چون تمایل به ترک شغل، احساس رضایت از شغل، وابستگی به شغل و … سنجیده می شود. جهت سنجش تعهد سازمانی از پرسشنامه استانداردکلیسن و استریت (۲۰۰۱) استفاده شده است.

• • رفتار نوآورانه: قابلیتی پویا است که می تواند شایستگی های داخلی و خارجی را ادغام، ایجاد و پیکربندی کند تا به تغییرات سریع محیط واکنش نشان دهد (تیس^[۱۳]،۱۹۹۷). رفتارهای نوآورانه زمانی رخ خواهند داد که سازمان ها اعضای خود را برای ارائه ی ایده های جدید تشویق کنند و منابع لازم را برای نوآوری تامین نمایند. مفهوم “رفتار نوآورانه” با مفهوم “رفتار نوآورانه در محل کار” که توسط جانسن (۲۰۰۰) تعریف شد یکی است. رفتار نوآورانه در محل کار به عنوان تمایل داوطلبانه ی تک تک کارکنان برای ایجاد نوآوری در کار، مانند به روز رسانی راه های انجام کار، ارتباط با مسئولان مستقیم، استفاده از رایانه و یا توسعه ی محصولات یا خدمات جدید تعریف می شود. جهت سنجش رفتار نوآورانه از پرسشنامه استاندراد آلن و می یر^[۱۴] (۱۹۹۱) استفاده شده است.

۱-۹ محدودیت­های تحقیق
چون تحقیق حاضر در محدوده زمانی خاصی انجام شده است، نتایج پژوهش ممکن است با گذر زمان تغییر کند بنابر این قابل تعمیم نمی باشد. شاید به دلیل تغییر فرهنگ، عوامل کنونی ارزش خود را در گذر زمان از دست بدهند و ارزش های جدیدی شکل بگیرد.
تحقیقات اندکی در زمینه رفتار نوآورانه در داخل کشور انجام گرفته بود که باعث شد با کمبود اطلاعات در زمینه تدوین پرسشنامه و پایان نامه مواجه شویم و امکان مقایسه نتایج با تحقیقات مشابه انجام شده در سازمان های داخلی وجود نداشته باشد.
احتمال عدم ارائه پاسخ‌های صادقانه به سؤالات پرسشنامه توسط پاسخ‌دهندگان وجود دارد. به عبارت دیگر، ممکن است کارکنان به دلیل نگرانی از به خطر افتادن موقعیت شغلی خود، در پاسخ به سؤالات مربوط به متغیرهای تحقیق (به ویژه عدالت سازمانی) از بیان نظرات واقعی خود اجتناب کنند. در حالی که اگر به درستی پاسخ می دادند، احتمال تایید فرضیه های رد شده نیز وجود داشت.
۱-۱۰ ساختار پژوهش
پژوهش حاضر در ۵ فصل تنظیم شده است. در فصل اول به کلیات تحقیق و مختصری از مطالب فصول آتی تحقیق اشاره کرده ایم. در فصل دوم ضمن مرور مبانی نظری و پیشینه تجربی، چارچوب لازم جهت حمایت از فرضیات پژوهش و مدل تحقیق ارائه می شود. فصل سوم به روش شناسی پژوهش اختصاص داشته و در آن به توضیحاتی در مورد­ جامعه و نمونه آماری، شیوه جمع­آوری داده ها و روش تجزیه و تحلیل آنها می پردازیم. در فصل چهارم، داده های جمع آوری شده از مطالعات میدانی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و در فصل پنجم ضمن بیان نتایج، به یک نتیجه گیری کلی دست یافته و پیشنهاد هایی در زمینه موضوع مورد بررسی ارائه می گردد.
شکل ۱-۲: ساختار پژوهش
فصل اول: کلیات تحقیق
فصل دوم: مبانی نظری
فصل سوم: روش شناسی
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادها
منبع: کلیات پژوهش
فصل دوم:

شکل ۱-۳- بسته شدن انتهای نانولوله ها به وسیله ی کلاهک …………………………………………………………………………………. ۷
شکل ۱-۴- انواع نانولوله­ها از نظر کایرالیتی ……………………………………………………………………………………………………………… ۸
شکل ۱-۵- زوایای مربوط به جهت رول شدن ورقه ی گرافن برای تشکیل نانولوله ……………………………………………….. ۸

شکل ۱-۶- ایمیدازول ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۹
شکل ۱-۷- توتومری شدن ……………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۰
شکل ۱-۸- حالتهای مختلف از استخلافهای قرار گرفته در موقعیت های ۴و۵ ……………………………………………………. ۱۰
شکل ۱-۹- حالت های مختلف از استخلافها بر روی آمین ……………………………………………………………………………………. ۱۱
شکل ۱-۱۰- اثر کانژوگاسیون ………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۹
شکل ۱-۱۱- قرار گرفتن گروه نیترو در موقعیت های مختلف و تاثیر بر قدرت پایه ای ………………………………………. ۲۰
شکل ۱-۱۲- ساختار کلی نمک ایمیدازول با فلزات ………………………………………………………………………………………………. ۲۱
شکل ۱-۱۳- هیدروژناسیون حلقه بنزن …………………………………………………………………………………………………………………. ۲۲
شکل ۳-۱- نانو لوله کربن به همراه پروپان و ۲و۲َ بی ۱ هیدروژن ایمیدازول ………………………………………………………. ۳۵
شکل ۳-۲- مولکول ۲و۲َ بی ۱ هیدروژن ایمیدازول ………………………………………………………………………………………………. ۳۶
شکل ۳-۳- CNT به همراه پروپان ……………………………………………………………………………………………………………………… ۳۹
شکل ۳-۴- مولکول ۲و۲َ بی هیدروژن ایمیدازول با یک استخلاف ……………………………………………………………………….. ۴۳
CNT-PRدر موقعیت کربن R₂
شکل ۳-۵- مولکول ۲و۲َ بی هیدروژن ایمیدازول با یک استخلاف CNT-PR ………………………………………………….. 47
در موقعیت کربن R₄
شکل ۳-۶- مولکول ۲و۲َبی هیدروژن ایمیدازول با دو استخلاف ……………………………………………………………………………. ۵۱
CNT-PR در موقعیت کربنR₁ و R₂
شکل ۳-۷- مولکول ۲و۲َبی هیدروژن ایمیدازول با دو استخلاف ………………………………………………………………………….. ۵۷
CNT-PR در موقعیت کربن R₂ و R₃
شکل ۳-۸- مولکول ۲و۲َبی هیدروژن ایمیدازول با دو استخلاف …………………………………………………………………………… ۶۳
CNT-PR در موقعیت کربنR₁ و R₄
شکل ۳-۹- مولکول ۲و۲َبی هیدروژن ایمیدازول با سه استخلاف …………………………………………………………………………. ۶۹
CNT-PR در موقعیت کربنR₁ و R₂ و R₃
شکل ۳-۱۰- مولکول ۲و۲َبی هیدروژن ایمیدازول با سه استخلاف ………………………………………………………………………. ۷۵
CNT-PR در موقعیت کربنR₁ و R₃ و R₄
شکل ۳-۱۱- . مولکول ۲و۲َبی هیدروژن ایمیدازول با چهار استخلاف …………………………………………………………………. ۸۱
CNT-PR در موقعیت کربن R₁ و R₂ و R₃ و R₄
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار ۵-۱- انرژی تشکیل بهینه شده برای مدل های مورد مطالعه …………………………………………………………………… ۹۷
نمودار ۵-۲- بررسی گپ انرژی هومو – لومو برای مدل های مورد مطالعه …………………………………………………………. ۹۸
نمودار ۵-۳- بررسی ممان دوقطبی برای مدل های مورد مطالعه ………………………………………………………………………… ۹۹
نمودار ۵-۴- بررسی آنتالپی واکنش برای مدل های مورد مطالعه …………………………………………………………………….. ۱۰۰
نمودار ۵-۵- بررسی بار مولیکن برای اتمهای مدل های مورد مطالعه ………………………………………………………………… ۱۰۲
نمودار ۵-۶- بررسی پوشش شیمیایی ناهمسانگرد برای اتمهای مدل های مورد مطالعه …………………………………… ۱۰۴
نمودار ۵-۷- بررسی پوشش شیمیایی همسانگرد برای اتمهای مدل های مورد مطالعه ……………………………………. ۱۰۴
نمودار ۵-۸- بررسی ثابت جفت شدگی چهار قطبی هسته برای اتمهای مدل های مورد مطالعه …………………….. ۱۰۶
نمودار ۵-۹- بررسی تغییر مکان شیمیایی برای اتمهای مدل های مورد مطالعه ………………………………………………. ۱۰۸
چکیده فارسی
مشتقات ایمیدازول با بیش از دو گروه نیترو، انتظار می رود که مواد پرانرژی بالقوه ای برای فرمولاسیون مواد منفجره غیر حساس باشند.در این تحقیق از یکی از مشتقات ایمیدازول با نام ۲و۲َ بی ۱ هیدروژن ایمیدازول، به عنوان ترکیب مرجع استفاده شد. و با اضافه کردن نانو لوله کربنی به همراه پروپان (به عنوان Linker) به ترکیب مرجع (در موقعیت های مختلف) مدل های مختلفی ساخته شد. سپس از محاسبات تئوری تابعی چگالی برای پیش بینی خواص ترمودینامیکی استفاده شد، این مدل ها به سطح انرژی حداقل خود بهینه شدند. این محاسبات دقیقا برای تک تک مدل ها اجرا شد. حاصل مرحله ی بهینه سازی یعنی پارامتر های انرژی تشکیل بهینه شده، آنتالپی تشکیل، گشتاور دو قطبی(DM) ، انرژی بالاترین اوربیتال پر شده (HOMO) و انرژی پایین ترین اوربیتال پر نشده (LUMO) و گاف انرژی (Eg) می باشند که در جداول جداگانه ای گردآوری شدند. همچنین خواص دیگری از قبیل بار مولیکن،همسانگرد و ناهمسانگرد، δ و C_q هم برای اتمهای مختلف بررسی شد. در این تحقیق از سری پایه b3lyp/6-31G* در محاسبات استفاده شد.
کلید واژه: ایمیدازول، مواد پر انرژی، نانو لوله های کربنی، محاسبات تئوری تابع چگالی، سری پایه
مقدمه
در طی دو دهه اخیر پیشرفتهای عمده ای در مورد مواد پر انرژی (High energy materials)، مانند کامپوزیتها یا مواد مرکب مولکولی و یا به اصطلاح نانو مواد پر انرژی صورت گرفته است.
این موا به سرعت می توانند حرارت و اواج با فشار بالا آزاد کنند و کاربرد های گسترده ای در پیشرانها، مواد منفجره و پرایمرها یا آغازگرها دارند و در حال حاضر تحقیقات گسترده ای برای آن در حال انجام است. آنها می توانند چگالی انرژی بالاتری نسبت به مواد منفجره معمولی داشته باشند و می توانند امواج شوک با سرعت بیش از ۲۵۰۰ متر بر ثانیه تولید کنند.
کامپوزیتها معمولا مخلوطی از دو ترکیب، که یکی از آنها به عنوان سوخت و دیگری به عنوان اکسید کننده تعریف می شود. استفاده از نانو ذرات در مقیاس نانو به جای دیگر مواد ریز، ارتباط بین سوخت و اکسید کننده را افزایش، محدودیت های انتقال جرم را کاهش ، سرعت واکنش و واکنش پذیری محلول را افزایش می دهد.
تحقیقات در زمینه ی مواد پر انرژی(High energy materials)، راه را به روی ترکیبات نیتروژن دار و از جمله ترکیبات هتروسیکلی نیتروژن دار به عنوان منبعی برای انرژی یا قدرت انفجاری گشود. حتی نیتروژن خالص هم می ­تواند به عنوان منبعی برای انرژی در نظر گرفته شود و این به دلیل اختلاف بسیار زیاد انرژی پیوند سه گانه­ی N₂ و انرژی پیوند یگانه N-N است. مواد پر انرژی نیتروژن دار نقش اساسی را در سلاح­های هسته ای به عنوان نیروی انفجاری ایفا می­ کنند.
فصل اول
کلیات
۱-۱-مباحث بنیادی
۱-۱-۱-تاریخچه نانو فناوری^۱
اولین بار احتمال دستکاری ماده در سطح نانو توسط ریچارد فاینمن^۲ بصورت نوشته شده مطرح شد.کسی که در طول کنفرانس خود به نام ” There`s plenty of room at the bottom ” استفاده از بلوکهای اتمی برای تجمع در سطح مولکولی را شرح داد. در این سخنرانی که در سال ۱۹۵۹ صورت گرفت، فاینمن عنوان کرد که «اصول فیزیکی تا جایی که می تواند برخلاف احتمال مانور اتم به اتم اشیاء سخن نمیگوید. در اصل دستکاری اتم ها را می توان انجام داد، ولی تاکنون در عمل انجام نشده است، زیرا ما بزرگ هستیم.» واژه نانوفناوری اولین بار توسط نورینو تاینیگوچی^۳ استاد علوم دانشگاه توکیو مطرح شد. ایشان اولین واژه را برای توصیف ساخت مواد و وسایل دقیقی که ابعاد آن ها در مقیاس نانومتر می باشد، بکار برد. به هرحال زمینه نانوفناوری از سوی کیم اریک درکسلر^۴ و ریچارد اسمالی^۵ بنا نهاده شد.{۱}
۱-۱-۲- تعریف
دانش نانو مطالعه‌ی پدیده‌ها و دستکاری مواد در مقیاس اتمی، مولکولی و ماکرومولکولی است، جایی که جزییات آنها تفاوت بسیاری با مقیاسهای بزرگتر دارند. نانوفناوری‌ طراحی، توصیف صفات، تولید و به کار گیری ساختارها، دستگاه‌ها و سامانه‌ها به وسیله ی تنظیم شکل و اندازه‌ در مقیاس نانومتر است. وبسایت ناسا یک تعریف جالب از نانوفناوری ارائه داده است: خلق مواد، دستگاه‌ها و سامانه‌های وظیفه مند از طریق تنظیم اندازه‌ها در مقیاس نانومتر (۱ تا ۱۰۰ نانومتر) و استخراج پدیده‌ها و جزئیات جدید (فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی) در آن مقیاس. دیکشنری انگلیسی آکسفورد نانوفناوری را “فناوری در مقیاس نانو با تمرکز روی ابعاد کمتر از ۱۰۰ نانومتر” تعریف می‌کند. پیشوند نانو از واژه­ای یونانی به معنی کوتاه مشتق شده و یک نانومتر مساوی با یک میلیاردیوم متر یا همان متر است. بنابراین اندازه­ای نانومواد باید به گونه ­ای باشد که حداقل یک بعد آنها کوچکتر از ۱۰۰ نانومتر باشد.{۵}

آرایش بوته‏ها در داخل یک تراکم معین دارای اهمیت است. پس عرض ردیف کاشت و تراکم گیاهی فاکتورهایی هستند که عملا باید مورد توجه قرار گیرند. آرایش بوته‏ها یا وضعیت هندسی بوته‏ها را می‏توان با تغییر عرض ردیف و فاصله‏ی بین بوته‏های روی ردیف تغییر داد. هر چقدر که ردیف پهن‏تر باشند، بذر بیشتری در طول یک ردیف باید بکاریم تا اینکه به یک تراکم معین برسیم. در جائیکه بوته‏ها بسیار متراکم کاشته شدهآند، سیستم ریشه هر بوته کاهش کوچک می‏ماند و ذخیره کوچکی برای استخراج عناصر غذایی در اختیار دارد. گستردگی کمتر سیستم ریشه در بوته‏هایی که بسیار متراکم کاشته شده‏اند، سبب حساسیت بیشتر آن‏ها نسبت به خشکی می‏شود. فاصله‏ی بوته‏ای نزدیکتر در ردیف‏های پهن موجب جذب نور ناموثر در ابتدای فصل و زودتر آغاز شدن رقابت در روی ردیف می‏شود. وقتی ردیف‏ها به‏صورت جفت ردیف (دوردیفه) در هر پشته کشت شوند، می‏توان تراکم بیشتری را بطور یکنواخت کشت نمود و حداکثر محصول را بدست آورد. زیرا در چنین شرایطی رقابت بین بوته ها بر سر رطوبت، نور و مواد غذایی کاهش می‏یابد و گیاهان فضای بیشتری جهت رشد در اختیار دارند(۸۴).در انتخاب تراکم بوته و آرایش بوته برای یک گیاه زراعی توجه به رقابت گیاهان در برابر عواملی مانند نور، آب و مواد غذایی اهمیت دارد(۲۳). در بررسی چهار تراکم کاشت (۵۰، ۷۰، ۹۰ و ۱۱۰ هزار بوته در هکتار) و دو جهت کاشت (شمالی‏جنوبی، شرقی غربی و شملا شرقی، جنوب‏غربی) گزارش نمودند که با افزایش تراکم بوته در هکتار عملکرد علوفه (ماده خشک) و ارتفاع ساقه افزایش بافتند و با توجه به نتایج بدست آمده بهترین‏ تراکم‏های کاشت برای حصول حداکثر عملکرد علوفه و دانه در سورگوم در منطقه بم به ترتیب ۱۱۰ و ۷۰ هزار بوته در هکتار و بهترین جهت کاشت، جهت شمالی- جنوبی می‏باشد(۴۳).

در بررسی سه تراکم کاشت (۲۵، ۳۵ و ۴۵ بوته در متر مربع) بر روند رشد و عملکرد تر و خشک هیبریدهای سورگوم (اسپیدفید و جامبو) و یک رقم سودانگراس نشان داد که بین تراکم‏های مورد نظر اختلاف معنی‏داری از نظر عملکرد علوفه تر و خشک مشاهده نمی‏شود، اما مقایسه میانگین‏ها نشان از برتری تیمار ۳۵ بوته در متر مربع با ۹۴/۸۰ تن علوفه تر و ۶۳/۳۷ تن علوفه خشک داشت(۱۱).
طبق بررسی‏های انجام شده عملکرد ماده خشک سورگوم می‏تواند تحت تاثیر فاصله بوته‏ها بر روی ردیف (تراکم در واحد سطح) قرار گیرد. در بررسی چهار سطح تراکم (۲۵۰، ۳۰۰، ۳۵۰ و ۴۰۰ هزار بوته در هکتار) عملکرد بالاتر ماده خشک، علوفه تر، برگ و ساقه‏ی خشک، نسبت برگ به ساقه و نیز عملکرد پروتیین در تراکم ۳۰۰ هزار بوته مشاهده شد(۴۱و۲۱). در بررسی تاثیر میزان بذر مصرفی و نوع خاک‏ورزی در خصوصیات مرفولوژیک سورگوم علوفه ای رقم هگاری در پاکستان مشاهده کرد که با کاهش فاصله‏ی کاشت بوته‏ها (افزایش تراکم گیاهی)، ارتفاع و وزن خشک ساقه افزایش ولی قطر ساقه کاهش می‏یابد(۵۴).
با کاهش فاصله‏ی کاشت (افزایش تراکم کاشت) ارتفاع بوته به‏طور معنی‏داری افزایش می‏یابد که منجر به افزایش وزن خشک ساقه می‏گرد(۹۴).اثر متقابل نیتروژن و تراکم اثر معنی‏داری بر شاخص برداشت جو نداشت(۹۰).برهمکنش مقادیر کود نیتروژن و آرایش کاشت (تراکم بوته)بر درصد پرتیین خام تاثیر معنی‏داری نداشت(۴). چون عملا با افزایش تعداد بوته در واحد سطح وزن هر بوته کاهش می‏یابد در نتیجه بعد از تراکم معینی افزایش تعداد بوته خنثی می‏گردد و عملکرد در حدی ثابت می‏ماند (۲۱). در مواردی که گیاهان با هم فاصله زیادی داشته باشند افزایش دادن تراکم گیاه در ابتدا منجر به افزایش محصول خشک به‏صورت خطی مستقیم خواهد شد. چنین موردی به‏علت عدم وجود رقابت بین گیاهان می‏باشد اما افزایش بیشتر در تراکم گیاه باعث بازده نزولی می‏شود (۳۵). یافتند که سطوح مختلف تراکم بوته تنها از نظر صفات درصد ساقه و قطر ساقه در سطح احتمال ۱ درصد تفاوت معنی‏دار نشان دادند به‏طوری‏که با افزایش تراکم بوته، درصد ساقه و تا حدودی ضخامت ساقه کاهش یافت(۱). گزارش کردند که اثر تراکم بوته بر روی عملکرد ماده خشک علوفه و ارتفاع ساقه معنی‏دار نگردید(۳۸). از گزارشات موجود چنین برمی‏آید که تراکم بوته در افزایش عملکرد بی‏تاثیر نمی‏باشد. افزایش تعداد بوته در واحد سطح در مقدار ماده خشک، کیفیت علوفه و ارتفاع نیز موثر بوده است(۵۲).(آبینگتون و لومینه^[۸]، ۱۹۶۸) گزارش دادند که افزایش عملکرد دانه در گیاهان زراعی با افزایش حاصلخیزی خاک، افزایش آب در دسترس برای گیاه و افزایش تراکم بوته در واحد سطح تا حد دستیابی به تراکم بوته مطلوب بطور توام قابل حصول است. اما افزایش تراکم بوته بیش از تراکم بوته مطلوب را بخاطر رقابت بین گیاهان مجاور، خوابیدگی و غیره علیرغم افزایش حاصلخیزی خاک و آب در دسترس برای گیاه عامل مهمی در کاهش عملکرد می‏دانند.نشان داده است در مواقعی که سطح خاک مرتبا به وسیله بارندگی و یا انجام آبیاری مرطوب می‏شود، تبخیر از سطح خاک باعث حذف منبع جریان گرمای محسوس شده و تبخیر و تعرق در دو فاصله ردیف باریک و پهن یکسان می‏شود. ایجاد سایه توسط سایه‏انداز در فاصله ردیف باریک میزان جریان گرمای محسوس را کاهش داده و در بعضی مواقع میزان تبخیر و تعرق نسبت به فاصله ردیف چهن کمی کاهش می‏یابد. بنابراین در مواقعی که آبیاری انجام می‏گیرد و یا رطوبت سطح خاک توسط بارندگی تامین می‏شود می‏توان انتظار داشت که عملکرد به ازای هر واحد تبخیر و تعرق (راندمان مصرف آب)^[۹] در فاصله ردیف باریک به‏خاطر افزایش وزن دانه که در نتیجه افزایش قابل ملاحظه راندمان دریافت نور حاصل شده افزایش یابد(۷۶). در تحقیقات خود نشان داده ‏اند که تابش خالص (Rn) در سورگوم کشت شده در فاصله ردیف پهن ۵ درصد بیشتر از سورگوم کشت شده در فاصله ردیف باریک است و تراکم بوته بالاتر تابش خالص را در سطح خاک کاهش داده و جذب انرژی توسط گیاه را افزایش می‏دهد(۷۷). گزارش نمودند معنی‏دار نبودن تعداد ردیف دانه در بلال در دو الگوی کاشت مختلف و تراکم بوته، نشانگر پایداری نسبتا بالا و ژنتیکی بودن این مولفه و عدم وابستگی آن به تغییرات محیطی می‏باشد(۲۶). به این نتیجه رسید که در رقم دیررس سینگل‏کراس ۷۰۴ با افزایش تراکم گیاهی وزن تر و خشک برگ نسبت برگ به ساقه افزایش یافت.کشت‏های با تراکم بیشتر که سایه‏اندازی متقابل را افزایش می‏دهند، باعث کاهش نسبت برگ به ساقه می‏گردند، ساقه ذرت علاوه بر حفظ و نگهداری برگ‏ها و دانه‏ها به‏عنوان اندام ذخیره‏ای مواد جامد قابل حل که بیشتر ساکارز است نیز ممکن است به عملکرد کمک کنند(۷و۳۷). اصولا افزایش تراکم موجب رشد آهسته ارتفاع بوته ذرت می‏گردد، قطر ساقه نیز با افزایش تراکم کاهش یافته و در نتیجه مقاومت گیاه نسبت به ورس کاهش پیدا می‏کند(۲۶). طی آزمایشاتی نتیجه گرفتند که تراکم‏های بیشتر از حد مطلوب و قطع تشعشعات در مرحله گلدهی بطور معنی‏داری تعداد دانه را کاهش می‏دهد و در تراکم‏های پایین‏تر و شرایط مطلوب، تعداد دانه بیشتر تابع پتانسیل ژنتیکی گیاه می‏باشد(۵۲). اظهار نمود با افزایش تراکم کاشت ذرت از ۶۰۰۰۰ به ۸۰۰۰۰ بوته در هکتار، وزن هزار دانه با افزایش هر ۱۰ هزار بوته در هکتار ۵/۶ گرم کاهش می‏یابد(۶۳). با بررسی چهار تراکم کاشت (۴۵، ۵۵، ۶۵ و ۷۵ هزار بوته در هکتار) و چهار تاریخ کاشت (۲۰ فروردین، ۹ اردیبهشت، ۲۹ اردیبهشت و ۱۷ خرداد) گزارش نمودند که عملکرد کمی و کیفی علوفه تر و خشک تحت تاثیر تراکم بوته و تاریخ کاشت قرار گرفت و حداکثر عملکرد علوفه خشک، پروتیین و فیبر خام به ترتیب ۷۳۳۰، ۴/۶۴۴ و ۲۰۴۸ کیلوگرم در هکتار در تراکم ۷۵ هزار بوته در هکتار بدست آمد. اگرچه با افزایش تراکم، عملکرد علوفه افزایش یافت و در تراکم ۷۵ هزار بوته در هکتار به حداکثر رسید، ولی از آن‏جا که با افزایش تراکم، طول بلال که صفت بسیار مهمی برای فروش آن است، کاهش یاقته و بازار پسندی آن به شدت افت می‏کند، لذا نامبرده توصیه کرد ذرت شیرین با هدف استفاده از بلال و علوفه آن با تراکم ۶۵-۵۵ هزار بوته در هکتار کشت شود(۳۶). با مطالعه اثر تراکم بوته روی میزان فتوسنتز برگ‏های ذرت را در تراکم‏های ۲۰، ۸۰ و ۱۲۰ هزار بوته در هکتار گزارش نمودند میزان فتوسنتز خالص گیاه در تراکم‏های ۲۰ هزار بیشتر از ۸۰ هزار و در تراکم‏های ۸۰ هزار بیشتر از ۱۲۰ هزار بوته بود(۶۸). با بررسی چهار تراکم کاشت (۳۳/۱۳، ۶۶/۱۶، ۳۳/۳۳ و ۶۶/۶۶ هزار بوته در هکتار) و فاصله ردیفی ثابت ۷۵ سانتی‏متر گزار ش کردند که بطور کلی با افزایش تراکم علوفه تر و خشک افزایش می‏یابد و بیشترین عملکرد علوفه تر و خشک را تراکم ۶۶/۶۶ هزار بوته در هکتار، با متوسط عملکرد علوفه تر ۱۱۴ و علوفه خشک ۰۷/۲۱ تن در هکتار تولید نمود(۲۳). با بررسی سه فاصله ردیف (۴۵، ۶۰ و ۷۵ سانتی‏متر) و چهار فاصله بوته بر روی ردیف (۴، ۶،۸ و ۱۰ سانتی‏متر) در منطقه کرج اعلام کردند که کاهش فاصله بین خطوط کاشت و افزایش تراکم بوته بر افزایش عملکرد ماده خشک و پروتیین اثر مثبت داشته و به‏طور کلی مناسب‏ترین الگوی کاشت و تراکم بوته در این منطقه ۴۵ و ۴ سانتی‏متر برای سورگوم علوفه‏ای جامبو بوده که بیشترین میزان عملکرد کمی و کیفی از آن بدست می‏آید(۴۴). در بررسی سه تراکم کاشت (۶۰، ۷۵ و ۹۰ هزار بوته در هکتار) و سه الگوی کاشت نشان دادند که تراکم گیاهی اختلاف معنی‏داری را در صفات، عملکرد ماده خشک، عملکرد بلال سبز، عملکرد دانه، شاخص برداشت، تعداد دانه در ردیف هر بلال، وزن هزار دانه، طول و قطر بلال نشان دادوتراکم ۹۰ هزار بوته در هکتار بیشترین تولید ماده خشک و عملکرد بلال سبز را داشت ولی بالاترین عملکرد دانه و شاخص برداشت از تراکم ۷۵ هزار بوته در هکتار بدست آمد. دیگر صفات ذکر شده با افزایش تراکم افزایش یافتند(۷). با بررسی چهار سطح تراکم (۷/۷، ۱۰، ۴/۱۵، و ۲۰ بوته در متر مربع) و چهار سطح نیتروژن (۰، ۴۰، ۸۰ و ۱۲۰ کیلوگرم در هکتار) نتیجه گرفتند که میزان ۱۲۰ کیلوگرم نیتروژن در هکتار عملکرد دانه را افزایش داد ولی در اثر افزایش تراکم، بیشترین میزان عملکرد دانه در تراکم‏های ۴/۱۵ بوته در متر مربع حاصل شد. برهمکنش نیتروژن و تراکم بوته نیز معنی‏دار بود. افزودن ۸۰ کیلوگرم نیتروژن و بالاترین سطح تراکم بوته، بیشترین مقدار دانه را تولید کرد. اختلاف عملکرد میان سطوح مختلف نیتروژن و تراکم، به دلیل افزایش شمار دانه در شاخه‏های اصلی خوشه و افزایش شمار خوشه در متر مربع بود. همچنین گزارش نمودند در همه‏ی تیمارها، میزان پروتیین دانه با افزایش نیتروژن افزایش یافت، ولی تراکم بوته تاثیر معنی‏داری بر میزان پروتیین دانه نداشت(۱۴). گزارش کردند که تراکم، صفاتی مانند عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک و تعداد دانه در پانیکول را تحت تاثیر قرار داد و افزایش آن باعث افزایش عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک و کاهش تعداد دانه در پانیکول شد ولی روی صفاتی مانند وزن هزار دانه و شاخص برداشت تاثیر نکرد. باتوجه به نتایج این آزمایش برای دستیابی به حداکثر عملکرد دانه باید می‏توان از تراکم ۲۶۰ هزار بوته در هکتار استفاده کر(۸)د. نتایج آزمایش نشان داد که افزایش تراکم کاشت باعث افزایش ارتفاع ساقه و شاخص سطح برگ گردید اما قطر ساقه و تعداد پنجه را کاهش داد. بیشترین عملکرد علوفه تر و خشک و نسبت برگ به ساقه در تراکم ۳۵۰ هزار بوته در هکتار بدست آمد. تراکم بر درصد پروتئین و خاکستر تاثیر معنی‏داری نداشت(۱۹). در بررسی سه تراکم کاشت (۶۵، ۷۵ و ۸۵ هزار بوته در هکتار) و سطوح مختلف کودهای نیتروژن و پتاس به این نتیجه رسیدند که تراکم‏های مختلف کاشت بر عملکرد دانه، تعداد دانه در بلال و وزن صد دانه اثر معنی‏داری گذاشت، به‏طوری‏که بالاترین عملکرد دانه (۱۴۷۲۴ کیلوگرم در هکتار) متعلق به تراکم کاشت ۷۵ هزار بوته در هکتار بود. همچنین بین سطوح مختلف کودهای نیتروژن و پتاس از نظر صفاتی مانند عملکرد دانه، تعداد دانه در بلال و وزن صد دانه اختلاف معنی‏داری مشاهده شد، به‏طوری‏که در سطح احتمال ۵ درصد بیشترین عملکرد دانه در بلال و وزن صد دانه به تیمار کودی ۱۵۰ کیلوگرم نیتروژن در هکتار و ۱۰۰ کیلوگرم پتاسیم در هکتار تعلق داشت. در این آزمایش اثر متقابل تراکم کاشت و کودهای نیتروژن و پتاس بر عملکرد و اجزای عملکرد دانه ذرت فاقد هر گونه اختلاف آماری معنی‏داری بودند.تراکم کاشت و سطوح نیتروژن به‏طور معنی‏داری میانگین ارتفاع ساقه، شاخص سطح برگ و تعداد کل پنجه در متر مربع را افزایش داد. اثر عمده افزایش تراکم کاشت و نیتروژن، سایه انداختن و افزایش رقابت برای دریافت نور بود که منجر به افزایش ارتفاع بوته و شاخص سطح برگ گردید. اثر متقابل نیتروژن وتراکم روی میانگین ارتفاع ساقه، شاخص سطح برگ و تعداد کل پنجه در متر مربع اثر معنی‏داری داشت. با افزایش تراکم کاشت نسبت‏های بالاتر نیتروِژن اثرات بیشتری بر روی میانگین ارتفاع ساقه، شاخص سطح برگ و تعداد کل پنجه در متر مربع داشت، که نشان داد بالاترین کارایی کاربرد نیتروژن، در بالاترین تراکم کاشت بود. به هرحال، اختلاف معنی‏داری بین سطوح ۱۰۰ و ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار نیتروژن وجود نداشت. عملکرد علوفه غالبا با افزایش تراکم کاشت افزایش یافت. بالاترین عملکرد علوفه تر (۱/۴۹ تن در هکتار) کل ماده خشک (۵/۱۰ تن در هکتار)، ماده خشک برگ (۲/۴ تن در هکتار) و ماده خشک ساقه (۳/۶ تن در هکتار) در تراکم ۵۰ بوته در متر مربع با اختلاف معنی‏داری نسبت به سایر تراکم‏های کشت بدست آمد(۶)..با بررسی ۳ تراکم کاشت (۲۵، ۳۳ و ۵۰ بوته در متر مربع ) و نسبت‏های نیتروژن سرک (۰، ۱۰۰، ۲۰۰ و ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار) مشاهده شد که با افزایش تراکم گیاه میانگین ارتفاع ساقه، شاخص سطح برگ، تعداد کل پنجه، در متر مربع، علوفه تر کل، ماده خشک کل، ماده‏ی خشک برگ و عملکرد خشک ساقه را افزایش یافت. به هرحال، افزایش تراکم درصد پروتیین خام را کاهش داد و اثر معنی‏داری بر روی نسبت برگ به ساقه نداشت. افزایش سطوح نیتروژن میانگین ارتفاع ساقه، شاخص سطح برگ، تعداد کل پنجه در متر مربع، عملکرد کل علوفه تر، عملکرد ماده خشک کل، درصد پروتیین کل، درصد پروسیک اسید را افزایش داد و نسبت برگ به ساقه را کاهش داد. تراکم مطلوب گیاهی و سطوح نیتروژن سرک برای این آزمایش ۵۰ بوته در متر مربع و ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار نیتروژن بود. سطوح کود نیتروژن نیز عملکرد کل علوفه تر، عملکرد کل ماده خشک، عملکرد ماده خشک برگ و عملکرد ماده خشک ساقه را افزایش داد. درصد ماده خشک ساقه با افزایش کود نیتروزن افزایش یافت. سرعت تولید ماده خشک در چین دوم به‏علت کاهش نیتروژن خاک در چین اول (جذب بوسیله گیاه، شستشو و عمل تبخیر) بالاتر بود. اثر متقابل نیتروژن و تراکم کاشت بر روی عملکرد علوفه تر کل، عملکرد ماده خشک کل، عملکرد ماده خشک ساقه و عملکرد ماده خشک برگ معنی‏دار شد. بالاترین عملکرد علوفه تر کل و عملکرد ماده خشک کل با ۵۰ بوته در متر مربع و کاربرد ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار نیترون بدست آمد. به هر حال اختلاف معنی‏داری بین سطوح ۲۰۰ و ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار نیتروژن بر روی عملکرد کل علوفه تر، عملکرد کل ماده خشک، عملکرد ماده خشک ساقه و عملکرد ماده خشک برگ وجود نداشت. افزایش تراکم گیاهی به‏طور معنی‏داری درصد پروتیین خام را کاهش داده است. بالاترین درصد پروتیین خام در گیاهانی بود که در کمترین تراکم کاشت رشد یافتند که ممکن است به علت مصرف تجملی نیتروزن و یا رقابت کمتر میان گیاهان برای جذب مواد غذایی باشد(۳۱و۵۵). در بررسی سه تراکم کاشت (۵۵، ۶۵ و ۷۵ هزار بوته در هکتار) و چهار تاریخ کاشت (۵ اردیبهشت، ۲۰ اردیبهشت ، ۴ خرداد و ۱۹ خرداد) گزارش کردند که اثر تراکم‏های مختلف بر عملکرد معنی‏دار شدند و بیشترین عملکرد در تراکم‏های ۶۵ هزار بوته در هکتار با عملکرد ۲/۱۱ تن در هکتار بدست آمد و تراکم‏های ۵۵ هزار و ۷۵ هزار نسبت به بهترین تراکم به ترتیب ۹/۲۶ و ۴/۱۶ درصد کاهش عملکرد داشتند. نتایج این آزمایش تراکم ۶۵ هزار بوته را مناسب‏ترین تراکم گزارش کرد.تراکم گیاه می‏تواند عملکرد علوفه و کیفیت آن را تحت تاثیر قرار دهد. یک افزایش در تراکم کاشت می‏تواند قابلیت دسترسی به آب را برای تک بوته کاهش دهد و باعث کمبود آب گردد. تراکم گیاه همچنین می‏تواند مورفولوژی گیاه، ماده‏ی خشک و ترکیبات شیمیایی و پارامترهایی که کیفیت علوفه را تحت تاثیر قرار می‏دهند، بر روی آن‏ها اثر بگذارد. نتایج نشان داد که تراکم کاشت اثر معنی‏داری بر روی تعداد برگ نداشت. تغییرات تراکم از کم به متوسط به‏طور معنی‏داری تخصیص ماده‏ی خشک به ساقه‏ها و برگ‏ها را افزایش داد در حالی‏که تخصیص ماده‏ی خشک به پانیکل را کاهش داد. اثر متقابل تراکم و آبیاری بر روی ماده‏ی خشک، تعداد برگ و توزیع ماده‏ی خشک میان اندام‏های مختلف گیاه را به‏طور معنی‏داری تحت تاثیر قرار داد. اثر تراکم کاشت بر روی محتوای پروتیین خام تحت تاثیر مرااحل رشد بود. آبیاری در ابتدای گلدهی افزایش مثبتی بر روی محتوای پروتیین خام در تمام تراکم‏ها نشان داد(۱۳). بررسی ۳ تراکم کاشت (۲۰۰، ۲۶۰ و ۳۳۰ هزار بوته در هکتار) و سه سطح آبیاری (۲۰، ۱۰۰ و ۱۸۰ میلی‏متر) نشان داد که آبیاری بالا باعث افزایش ارتفاع گیاه و ماده‏ی خشک می‏گردد و تراکم کاشت اثر معنی‏داری بر روی ارتفاع گیاه نداشت اما روی قابلیت هضم علوفه اثر معنی‏داری داشت (کارمی^[۱۰] و همکاران، ۲۰۰۵). در بررسی سه سطح نیتروژن (۰، ۷۵ و ۱۵۰ کیلوگرم در هکتار) و تراکم کاشت (۱۰، ۲۰ و ۳۰ بوته در متر مربع) در سه رقم سورگوم علوفه‏ای مشاهده شد که نیتروژن و تراکم کاشت اثری روی ارتفاع گیاه نداشتند. اثر نیتروژن روی عملکرد دانه در گیاه معمولا معنی‏دار نبود و افزایش تراکم گیاه به طرف افزایش عملکرد دانه در گیاه تمایل داشت. هم نیتروژن و هم تراکم کاشت عملکرد مثبتی روی عملکرد دانه در واحد سطح داشتند. اثرات رقم، سطوح نیتروژن و تراکم کاشت بر روی محل تشکیل برگ پرچم متغیر و به سال و مکان وابسته بود. می‏توان نتیجه گرفت که افزایش سطوح نیتروژن و تراکم کاشت غالبا بهترین عملکرد دانه و اجزای عملکرد را در سورگوم می‏دهند(۷۴). با بررسی چهار سطح نیتروژن (۰، ۴۰، ۸۰ و ۱۲۰ کیلوگرم در هکتار) و تراکم‏های کاشت (۵۳۳۰۰، ۸۸۸۰۰، ۶۶۶۰۰ و ۱۳۳۳۰۰ بوته در هکتار) اظهار داشتند که اثر متقابل تراکم کاشت و سطوح نیتروژن بر روی هیچکدام از پارامترها معنی‏دار نشد. بعلاوه، تراکم کاشت کمترین اثر را برروی عملکرد دانه و اجزای عملکرد داشته است. به هر حال، عملکرد دانه یک واکنش درجه دوم را نسبت به سطوح نیتروژن داشت و کاربرد ۴۰، ۸۰ و ۱۲۰ کیلوگرم در هکتار نیتروزن در سال عملکرد را ۳۹، ۴۳ و ۴۵% در هر سال را افزایش داد(۵۸).
فصل سوم
مواد و روش ها
۳-۱-موقعیت جغرافیایی و ویژگی های آب و هوایی محل اجرای آزمایش:
به منظور بررسی تاثیر محلول پاشی کود اوره و تراکم های مختلف کاشت بر روی رشدونمو سورگوم علوفه ای آزمایشی در تابستان سال ۱۳۸۹ در شهرستان کوهدشت با طول جغرافیایی ۴۷ درجه و۴۰ دقیقه شرقی و عرض جفرافیایی۳۳ درجه و۳۶ دقیقه شمالی، با ارتفاع ۱۲۰۰ متر از سطح دریا انجام شد. این منطقه در جنوب غرب ایران قرار گرفته و دارای اقلیم نیمه گرمسیری با تابستان گرم وخشک با میانگین بارندگی سالانه ۴۵۰ میلی متر می باشد. آمار آب و هوایی منطقه در طول فصل زراعی درجدول ۳-۱ آمده است.
جدول ۳-۱ آمار آب و هوای منطقه در طول فصل زراعی

تصویر­۸۱ – ۳٫ نمونه ­ای کتیبه به­خط نستعلیق، ورودی ایوان طلا به طرف دارالسعاده، مجموعه زیارتی امام رضا­(ع)، مأخذ­تصویر: نگارنده، مهر ۱۳۹۳٫
تصویر­۸۲– ۳٫ رعایت کرسی­بندی در کتیبه نستعلیق، استفاده از چهار کرسی اصلی جهت توازن حروف.
تصویر­۸۳ – ۳٫ نمونه ­ای الواح ترنجی، خط رقاع آمیخته به­ثلث، ایوان طلای صحن نو، مأخذ­تصویر: آفرینش­های هنری آستان قدس رضوی.
تصویر­۸۴– ۳٫ استفاده از کرسی­بندی بیشتر نسبت به­کتیبه­های افقی طوماری و قاب­بندی.
۳ – ۵ جمع­بندی
خوشنویسی در هنر اسلامی، به­خصوص در ابنیه دارای جایگاه ویژه­ای می­باشد، به­ طوری­که بهترین نمودهای آن در اماکن مقدس، مجموعه­های زیارتی و مساجد دیده می­ شود. خطوط به­کار رفته در کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا ­(ع)، با داشتن تنوع و زیبایی دارای نوعی وحدت می­باشند که مشخصه هنر اسلامی است. در تمامی­کتیبه­های به­کار رفته در این مجموعه زیارتی عوامل بصری نظیر تعادل، آهنگ­بصری، تباین، ر­نگ­، ترکیب­بندی و … دیده می­ شود که وجود این عوامل باعث ایجاد زیبایی و پیام شده است، به­ طوری­که اگر بیننده قادر به خواندن متن کتیبه نباشد، می ­تواند جلوه­های بصری آن را درک نماید. بسیاری از کتیبه­های این مجموعه زیارتی توسط هنرمندان نامی و برجسته­ای چون بایسنغر میرزا، محمد­رضا امامی­اصفهانی، محمد­حسین شهید­المشهدی، محمد الموسوی صنیع­التولیه، محمد­حسین موحد و … به ­وجود آمده است، با نگریستن به­کتیبه­های ایجاد شده توسط این هنرمندان می­توان به­سواد بصری و توانمندی آ­نها در خوشنویسی برای خلق این آثار پی برد. اما در برخی از کتیبه­ها­ی دیگر این مجموعه،که توسط هنرمندانی کم­تجربه در خط ایجاد شده است، به اصول و قواعد خوشنویسی کمتر توجه شده است. این مورد در بخشی ازکتیبه­های ثلث پس از صفویه تا دوره معاصر کاملاً مشهود می­باشد، اما باز هم با بررسی این دست از کتیبه­ها می­توان دریافت که این هنرمندان نیز با در نظر گرفتن اصول و قوانین بصری در ایجاد کتیبه­ها کوشیده­اند و اگر خط آنها از نظر قوانین خوشنویسی دارای ضعف بوده است اما با دید بصری و تجربه­ای که بر اثر مشاهده کسب کرده بودند کتیبه­هایی را ایجاد کرده ­اند که همگی دارای قوانین و جلوه­های بصری می­باشد. در بررسی کتیبه­های این مجموعه زیارتی مهم­ترین کیفیت بصری که به­آن بسیار توجه شده است، آهنگ ­بصری می­باشد که در اکثر­کتیبه­های کارشده با خطوط مختلف، دیده می­ شود. هم­چنین توجه به­تعادل و ترکیب­بندی نیز بسیار مشهود می­باشد. از بیشترین ترکیب­بندی­های مورد استفاده در­کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا­ (ع)، توجه به­ترکیب­بندی عمودی، متقاطع و مثلث می­باشد که در اکثر­کتیبه­های طوماری و قاب­بندی دیده می­ شود. وجود این ترکیبات در­کتیبه­ها کیفیتی ایستا، مستحکم و سازنده را ایجاد نموده و معرف روحیه­ای مثبت در کل کتیبه است. همچنین در کتیبه­هایی که در قالب الواح و به­خط نستعلیق و ثلث نگاشته شده ­اند، به­علت ساختار­کلی قاب کتیبه، ترکیب­بندی دایره و منحنی نیز مشاهده می­ شود و در­آن چشم با حرکت نرم و سیّالی در سطح کتیبه به­حرکت در­آمده، به­ طوری­که هماهنگی از حروف نوشتاری حاصل شده است. در مجموع هنرمند کتیبه­نویس با در نظر داشتن ویژگی­هایی که در دل حروف نهفته است و استفاده از قابلیت ­های آن، در خلق تأثیرات و پیام بصری کتیبه­ها کوشیده است.

فصل چهارم
نتیجه ­گیری
۴ – ۱ مبحث
با قرارگیری مضجع مبارک علی بن موسی الرضا (ع) در شهر نوغان از ناحیه توس، درنزدیکی روستای سناباد، به­مرور زمان و در دوره­ های متمادی تاریخ به­احداث این شهر جامه عمل پوشانده شد و بر ارزش و اعتبار آن افزوده گردید، به­ طوری­که نام این شهر به­مشهد الرضا ­تغییر یافت، به­مرور بر شیعیان این شهر اضافه گشت و شهر مشهد هویت تاریخی خود را از این حادثه کسب نمود. این مضجع مبارک در ادوار مختلف تاریخ دستخوش بازسازی و مرمت­هایی شد و به­تدریج به­مجموعه ­ای عظیم مبدل گردید که علاوه بر جنبه عرفانی و مذهبی که دارا بود، در بر­گیرنده معماری، عناصر­تزیینی و ترصیعی نیز شد. در طول این روند تاریخی اماکن متبرکه زیادی نظیر صحن­ها، رواق­ها، مساجد، مدارس، مقبره­ها و … به­این مکان اضافه شد، به­ طوری­که ­همچنان مرمت و سازندگی درآن ادامه دارد. با نگاه در این مجموعه زیارتی نمونه­های تمام عیار از هنرهای مختلف از دوره­ های متمادی تاریخ در آن مشاهده می­ شود. هنر خوشنویسی که یکی از ارکان مهم در معماری اسلامی محسوب می­گردد، به­خدمت تزیینات در­آمده و نمودهای گوناگون آن در قالب کتیبه از سده­های مختلف در این مکان نقش بسته است. این کتیبه­ها با در برداشتن جنبه­ های محتوایی و ویژگی­های بصری که شامل می­شوند دارای پیام بوده و­ خصوصیات مختلفی را در بر می­گیرند، به­یقین می­توان گفت استفاده از کیفیات بصری، ویژگی حروف، ترکیب خطوط، اشکال و گونه­ های مختلف کتیبه­ها در بخش­های متعددی از اماکن متبرکه این مکان مقدس جلوه خاصی را پدید آورده­، به­ طوری­که درک هنری وشهود تجربی خوشنویسان و کتیبه­نگاران این مجموعه را نمایان می­سازند. خطوط متنوعی در ایجاد کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع) به­کاررفته است، یکی از بیشترین خطوط مورد استفاده در این کتیبه­ها، خط ثلث می­باشد که بهترین نمونه­های آن مربوط به­دوره تیموری و صفویه بوده و توسط هنرمندان برجسته­ای چون بایسنغر میرزا و محمدرضا امامی اصفهانی کار شده است. روند استفاده از این خط در دوران قاجار و پس از آن تنزل نمود، بخشی از مهم­ترین دلایل این تنزل، نبود اساتید طراز اول ثلث­نویس، اهمّیّت یافتن خط نستعلیق، حمایت نکردن مناسب حکام از هنرمندان و دورشدن از پایگاه خط ثلث یعنی ترکیه عثمانی بوده است. البته نمونه­های مناسبی از این خط در دوران قاجار توسط هنرمندانی چون: محمد حسین شهید­المشهدی در این مجموعه وجود دارد که از اصول و زیبایی خاصی برخوردار است، نمونه­های خوبی نیز از دوره معاصر توسط هنرمندانی نظیر: حبیب الله فضایلی و محمد حسین موحد ایجاد شده است که در این مکان مشاهده می­ شود. از جمله خطوط دیگری که در این مجموعه زیاد مشاهده می­ شود، خط کوفی می­باشد که انواع متفاوتی از آن مانند: کوفی ساده، تزیینی و بنایی استفاده شده است. همچنین قلم نستعلیق نیز در ایجاد کتیبه­های این مجموعه کاربرد داشته است، اما به­علت شکل ساختاری که در این خط نهفته است، روند استفاده از آن در کتیبه­نگاری به­نسبت ثلث و کوفی کمتر می­باشد. دوره شکوفایی و استفاده بیشتر از این خط، قاجار بوده است و استفاده از آن تا دوره معاصر دیده می­ شود. بیشترین کاربرد آن نیز در متون و اشعار فارسی بوده و اغلب بر سنگ و گاه بر کاشی نقش بسته است. از جمله هنرمندانی که به­قلم نستعلیق در این مجموعه کتیبه­هایی ایجاد نموده ­اند، افرادی نظیر: محمد­الموسوی صنیع­التولیه، محمد حسن رضوان، حسین موسوی نقاش­باشی، رجب­علی خادم مشهدی، محمد علی رضوی و غلام­حسین کیمیا قلم می­باشند. علاوه بر خطوط نام برده، اقلام دیگری چون: رقاع، نسخ، محقق، تعلیق و طغرا نیز در این مجموعه کار شده است که البته کاربرد این خطوط به­نسبت قلم­های ثلث، کوفی و نستعلیق بسیار کمتر می­باشد و اغلب از این­دست خطوط در­کتیبه­نگاری استفاده نمی­ شود، اما در برخی موارد بسیار محدود،کاربرد این خطوط در کتیبه­نگاری مشاهده می­ شود.
در این پایان نامه، کتیبه­ها از منظرهای مختلفی مانند: محتوا، نوع خط، شکل و قالب کلی، ترکیب خط در کتیبه، مواد و مصالح و رنگ بررسی شده است و خصوصیات شاخصی از آنها به­عنوان بخشی از قابلیت ­های بصری کتیبه­ها معرفی گردیده است. علاوه بر آن با در نظر گرفتن حروف و کلمات مورد استفاده در کتیبه­ها به­عنوان عناصر بصری، با توجه به­چیدمان و ترکیب این حروف، ویژگی­های متفاوتی از کیفیات بصری نظیر: آهنگ­، تعادل، تباین، ترکیب­بندی و تناسب­، مورد مطالعه قرار گرفته و همچنین ویژگی حروف به­­کار رفته در این کتیبه­ها بازشناسی شده و بخشی از قابلیت ­های بصری کتیبه­ها تحلیل شده است.
۴ – ۲ نتیجه
در این رساله سعی شده است­، براساس پژوهش میدانی و داده ­های کتابخانه­ای بخش مهمی از قابلیت ­های بصری کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع) بررسی شود. هدف اصلی این پایان نامه شناسایی قابلیت ­های بصری کتیبه­های این مجموعه زیارتی است، بر این اساس سوالاتی مطرح شده است که با پاسخ­گویی به آنها می­توان به­این هدف دست یافت. یکی از سوالاتی که در این راستا آمده­، این مورد است که کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع) از منظر محتوا به­چند دسته کلی تقسیم می­شوند؟ با توجه به­مطالعات انجام شده می­توان عنوان کرد که کتیبه­های کار شده در این مجموعه زیارتی، به­دسته­های مذهبی، احداثیه و مذهبی – احداثیه تقسیم می­گردند. در دسته­بندی مذهبی کتیبه­ها، با ­­چهار دسته کلی مواجه هستیم که شامل: آیات قرآن، که بیشترین کاربرد را در دسته مذهبی دارد و بیشتر شامل: آیات شریفه­ای از سوره­های­ مبارکه­ ­توحید، بقره، دهر، عمّ، جمعه، نور، والعصر، نوح، المزمل، کوثر، نصر، حشر، قدر، آل­عمران، فجر، فاطر، اللیل، یس، ممتحنه­، دهر­، انبیاء­، توبه، جن، اعراف و مائده است که به­میزان متفاوتی از سوره­ها و از یک یا چند آیه و یا­ کل سوره در یک کتیبه استفاده شده است و بر اصولی چون توحید و یگانگی، برپایی نماز، مغفرت و شفقت خداوند و صراط­مستقیم اشاره دارند. دسته دوم از کتیبه­های مذهبی شامل احادیث می­باشند که روند استفاده از آن در دوره صفویه به­علت رسمی شدن مذهب تشیع در ایران زیاد شد و تا دوره معاصر کاربرد داشته است و بیشتر دربردارنده­ی احادیثی منقول از پیامبر اکرم­ (ص) و ائمه اطهار­(ع) می­باشند. سومین دسته از کتیبه­های مذهبی، ادعیه و تذکره­ها است که دربردارنده­ی اسماء­الله و اسامی ائمه می­باشند. از آنجایی­که تکرار اسماء­الله نوعی ذکر محسوب می­ شود و با توجه به­این مورد که اسماء­الله و اسامی ائمه­ شیعه همواره در ادعیه وجود دارد، این موارد در این دسته قرار گرفته و علاوه بر آن ادعیه­هایی نظیر: دعای کمیل، توسل و نادعلی نیز در دسته ادعیه و تذکره­ها آمده است. دسته بعدی از کتیبه­های مذهبی شامل ابیات شعر می­باشند که اشعاری در مدح بزرگان دین وستایش ایزد را در­بر­میگیرند و بیشتر این اشعار، به­خط نستعلیق و بر سنگ نوشته شده است. استفاده از این موارد مذهبی عاملی برای حضور قلب و آرامش بیشتر عابد به­هنگام زیارت می­گردد. از دیگر مواردی که در دسته­بندی محتوایی قرار دارد، کتیبه­های احداثیه است که دارای ارزش تاریخی بوده و در بردارنده اطلاعات مستندی می­باشند که پژوهشگران را در پی بردن به­تاریخ معماری یک بنا هدایت کرده و به­ صورت مستقیم و یا غیر مستقیم این اطلاعات را در برداشته و گاه در قالب ابیات شعر عنوان می­گردند، کتیبه­های مذهبی – احداثیه نیز بخش دیگری از کتیبه­های این مجموعه زیارتی را شامل می­شوند که ترکیبی از متن مذهبی و بخش احداثیه آن است. این کتیبه­ها شامل دو دسته می­باشند، در برخی از این کتیبه­ها گاه آیه­ای از قرآن در ابتدای کتیبه آمده است و کل متن به­جنبه احداثیه بنا تأکید دارد و دسته دیگر آن شامل کتیبه­هایی می­باشد که متن اصلی آن، شامل آیاتی از قرآن یا متنی مذهبی بوده و در انتها موارد احداثیه بنا که شامل تاریخ ساخت، نام هنرمند و غیره می­ شود، بر کتیبه نوشته شده است.
در این رساله سوال دیگری، مبنی بر اینکه کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع) از نظر قالب و شکل کلی، چه دسته­هایی را شامل می­شوند، مطرح گردیده است که در پاسخ به­آن می­توان گفت: این کتیبه­ها از نظر قالب و شکل کلی به­دسته­های طوماری، قاب­بندی و الواح تقسیم می­گردند که هریک دارای ویژگی­های به­خصوصی می­باشند. بیشتر کتیبه­های کار شده در این مکان دارای قالب و شکل طوماری بوده که اغلب در پیشانی ایوان­ها، ورودی بنا، ساقه گنبد، اطراف محراب و… گاه به­ صورت افقی و گاه پیرامون ایوان در جهات افقی و عمودی نصب شده ­اند، در این کتیبه­ها نسبت اندازه قلم طوری در نظر گرفته شده است که از فاصله دور خوانده شود. اغلب کتیبه­های طوماری مجموعه زیارتی امام رضا (ع) به­خط ثلث می­باشند که در بیشتر موارد خط ثلث در کنار خط فرعی دیگر که اغلب، کوفی است کار شده است. علاوه بر آن در این مجموعه کتیبه­های طوماری که به­خطوط کوفی و نستعلیق نگاشته شده است، نیز پس از خط ثلث بیشترین کاربرد را دارا می­باشند. کتیبه­های طوماری کوفی در بیشتر موارد جنبه فرعی به­خود گرفته و در کنار قلم ثلث آمده است، بیشترکتیبه­های طوماری نستعلیق نیز، با دربر­داشتن محتوای احداثیه بر سنگ کار شده است. علاوه بر آن کتیبه­های طوماری دیگری نیز برگرفته از خطوط رقاع، نسخ و تعلیق در این مکان وجود داردکه نسبت به­خطوط عنوان شده دارای کاربرد بسیار کمی می­باشند. در نگارش کتیبه­های طوماری که به­قلم ثلث و کوفی است، نوعی طراحی حروف برگرفته از قابلیت استفاده از حروف عمود، گردی­ها و فضاهای شکل گرفته درکتیبه­ها دیده می­ شود، به­ طوری­که در اکثر این کتیبه­ها حروف عمودی آن به­ دلیل تطابق با عرض کتیبه، کشیده­تر از حالت اصلی در نظر گرفته شده­ است. همچنین در­کتیبه­های طوماری که با خطوط رقاع، نسخ، تعلیق و نستعلیق نوشته شده است، روند استفاده از ویژگی­ حروف گرد نیز دیده می­ شود که در­ چشم­نوازی این کتیبه­ها کمک زیادی داشته است. کتیبه­های قاب­بندی، یکی دیگر از قالب­هایی است که در این مجموعه کار شده است که بیشتر به­ صورت مربع و مستطیل­شکل می­باشد و اغلب مانند نقشی تزیینی و به­ صورت مکرر بر ازاره­ها نقش­بسته است، محتوای این کتیبه­ها مذهبی است و در آن اندازه قلم مانند کتیبه­های طوماری چندان در نظر گرفته نشده است، به­ طوری که کاربرد اصلی این نوع از کتیبه­ها اغلب جهت ترصیع بنا است و بیشترین خط مورد استفاده در آن، خط کوفی و ثلث می­باشد. کتیبه­های کوفی بنایی که به­وفور در این مجموعه کار شده است در دسته قاب­بندی قرار می­گیرد، همچنین قاب­بندی­های ترکیبی از خط ثلث و کوفی نیز در این مکان مشاهده می­ شود. از خط نستعلیق نیز در این قاب بندی­ها استفاده شده است. از قالب­های دیگر کار شده در این مجموعه، الواح می­باشد که در اشکال ترنجی، شمسه­ای و هندسی کار شده است. کاربرد این دسته نیز مانند کتیبه­های قاب­بندی جهت ترصیع بنا بوده و روند خوانده­ شدن خط در این­گونه از کتیبه­ها در درجه دوم قرار دارد، در بعضی از این الواح­، کرسی خط با توجه به­شکل قاب کتیبه تغییر­کرده و حروف در داخل آن ترکیب شده ­اند. بیشترین خطوط مورد استفاده در الواح، ثلث، کوفی و نستعلیق است­. در قالب الواح ترنجی، از شکل ترنج به­عنوان قالب کلی استفاده شده و متن، داخل این ترنج نوشته شده است. تعداد بسیار زیادی از این­دست­ کتیبه­ها که اغلب به­ صورت تک­کلمه و یا جمله­ای کوتاه که داخل ترنج نوشته شده، در این مجموعه مشاهده می­ شود. در الواح شمسه­ای، متن اغلب در داخل ترکیب و یا قابی از دایره و یا بیضی جای گرفته است. به­ طور معمول از آیات قرآن، شهادتین و یا اسماء­الله برای این الواح استفاده شده است. دسته دیگر از این لوح­ها، شامل الواح هندسی می­باشد که در آن نوشته داخل نقوش یا قاب هندسی قرار گرفته است، کاربرد این الواح به­نسبت لوح­های ترنجی و شمسه­ای کمتر می­باشد که یکی از دلایل آن نیز، عدم انطباق خطوط ثلث و نستعلیق با این الواح هندسی است.
سوال دیگری که در این راستا مطرح میگردد، این مورد است که کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع) از نظر ترکیب خط در کتیبه، به­چند بخش تقسیم می­شوند؟ بر این اساس می­توان عنوان کرد که این کتیبه­ها از نظر ترکیب خط در کتیبه به­گونه­ های تک­سطری، مادر و بچه، طوماری دوطبقه و سه طبقه و کمربندی تقسیم شده است. در کتیبه­هایی که به­ صورت تک­سطری در این مجموعه کار شده است، از یک خط کرسی استفاده شده و بیشتر با خطوطی چون: ثلث، کوفی و نستعلیق شکل گرفته­اند و در آنها مانند برخی ازکتیبه­ها، دیگر حروفی نظیر: الف­ها، حرکت اول لام و کاف را بلندتر از حد معمول نگرفته­اند. اما کتیبه­های دیگری که با عنوان دو­طبقه و سه­طبقه مطرح می­شوند، دارای دو و یا سه کرسی بوده و استفاده از این کتیبه­ها نسبت به­کتیبه­های تک­سطری در این مجموعه بیشتر مشاهده می­ شود. درکتیبه­های طوماری دو­طبقه و سه­طبقه بیشتر از خطی اصلی در کنار خطی فرعی استفاده شده است. بیشترین خط به­کار رفته در این کتیبه­ها ثلث جلی می­باشد که اغلب در ترکیب با کوفی خفی کار شده است. کتیبه­های مادر و بچه نیز بخش دیگری از این مجموعه را در برمی گیرند، که در آن متن اصلی با خطی درشت­تر نوشته شده و متنی با خط و رنگ دیگر در بالای خط اصلی قرار گرفته است. علت استفاده از آن نیز، جهت پر کردن فضای خلوت بالای کتیبه به­جهت ایجاد تعادل در کتیبه می­باشد. کتیبه­های دو طبقه­ای که اغلب به­ صورت مادر و بچه آمده است، از دوره تیموری در این مجموعه کار شده و در دوره صفویه به­جای خط خفی بالای کتیبه از کرسی سوم استفاده شده است. استفاده از کتیبه­های دوطبقه و سه­طبقه در دوره معاصر ادامه پیدا کرده است. به­عنوان نمونه می­توان کتیبه­های صحن جمهوری اسلامی و کوثر را نام برد که در دوره معاصر و به­رقم محمد حسین موحد ایجاد شده ­اند و اغلب به­ صورت دو طبقه و مادرو بچه کار شده است. دسته دیگر کتیبه­های کمربندی هستند که با حروف کشیده­ای مانند: یاء معکوس، عرض کتیبه به­دو یا سه قسمت تقسیم شده است و خصوصیاتی مانند کتیبه­های دو­طبقه و سه­طبقه دارند. اغلب کتیبه­های کمربندی در این مجموعه به­ صورت دو­طبقه نوشته شده است که به­ طور معمول سه نوع دسته­بندی از آن در این مجموعه مشاهده می­ شود، گاه حرف کشیده طوری قرار گرفته است که قاب کتیبه به­دو قسمت مساوی تقسیم شده است، گاه فضای بیشتری در قسمت پایین و فضای کمتری در قسمت بالای کمربندی ایجاد شده است و گاه این روند برعکس بوده­، به­ طوری­که قسمت پایین دارای فضای کمتر و قسمت بالای آن دارای فضای بیشتری می­باشد.
علاوه بر موارد عنوان شده، سوال دیگری مبنی بر اینکه از چه مصالحی در ساخت این کتیبه­ها استفاده شده است نیز مطرح شده­، که در پاسخ به­آن می­توان گفت: علاوه بر جنبه تزیینی و زیباسازی که در کتیبه­های این مجموعه مشاهده می­ شود، رعایت استحکام و مقاومت بخشیدن به­بنا نیز در نظر گرفته شده است. بدین منظور از مواد مختلفی نظیر: کاشی، آجر، سنگ، گچ و فلزات استفاده شده. در این میان کاشی دارای کاربرد بیشتری بوده که نمونه­های متفاوت آن از جمله؛ کاشی معرق، هفت­رنگ، زیر­رنگی، زرین­فام و معقلی ­مشاهده می­ شود. روند استفاده از کاشی معرق و هفت­رنگ، ­نسبت به­انواع دیگر آن بیشتر بوده و تا به­امروز نیز کاربرد داشته است، بیشترین نمودهای آن در­ ازاره­ها، پیشانی ایوان­ها، ورودی بنا، گنبد و… ­بوده است، پس از کاشی، مصالح دیگری چون: سنگ­، آجر و گچ، کاربرد زیادی در این مجموعه داشته است. ازچوب، فلزاتی نظیر ورقه­های مینای طلا­، نقره و آیینه نیز برای ساخت این کتیبه­ها استفاده شده است که دارای نمودهای مختلفی از زیبایی و گاه استحکام می­باشند.
علاوه بر مواردی که در پاسخ به­سوالات مطرح شده عنوان شد­، عوامل دیگری نظیر ویژگی­های حروف به­کار­رفته در کتیبه­ها در ایجاد قابلیت ­های بصری، در این مجموعه زیارتی نقش تعیین­کننده ­ای دارند. بر این اساس سوالی مطرح گردیده است، مبنی بر اینکه حروف به­کار رفته در کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع) چه ویژگی­های بصری را شامل می­شوند؟ در پاسخ به­این سوال می­توان عنوان کرد که حروف در خوشنویسی به­لحاظ تأثیر­گذاری بصری به­چهار دسته کلی تقسیم شده است که شامل­: حروف­کشیده (مدات)، گرد­اندام­ها، حروف­کوتاه و افراشته­ها (حروف عمودی) می­شوند که دارای نقش تأثیر­گذاری در کیفیات­بصری و پیام موجود در کتیبه­ها می­باشند، به­ طور­کلی ویژگی­های حروف و چیدمان آنها در کنار هم، برخی مبانی بصری مانند: آهنگ، تعادل، تباین و تناسب را ایجاد کرده است، همچنین این ویژگی­ها در نوع ترکیب­بندی و رابطه حروف نیز تأثیراتی را داشته است. می­توان گفت: در اکثر کتیبه­های طوماری که به­خط ثلث و یا کوفی شکل گرفته­اند، از خاصیت حروف افراشته استفاده شده است و با به­ کارگیری حروف عمودی به­ صورت افراشته مانند: الف­ها، حرکت اول لام و حرکت اول کاف و قرارگیری آنها در کنار یکدیگر، نوعی آهنگ بصری متناوب در این­دست از کتیبه­ها ایجاد شده است، همچنین با توجه به­چیدمان این حروف در کنار یکدیگر تعادل، تباین و ترکیب­بندی­های عمودی و متقاطع شکل گرفته است که بخشی از خصوصیات کتیبه های طوماری و قاب­بندی شده این مجموعه را شامل می­شوند. علاوه بر آن، قرارگیری متوالی حروف گرداندام در کنار یکدیگر در قلم­هایی که دارای دور می­باشند مانند: ثلث، تعلیق و نستعلیق، نیز سبب ایجاد آهنگ بصری در کتیبه­ها شده است، در بسیاری از الواح شمسه و ترنجی از خاصیت حروف گرد­اندام استفاده شده و داخل کتیبه، ترکیب­بندی منحنی ایجاد شده است. همچنین در برخی از کتیبه­ها، با بهره گرفتن از انتهای نوک تیز حروف کوتاه و یا گرد اندام، توالی ایجاد شده است و جهت دید را به­طرف بالای کتیبه سوق می­دهد. در بعضی از کتیبه­ها نیز با بهره گرفتن از خاصیت فضای منفی حروف، در ترکیب کتیبه هماهنگی ایجاد شده و در برخی موارد، با پر­کردن فضای خالی حروفی مانند «ص» با رنگی متفاوت از متن کتیبه، تأثیرات بصری ایجاد شده است. استفاده از حروف کشیده نیز در کتیبه­های ثلث و نستعلیق در ایجاد آهنگ بصری، تعادل و تباین تأثیر زیادی داشته است، به­عنوان مثال: کاربرد کمربند کشیده حرف یاء که مانند تکیه­گاهی حروف را دربر­گرفته، سبب ایجاد تعادل در کتیبه شده است. به­ طور کلی با بهره گرفتن از ویژگی­هایی که در دل حروف نهفته است، تأثیرات و کیفیت­های بصری زیادی در کتیبه­ها ایجاد گردیده است.
با توجه به­موارد مطرح شده در پاسخ به­این سوال که کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع) از نظر قابلیت ­های بصری چه ویژگی­هایی دارند؟ می­توان گفت: به­ طور­کلی با بررسی در گونه­ های مختلف کتیبه­های این مجموعه زیارتی و تحلیل ساختار آنها این نتیجه حاصل می­ شود که بخش عظیمی از کتیبه­های این مجموعه زیارتی با حفظ اصول و قوانین، بهره­ گیری از الفبای هنرهای تجسمی و دید منطقی، ایجاد شده ­اند. به­ طوری­که می­توان قابلیت ­های مختلف این کتیبه­ها را از منظر قالب و شکل کلی­، ترکیب خط در کتیبه و ویژگی­های حروف آن بیان کرد و علاوه بر آن با تحلیل ساختار این کتیبه­ها، کیفیت­های بصری موجود در آنها را شناسایی نمود. زیرا این کیفیات و خصوصیات مطرح شده، نقش تعیین­کننده ­ای در قابلیت ­های بصری این کتیبه­ها دارند و با بررسی ساختار این­کتیبه­ها می­توان به­هندسه مبنایی آن دست یافت.
در کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع)، با بهره­ گیری از حروف و کلمات مختلفی از خوشنویسی­، ترکیب این حروف در کنار یکدیگر، کیفیت­های بصری ایجاد شده است که نمودهایی از هنرهای تجسمی را دارا می­باشند. از جمله کیفیات بصری که در اکثر کتیبه­های طوماری، قاب­بندی و الواح مشاهده می­ شود، آهنگ بصری می­باشد که با تکرار با قاعده­ی حروف در کنار یکدیگر ایجاد شده است. این مفهوم بصری در اکثر کتیبه­های ثلث و کوفی بنایی به­علت استفاده از افراشته­ها و استفاده از حروف گرد­اندام در خطوطی که دارای دور می­باشند، مانند: کوفی تزیینی، ثلث، نسخ، تعلیق و نستعلیق و چیدمان این حروف به­ صورت متناوب و منظم در کنار یکدیگر دیده می­ شود. تعادل یکی از نمودهای بصری دیگری می­باشد که در اکثر این کتیبه­ها به­دلایل متفاوتی ایجاد شده است. مانند: استفاده از کمربندی حروف، استفاده مناسب از حروف کشیده در کنار حروف کوتاه و چیدمان مناسب حروف افراشته و گرد اندام­ها در کنار یکدیگر که سبب تأثیراتی چون: وزن، کشش، ثبات و در نتیجه تعادل در قاب کتیبه شده است و ترکیب موزونی در کتیبه شکل گرفته است. استفاده از رنگ­های متضاد، سرد و گرم، تاریک و روشن و رنگ­های مکمل، تباین را ایجاد کرده است، همچنین استفاده از حروف کشیده در کنار حروف کوتاه، افراشته­ها، حروف مورب و تغییر جهت حروف به­القای این کیفیت بصری کمک زیادی کرده است. ترکیبات عمودی، متقاطع، مثلث، اریب و منحنی نیز از جمله بیشترین ترکیب­بندی­هایی است که با توجه به­نوع قرارگیری حروف در کنار هم و در قاب کتیبه دیده می­ شود. قابلیت به­ کارگیری فضای مثبت و منفی، رعایت مقیاس و تناسب نیز، از خصوصیات ساختاری بخشی از این کتیبه­ها محسوب می­گردند. یکی از جنبه­ های بصری دیگری که ارزش­های عرفانی به­کتیبه­های این مجموعه زیارتی بخشیده است، استفاده از رنگ­های اثرگذاری می­باشد که مشاهده می­ شود. رنگ­هایی که بیش از همه به­چشم می­خورد و تأثیر بیشتری را در بیننده ایجاد می­ کند شامل: آبی لاجوردی در ترکیب با رنگ­های روشن، مانند: سفید، آبی روشن و زرد است. همچین از رنگ­هایی نظیر: آبی فیروزه­ای، سبز، نارنجی، طلایی، قهوه­ای و سیاه نیز استفاده شده است. تنوع رنگ کاشی­های معرق و هفت­رنگ در کنار خطوط نوشتاری، چیدمان آجر و کاشی در کنار هم، رنگ سنگ­ها و زمینه ­های گچی همراه با نوشتار، نمودهای مناسبی را در این مکان مقدس ایجاد کرده است. علاوه بر آن در بخشی از کتیبه­های این مجموعه که دارای ضعف در اصول و قواعد خوشنویسی می­باشند نیز ویژگی­ها و کیفیت­های بصری رعایت شده است، به­ طوری که شاید برخی از این کتیبه­ها از نظر اصول خوشنویسی دارای ضعف باشند، اما با بررسی آنها از منظر هنرهای تجسمی می­توان عنوان کرد که هنرمند کتیبه­نویس از اصول و قوانین هنری در خلق این کتیبه­ها استفاده کرده است.
۴ – ۳ پیشنهادات
کتیبه­های کار شده در مجموعه زیارتی امام رضا (ع)، علاوه بر جنبه­ های زیبایی و بصری که دارا می­باشند در بر­دارنده اطلاعات تاریخی و مستندی از تاریخ معماری نیز هستند که می­توانند بازگو­کننده فرهنگ و هنر ایرانی باشند و همچنین الهام­بخش هنرمندان برای خلق آثار هنری محسوب گردند. به­جرأت می­توان گفت این خطوط و کتیبه­ها گنجینه­ای بی­نظیر و اسنادی لایزال برای استفاده طراحان و هنرمندان معاصر می­باشند.
با توجه به­این مورد که مرور بر تحقیقات انجام گرفته و پژوهش­های عنوان شده در کتیبه­نگاری ایران، گواه بر این مطلب می­باشد که به­ طور معمول، کتیبه­ها را از منظر تاریخ معماری و متن کتیبه مورد بررسی قرار داده­اند و جنبه­ های بصری و گونه­شناسی آنها کمتر لحاظ شده است، به­ طوری­که این مورد در بررسی­های انجام شده در مجموعه زیارتی امام رضا (ع) نیز قابل ذکر می­باشد، می­توان گفت تا به­حال، پژوهشی مبنی بر شناسایی ساختار کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع) صورت نگرفته است و دیگر اینکه در هیچ کدام از پژوهش­های به­عمل آمده، عناصر زیبایی­شناسی و قابلیت ­های بصری موجود در این کتیبه­ها تحلیل و مداقه نشده­اند، بر این اساس با توجه به­گستردگی کتیبه­ها و ایجاد آنها در دوره­ های مختلف تاریخی، پژوهش حاضر رویکردی کلی به­این موضوع داشته است. بی‌شک ضروری است دیگر پژوهش­گران، با تفکیک موضوعات مطرح شده در این پژوهش شاخه­ های متفاوتی از این مجموعه را برگزیده و جداگانه مورد بررسی قرار دهند.
مباحثی که می­توان برای پژوهش­های بعدی آنها را مورد مداقه قرار داد، شامل موارد زیر می­باشند:
- در نظر گرفتن بخش­های متفاوتی از این مجموعه زیارتی و بررسی کتیبه­های موجود در آن.
- مطالعه­ کتیبه­های مدارس و مساجد موجود در این مجموعه زیارتی.
- شناسایی قابلیت ­های بصری کتیبه­های هنرمند یا هنرمندانی از این مجموعه.
- شناسایی تأثیر این کتیبه­ها بر هنر شهری مردم مشهد.
طرح عملی
مقدمه
موضوع بخش عملی این پایان نامه، ارائه آثار حجمی در هنر شهری می­باشد. با توجه به­بررسی­های انجام شده در این پایان نامه و با در نظر گرفتن ویژگی­های بارز کتیبه­های مجموعه زیارتی امام رضا (ع) و با توجه به­اهمّیّت کاربرد اسامی خداوند در کتیبه­های این مجموعه، برخی از این اسامی مورد استفاده قرار گرفته و در قالب آثار حجمی برای هنر شهری ارائه شد­ه است.
در این آثار با در نظر گرفتن خصوصیات بصری که در کتیبه­های این مجموعه زیارتی وجود دارد نظیر: ویژگی­های حروف افراشته­، گرد­اندام و کشیده و جنبه تزیینی برخی از حروف به­کار رفته در کتیبه­ها و همچنین با بهره گرفتن از کیفیت­های بصری ایجاد شده در آنها، مانند: آهنگ­بصری، تعادل، ترکیب­بندی و تناسب، از این خصوصیات بهره گرفته و در طراحی این اسماء الله استفاده شده است. از خطوطی نظیر: ثلث، کوفی و نستعلیق که بیشترین کاربرد را در این مجموعه داشته اند، بهره­گرفته و طراحی­حروف انجام شده است، همچنین از رنگ­های به­کار رفته در کتیبه­ها نیز برای رنگ­آمیزی آنها استفاده شده است. آثار حجمی مذکور قابلیت جانمایی و نصب در لچکی خیابان و میدان­ها را دارا می­باشند.
مشخصات فنی
اسکلت اصلی این آثار ارتفاع تقریبی ۴ متر را دارا می­باشد، که با بهره گرفتن از ماده پروفیل و روکش ورق آهن ساخته می­ شود. نقوش به­کار رفته در این آثار نیز با بهره گرفتن از برش بر روی آنها اجرا می­گردد. همچنین بدنه آنها با بهره گرفتن از رنگ اتومبیل رنگ­آمیزی شده و لایه­رویی می­گردد. نور­پردازی آثار برای دید بهتر در شب با بهره گرفتن از دو منبع نوری صورت می­پذیرد.
فهرست منابع
کتاب
ابن­حوقل (۱۳۶۶). صورت­الارض، ترجمه جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.
آرنهایم، رودلف (۱۳۹۱). هنر و ادراک بصری (روان­شناسی چشم خلاق)، ترجمه مجید اخگر، تهران: سمت.
اپهام پوپ، آرتر (۱۳۷۳). معماری ایران، ترجمه غلامحسین افشار، تهران: فرهنگیان.
ـــــــــــــــــــــــــ (۱۳۷۶). سیری در هنر ایران، تهران: علمی و فرهنگی.
اتینگهاوزن، ریچارد، الگ گرابر (۱۳۸۶). معماری اسلامی، ترجمه یعقوب آژند، تهران: مولی.
استیرلن، هانری (۱۳۷۷). اصفهان تصویر بهشت، ترجمه جمشید ارجمند، تهران: فروزان.
اصفهانی، میرزا­حبیب (۱۳۶۹). تذکره خط و خطاطان، ترجمه رحیم چاوش­اکبری، تهران: مستوفی.
الله­وردیان­طوسی، حسن (۱۳۷۱). سفر به­خراسان، مشهد: کتابکده.
امام، محمد­کاظم (۱۳۴۸). مشهد­طوس (یک فصل از تاریخ و جغرافیای تاریخی طوس)، تهران: ملک.
آیت­الهی، حبیب­الله (۱۳۹۰). مبانی نظری هنرهای تجسمی، تهران: سمت.
ایروین، رابرت (۱۳۸۸). هنر اسلامی، ترجمه رویا آزادفر، تهران: سوره مهر.
برات­زاده، لیلی (۱۳۸۴). خوشنویسی در ایران (از ایران چه می­دانم)، تهران: دفترپژوهش­های فرهنگی.
برند، روبرت هیلن (۱۳۸۵). معماری اسلامی، ترجمه باقر آیت­الله­زاده­شیرازی، تهران: روزنه.