نعمتی و همکاران (۱۳۹۱)

تأثیر قابلیت‌های بازاریابی بر پیامدهای عملکردی شرکت‌های کوچک و متوسط کارآفرین

تأثیر مثبت قابلیت‌های بازاریابی بر پیامدهای عملکردی شرکت‌ها و بقای شرکت‌های کوچک و متوسط کارآفرین.

رضایی دولت‌آبادی و همکاران (۱۳۹۱)

تأثیر قابلیت‌های بازاریابی بر بهبود عملکرد سازمان

تأثیر مثبت قابلیت بازاریابی بر بهبود عملکرد سازمان هم در ابعاد مالی (مثل فروش، حاشیه سود و بازگشت سرمایه) و هم در ابعاد غیرمالی (مثل مشتری‌گرایی، جهت‌یابی رقبا رضایت مشتری، بهره‌وری بازار و …) و ایجاد مزیت رقابتی

حاجی پور و همکاران (۱۳۹۱)

تبیین استراتژی محصول بازار و قابلیت‌های بازاریابی شرکت بر عملکرد بازار

تأثیر مثبت و معنی‌دار استراتژی‌های رهبری هزینه، تمایز و قلمرو محصول- بازار بر قابلیت‌های معماری و تخصصی‌شده بازاریابی و رابطه مثبت قابلیت‌های معماری و تخصصی‌شده بازاریابی با عملکرد بازار.

قاضی‌زاده و همکاران (۱۳۹۰)

اثر قابلیت‌های بازاریابی و تنوع‌بخشی بر عملکرد مالی (با بهره گرفتن از تکنیک تحلیل پوششی داده‌ها)

وجود رابطه مثبت بین قابلیت‌های بازاریابی و عملکرد کل شرکت و عملکرد مالی در شرکت‌های کارآ و وجود رابطه منفی بین تنوع‌بخشی و عملکرد کل شرکت و عملکرد مالی در شرکت‌های کارآ.

باشکوه و همکاران (۱۳۹۱)

بررسی تأثیر عناصر ارتباطات یکپارچه‌ی بازاریابی بر قوت نام تجاری در صنعت بانکداری

تأثیر مثبت و معنادار تمام عناصر ارتباطات یکپارچه بازاریابی، ازجمله تبلیغات، روابط عمومی، پیشبرد فروش و بازاریابی بر قوت نام تجاری سازمان.

امیرشاهی و همکاران (۱۳۹۱)

بررسی وضعیت ارتباطات یکپارچه بازاریابی و عوامل مؤثر و متأثر از آن

موفق نبودن اجرای ارتباطات یکپارچه بازاریابی در بانک ملت و لزوم برقراری استانداردهای مشخص.

منبع: یافته‌های تحقیق
۲ -۴- خلاصه و جمع‌بندی فصل دوم
با توجه به پیشینه تجربی ارائه ‌شده در تحقیقات داخلی مطالعات گسترده‌ای درزمینه ارتباطات مبتنی بر همکاری انجام نشده است. متغیر ارتباطات مبتنی بر همکاری در پژوهش‌های داخلی و خارجی چندان مورد مطالعه واقع نشده و حتی تاکنون در پژوهش‌های داخلی ارتباط آن با عملکرد سازمانی بررسی نشده است. بیش‌تر پژوهش‌های داخلی صورت گرفته درزمینه‌ی قابلیت‌های بازاریابی و عملکرد سازمانی هستند. علاوه بر این تاکنون ارتباط این متغیرها با هم در قالب مدلی یکپارچه در هیچ یک از پژوهش‌های داخلی مورد بررسی قرار نگرفته است و این امر، ضرورت انجام تحقیق را بیش‌ازپیش آشکار می‌سازد. درزمینه‌ی بازاریابی لازم است که تحقیقات وسیعی صورت گیرد تا رفتار و نگرش‌های آنان بهتر شناخته و از این طریق در جهت تطابق اهداف آنان با اهداف سازمانی تلاش بیشتری انجام شود. ازاین‌رو در تحقیق حاضر قصد داریم با تمرکز بر رفتارهای بازاریابی واحدهای صنعتی بزرگ و متوسط زنجان، متغیرهای مناسب و مطابق با اهداف پژوهش را شناسایی نموده و ارتباط میان آن‌ها را مورد ارزیابی قرار دهیم. در این فصل ادبیات نظری و تجربی پژوهش تا حد امکان مورد بررسی قرار گرفت و امید است باوجود برخی محدودیت‌ها و نواقص احتمالی در پژوهش، اطلاعات مناسبی درزمینه‌ی بازاریابی، رفتار و نگرش‌های آنان فراهم آمده باشد.
به‌عنوان جمع‌بندی فصل دوم، نحوه توسعه فرضیات و مدل را بر اساس بررسی‌های صورت گرفته در بالا ارائه می‌نماییم:
۲-۴-۱- تأثیر ارتباطات مبتنی بر همکاری بر معیارهای عملکرد رابطه‌ای: دیدگاه رابطه‌ای
دیدگاه رابطه‌ای مدیریت استراتژیکی شامل نظریه‌های مختلف و دیدگاه‌هایی می‌شود که بیان می‌کنند که چگونه سازمان به مزیت رقابتی برتر با ایجاد، توسعه و حفظ تبادل رابطه‌ای موفق با شرکای خود، دست می‌یابد (اندرسون و ویتز^[۹۸]، ۱۹۹۲؛ دانی و کانن^[۹۹]، ۱۹۹۷؛ دایر، اسچور و اوه^[۱۰۰]، ۱۹۸۷؛ لاسچ و براون^[۱۰۱]، ۱۹۹۶؛ مورگان و هانت، ۱۹۹۴؛ پالماتیر، دانت و گریوال^[۱۰۲]، ۲۰۰۷). این دیدگاه بیان می‌کند که روابط بلندمدت می‌تواند یک مزیت رقابتی را تداوم بخشد (گانسان، ۱۹۹۴). در این خصوص، ارتباط یکی از مهم‌ترین فاکتورها در ایجاد تبادل رابطه‌ای موفق هست (بلیک و ارنست^[۱۰۳]، ۱۹۹۳؛ گرابنر و روزنبرگ^[۱۰۴]،۱۹۶۹). ارتباطات مبتنی بر همکاری برای شرکت‌ها به‌منظور ایجاد روابط کیفی با مشتریان مؤثر هست (جوشی، ۲۰۰۹؛ موهر و همکاران، ۱۹۹۶؛ پااولراج و همکاران، ۲۰۰۸). بر مبنای این دیدگاه رابطه‌ای، ارتباطات مبتنی بر همکاری می‌تواند به پیامدهای عملکرد رابطه‌ای با چند دلیل احتمالی کمک کند.

اول اینکه طبق نظریه تعهد- اعتماد، ارتباط مؤثر بین شرکت و مشتری، اعتماد مشتری را بهبود بخشیده و منجر به افزایش همکاری مشتری و کاهش تمایل برای مرخصی می‌شود (مورگان و هانت، ۱۹۹۴). به‌عبارت‌دیگر در زمان تعامل با مشتریانی که ارتباطات مبتنی بر همکاری بیشتر را نشان می‌دهند (به‌عنوان‌مثال، فراوانی و بازخورد متقابل)، مشتریان، قابل‌اعتماد بوده و بنابراین بیشتر مایل به ایجاد فعالیت‌های رابطه‌ای مداوم و همکاری فعال می‌باشند (موهر و همکاران، ۱۹۹۶؛ پالماتیر و همکاران، ۲۰۰۷). علاوه بر این مطالعات نشان می‌دهد که ارتباطات مبتنی بر همکاری می‌تواند تعهد رابطه مشتری را بهبود بخشیده و وفاداری برتر را ایجاد می‌کند (میک و همکاران^[۱۰۵]، ۲۰۱۱). بنابراین، ارتباطات مبتنی بر همکاری می‌تواند عملکرد همکاری مشتری و متمرکز بر مشتری را از طریق افزایش تعهد و اعتماد مشتری، بهبود بخشد.
دوم اینکه، ارتباط نقش مهمی ‌در درک مزایای متقابل به دست آمده برای مشتری و شرکت ایفا می‌کند (اندرسون و ویتز، ۱۹۹۲). زمانی که شرکت‌ها، استراتژی‌های ارتباطات مبتنی بر همکاری را اتخاذ می‌کنند، مشتریان عدم قطعیت کمتر در رابطه را تصور کرده و تمایل خود برای ایجاد سرمایه‌گذاری ویژه رابطه را افزایش می‌دهد (کلایکمب و فرانکویچ^[۱۰۶]، ۲۰۱۰). این سرمایه‌گذاری‌های ویژه رابطه مشتریان منجر به انتظارات بیشتر از تداوم رابطه و اقدام مشترک می‌شود که این به‌نوبه‌ی خود عملکرد شرکت را بهبود می‌بخشد (هایده و جان، ۱۹۹۰؛ پالماتیر و همکاران، ۲۰۰۷). همین‌طور، ارتباطات مبتنی بر همکاری می‌تواند به افزایش رفتارهای همکاری و حفظ مشتریان از طریق افزایش سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ویژه رابطه کمک کند.
درنهایت بر مبنای دیدگاه رابطه‌ای، مطالعات بیان می‌کنند که ارتباطات مبتنی بر همکاری شرکت را قادر به کاهش عدم تقارن اطلاعات و بهبود شفافیت رفتاری در رابطه شرکت- مشتری ساخته (هایده و ماینر^[۱۰۷]، ۱۹۹۲؛ پااولراج و همکاران، ۲۰۰۸) و بنابراین منجر به کاهش هزینه‌های معامله و رفتارهای فرصت‌طلبانه و هم‌چنین افزایش ارزش معامله می‌شود (دایر^[۱۰۸]، ۱۹۹۷؛ پااولراج و همکاران، ۲۰۰۸). از طرف دیگر، ارتباطات مبتنی بر همکاری به شرکت‌ها در ایجاد روابط نزدیک با مشتریان خود کمک می‌کند (بالانتاین و واری، ۲۰۰۶؛ موهر و همکاران، ۱۹۹۶؛ پراهینسکی و بنتون^[۱۰۹]، ۲۰۰۴)، که این به‌نوبه‌ی خود، ارزش مزایای قیمت برتر می‌شود (جانسون و سلنز^[۱۱۰]، ۲۰۰۴). یعنی، شرکت‌هایی با ارتباطات مبتنی بر همکاری بیشتر دارای روابط نزدیک با مشتریان بوده و بنابراین مشتریان به علت هزینه‌های تعویض بالاتر، کمتر در برابر قیمت حساس می‌باشند (جانسون و سلنز، ۲۰۰۴). در این خصوص، ارتباطات مبتنی بر همکاری می‌تواند به عملکرد شرکت در فروش و سودآوری با کاهش هزینه‌های معامله و بهبود بازدهی عملیاتی کمک کند (پالماتیر و همکاران، ۲۰۰۷؛ پااولراج و همکاران، ۲۰۰۸). بنابراین تصور می‌شود که ارتباطات مبتنی بر همکاری بتواند عملکرد مالی را از طریق بهینه‌سازی ارزش معامله و هزینه‌ها، تقویت کند. بر مبنای بحث بالا، فرضیه‌های زیر مطرح می‌شود که:

• ارتباطات مبتنی بر همکاری، بر معیارهای عملکرد روابط تأثیر مثبت دارد.

۱-۱: ارتباطات مبتنی بر همکاری، بر عملکرد متمرکز بر مشتریان تأثیر مثبت دارد.
۲-۱: ارتباطات مبتنی بر همکاری، بر عملکرد همکاری مشتریان تأثیر مثبت دارد.

تعاریف گردشگری
تفاوت جهانگردی و گردشگری
ضرورت و اهمیت گردشگری
شاخص های تعریف گردشگری
انواع گردشگری
پیشینه تحقیق
مقدمه
یکی از دستاورد های فناوری مدرن ، تولید وقت اضافی یا اوقات فراغت است . امروزه ساختار مدیریتی وتعطیلات تمامی کشورهای پیشرفته به نحوی است که پر کردن اوقات فراغت منجر به یک عمل اقتصادی می گردد ؛ لذا گردشگری با همه مضامین علمی و فلسفی ای که در آن نهفته است، یک عمل اقتصادی است و پیش بینی می شود که یکی از بزرگ ترین محرکه های اقتصادی قرن حاضر باشد. گردشگری در جهان به همراه آغاز مدرنیته شکل گرفت.
گردشگری مجموع پدیده ها وارتباطات ناشی از کنش متقابل میان گردشگران ، سرمایه ، دولتها و جوامع میزبان ، دانشگاهها و سازمانهای غیر دولتی ، در فرایند جذب ، حمل ونقل ، پذیرایی و کنترل گردشگران و دیگر بازدیدکنندگان است.
بازاریابی کارآفرینانه با تلفیق جنبه های زیربنایی بازاریابی و کار آفرینی به هدایت و راهبری مشتریان به سمت ایجاد بازار های جدید به جای خدمت رسانی صرف در بازار های موجود نیز می پردازد.
با توجه به تغییرات سریع که به واسطه ی تکنولوژی های ارتباطی در بستر اقتصاد مبتنی بر دانش ایجاد شده است، تفکر سنتی جای خود را به قدرت دانش و فکر داده است و مدیریت فکری انسانها بیش از هر زمان دیگری از ارزش برخوردار شده است. در این دنیای در حال تحول، کامیابی از آن جوامع و سازمانهایی است که بین منابع کمیاب و قابلیت‌های مدیریتی و کارآفرینی منابع انسانی خود رابطه معناداری برقرار سازند. به عبارتی دیگر جامعه و سازمانهایی می توانند در مسیر توسعه، حرکت رو به جلو و با شتابی داشته باشند که با ایجاد بسترهای لازم، منابع انسانی خود را به دانش و مهارت کارآفرینی مولد تجهیز کنند تا آنها با بهره گرفتن از این توانمندی ارزشمند، سایر منابع جامعه و سازمان را به سوی ایجاد ارزش و حصول رشد و توسعه، مدیریت و هدایت کنند. موفقیت شرکتها و مؤسسات امروزی در گرو شناخت هر چه بیشتر از مشتریان و رقبا و سایر عوامل تأثیرگذار بر بازار است. نیازها و خواسته های مشتریان همواره درحال تغییر هستند و تنها در صورت شناخت این تغییرات است که شرکت می تواند موفق شود. از طرفی رقبا نیز به دنبال جذب مشتریان بیشتر برای خود هستند و در این راه از هیچ کوششی چشم پوشی نخواهند کرد. گرایش به بازار و نیازهای مشتریان اولین ویژگی بازاریابی جدید است. مدیران کامیاب کسانی هستند که سازمان خود را با شرایط روز همگام می سازند. این همگامی زمانی امکان پذیر است که کارکنان و مدیران گرایش به بازار را به عنوان یک فرهنگ و بینش بپذیرند. در بازارگرایی رضایت مشتریان هسته فعالیت شرکت را تشکیل می دهد و کلیه فعالیتهای شرکت باید در راستای ارضای نیازهای مشتریان باشد.

بخش اول
۲-۱بازاریابی کارآفرینانه
۲-۱-۱مفهوم شناسی اصطلاح “بازاریابی کارآفرینانه”
همان گونه که بیان شد به دلیل نوظهور بودن مفهوم بازاریابی کارآفرینانه، مبانی نظری محدودی در این رابطه وجود داشته و به همین دلیل به منظور فهم بهتر موضوع، موارد قابل ملاحظه در مفهوم شناسی بازاریابی کارآفرینانه از مطالعات پیشین آورده شده است.
این واژه به طور عمده برای توصیف تلاش های بدون برنامه، غیر خطی و بلندپروازانه ی فعالیت های بازاریابی کارآفرینان به کار می رود(هالتمن۱،۱۹۹۹،۷۱-۵۴؛کاتلر۲،۲۰۰۳؛لودیش و دیگران۳،۲۰۰۱). اما ژرف اندیشی در معنای دو اصطلاح “بازاریابی” و” کارآفرینی"، دو گونه(معنا)کاربرد برای تفسیر اصطلاح “بازاریابی کارآفرینانه ” به دست می دهد:از بازاریابی کارآفرینانه اغلب - و البته در معنای حداقلی - معنای بازاریابی کسب وکارهای نوپا با رشدسریع دریافت می شود(بجرکی و هالتمن۴، ۲۰۰۲،۲۵۸-۲۳۵ ؛گاردنر۵، ۱۹۹۴،۵۴-۳۵؛گروبر۶،۱۶۴،۲۰۰۴). اما در معنای حداکثری ، اصطلاح بازاریابی کارآفرینانه به عنوان تصوری نو و در عین حال روشن از فلسفه ی بازاریابی فهمیده می شود و عبارت است از “رفتاری که از سوی یک فرد یا سازمان یا هر دو انجام شده و طی آن با به چالش کشیدن قواعد جا افتاده و تثبیت شده در بازار، به عنوان یک خط مشی در فرایند ایجاد راه حلهای جدید اتخاذ می شود “(چاستون۷،۶،۲۰۰۰). در دیدگاه اخیر،بازاریابی کارآفرینانه، نوعی مبنا و الگوی رفتاری در بازاریابی همه ی انواع کسب و کارها به دست داده و آن را به یک موضوع عینی خاص کسب وکارهای جدید محدود نمی کند. دو معنای یاد شده ریشه در مفهوم کارآفرینی دارند . بدین معنی که از یک سو به کارآفرینی به عنوان فرایند راه اندازی کسب وکار توجه می شود و از سویی دیگر به عنوان یک شم مدیریتی فراگیر که فارغ از انداز ه ای بنگاه و ماهیت صنعت مورد فعالیت،فرصت های تاز ه باید به سرعت شناسایی شده و از آن ها حداکثر بهره برداری انجام شود (کالینسون۱، ۲۰۰۲ ،۳۳۷-۴۰).البته هدف نهایی هر دو خلق ارزش بیش تر برای مشتریان بوده و این هدف ریشه در مفهوم بازاریابی دارد(شاو۲،۱۹۴،۲۰۰۴).
۲-۱-۲وجه اشتراک بازاریابی و کارآفرینی
سابقه ی تحقیقات انجام شده درباره ی تعامل دو رشته ی بازاریابی و کارآفرینی مربوط به کنفرانس علمی سال ۱۹۸۷ است که با همکاری انجمن بازاریابی امریکا و انجمن بین المللی کسب و کارهای کوچک برگزارشد(هیلزوهالتمن،۱،۲۰۰۵؛شاو،۱۱۰،۲۰۰۴؛کارسون وکوئیلیو۳،۱۹۹۷،۶۷-۵۹؛گروبر،۲۰۰۳،۶۲۰-۶۰۰؛بجرکی و هالتمن،۲۰۰۲؛موریس و دیگران۴،۲۰۰۲،۱۹-۱). در واقع مقصود اصلی از خلق مفهوم “بازاریابی کارآفرینانه “رسیدن به فهم مناسبی از وجه اشتراک رشته های بازاریابی و کارآفرینی و درک تأثیر رفتار کارآفرینانه روی بازاریابی در مقابل آن اتخاذ رویکردهای نوآورانه در بازاریابی بوده است(کارسون،۲۰۰۵،۷-۵؛کالینسون،۲۰۰۲،۳۳۷-۴۰). با این حال مطالعات انجام شده در این باره هم چنان در مراحل آغازین قرار داشته و با خلأی جدی در مبانی نظری موضوع مواجه هستیم.
بازاریابی کارآفرینانه با تلفیق جنبه های زیربنایی بازاریابی و کار آفرینی به هدایت و راهبری مشتریان به سمت ایجاد بازار های جدید به جای خدمت رسانی صرف در بازار های موجود نیز می پردازد(شاو،۱۱۰،۲۰۰۴). از این رو می توان گفت هسته ی اصلی تفکر بازاریابی کارآفرینانه این است که بنگاه باید بتواند قبل از دیگران و به دست خود محصول خود را از رده خارج کند(چاستون،۶،۲۰۰۲). به برخی از نظریات مطرح در بازاریابی کارآفرینانه پیش تر در مبانی کلاسیک کارآفرینی و بازاریابی توجه شده است(کادیاکس۵،۳۱۰،۲۰۰۰؛کارسون و گیلمر۶، ۳۱،۱۹۹۹). در واقع کارآفرینی به مثابه ی منشی موثر برای ایجاد ارزش برتر در بازار با اهرم کردن نوآوری برای ایجاد محصول، فرایند و راهبردهایی که پاسخ گوی بهتر نیازهای مشتریان و ذی نفعان باشد مدنظر قرار می گیرد(فیلیس۱،۲۰۰۶،۲۱۲-۱۹۸). بازاریابی قلب کارآفرینی و عامل ایجاد مزیت رقابتی در بنگاه محسوب می شود(شاو،۱۱۰،۲۰۰۴).
برخی صاحب نظران بر این باورند که دو موضوع بازاریابی و کارآفرینی در دو حالت دارای وجه اشتراک هستند؛ حالت اول زمانی که شرایط حاکم بر بازار از ثبات نسبی برخوردار بوده و کارآفرینی به شناسایی نیازهای شناخته نشده، منجر می شود . حالت دوم در بازارهای پویا و متحول اتفاق می افتد، که در آن ها کارآفرینی، راهبرد بازاریابی را برای توسعه ی نیازهای موجود و کشف نیازهای جدید راهنمایی می کند(مانکلو و مریلیس،۲۲۱،۲۰۰۱؛چاستون، ۶،۲۰۰۲ ؛ هیلز و هالتمن، ۱،۲۰۰۵ ؛ کالینسون و شاو، ۲۰۰۱،۷۶۶-۷۶۱).
با این وجود سه گروه به نسبت متمایز از زمینه های کاربرد بازاریابی کارآفرینانه در تحقیقات گذشته قابل تشخیص است:
اول این که بازاریابی کارآفرینانه در بنگاه های کوچک و متوسط و در مراحل ابتدایی رشد بنگا هها تصور می شود. در این حالت، بازاریابی کارآفرینانه و بازاریابی کسب وکارهای کوچک و متوسط مترادف خواهند بود . این شیوه، اغلب اوقات و نه همیشه، خلاقانه و فرصت طلبانه است(چاستون و مانگلس،۲۰۰۰،۱۲-۱۰). با این وجود اختلافی اساسی میان بنگاه های کارآفرین و بنگاه های کوچک و متوسط از حیث رفتار کارآفرینانه وجود دارد. به عبارت بهتر بازاریابی کارآفرینانه با رشد و رفتار کارآفرینانه ارتباط دارد . در حالی که بازاریابی کسب وکارهای کوچک با رفتار بازاریابی در آن بنگاه ها صرف نظر از موقعیت کارآفرینانه ی آن ها مرتبط است(بجرکی و هالتمن،۲۰۰۲،۲۵۷-۲۳۵؛موریس و دیگران،۲۰۰۲،۱۹-۱؛لودیش و دیگران، ،۲۰۰۱،۱۷-۱۵) این گونه تحقیقات دارای اساس و پایه ای در رفتار کارآفرینانه بنگاهها هستند.
دوم آن که بازاریابی کارآفرینانه به عنوان مکمل و چتری برای برخی از تکنیکها و روش های مرسوم بازاریابی درنظر گرفته می شود. در این حالت بازاریابی کارآفرینانه،به عنوان یک مفهوم یک پارچه، جنبه های راهبردی و عملیاتی بازاریابی را با وجوه کارآفرینی در یک ساخت جامع ترکیب می کند(موریس و دیگران،۲۰۰۲،۱۹-۱).و بالاخره ای نکه به بازاریابی کارآفرینانه به مثابه ی یک رویکرد راهبردی برای کسب مزیت رقابتی صرف نظر از اندازه ی بنگاه، توجه می شود. در این راستا می توان از نظرات کرزنر،شومپیتر، انسف و پورتر برای فهم چگونگی تبدیل قابلیت های درونی به موقعیت رقابتی در بازار استفاده کرد(بجرکی و هالتمن،۲۰۰۲،۲۵۷-۲۳۵).
بخش دوم
۲-۲کارآفرینی
مقدمه
امروزه نظامهای مختلف با چالشهای پیچیده و فزایندهای روبرو هستند، تغییرات با سرعت زیادی روی می دهد، افراد ارتباطات جدیدی با یکدیگر برقرار می کنند و شکلهای مختلفی از رقابت در حال پیدایش است. با توجه به تغییرات سریع که به واسطه ی تکنولوژی های ارتباطی در بستر اقتصاد مبتنی بر دانش ایجاد شده است، تفکر سنتی جای خود را به قدرت دانش و فکر داده است و مدیریت فکری انسانها بیش از هر زمان دیگری از ارزش برخوردار شده است. در این دنیای در حال تحول، کامیابی از آن جوامع و سازمانهایی است که بین منابع کمیاب و قابلیت‌های مدیریتی و کارآفرینی منابع انسانی خود رابطه معناداری برقرار سازند. به عبارتی دیگر جامعه و سازمانهایی می توانند در مسیر توسعه، حرکت رو به جلو و با شتابی داشته باشند که با ایجاد بسترهای لازم، منابع انسانی خود را به دانش و مهارت کارآفرینی مولد تجهیز کنند تا آنها با بهره گرفتن از این توانمندی ارزشمند، سایر منابع جامعه و سازمان را به سوی ایجاد ارزش و حصول رشد و توسعه، مدیریت و هدایت کنند. کارآفرینی قابلیتی است که میتواند نظامهای امروزی را در این برهه ی حساس نجات داده و بقای آن را تضمین کند. اهمیت کارآفرینان به خاطر ارزشی است که توسط آنها ایجاد میشود، این ارزش ممکن است کشف دانشی جدید، ایجاد تکنولوژی جدید، بهبود تولیدات و یا خدمات موجود، یافتن راه های گوناگون برای تولید کالا یا خدمات، صرف منابع کمتر و … باشد. در واقع پیدا کردن راه های جدید ارضای نیازهای مشتریان و ایجاد نگرشی جدید نسبت به تولیدات و خدمات موجود، از مهمترین کارهای کارآفرینان محسوب می شود.
۲-۲-۱سیر تاریخی مفهوم کارآفرینی
موضوع کارآفرینی در طول زمان همراه با تحول شیوه های تولید و ارزشهای اجتماعی دچار دگرگونی فراوان شده است. بررسی این تحولات و موارد کاربرد این واژه می تواند تا حد زیادی در راستای توسعه ی نظریه ی کارآفرینی و شناخت جوانب مجهول آن، امری مفید باشد (احمدپور،۱۳۸۱،۱۸).
دوره ی اول
اولین تعاریف از کارآفرینی در این دوره یعنی قرون ۱۵ و ۱۶ میلادی، با ویژگی وجود صاحبان پروژه های بزرگ ارائه شده است. این دوره همزمان با دوره ی قدرتمندی مالکین و حکومت های فئودالی در اروپا است. در این دوره، اعتقاد بر این بود که کارآفرین کسی است که مسؤلیت اجرای پروژه های بزرگ را برعهده می گیرد و البته در این راه مخاطرهای را نمی پذیرد، زیرا عموما منابع توسط حکومتهای محلی تأمین میشود و او صرفا مدیریت می کند. نمونه ی بارز کارآفرینی در این دوره، معماران مسؤل ساخت کلیسا، قلعه ها و تأسیسات نظامی هستند.
دوره دوم
طی این دوره یعنی قرن هفدهم میلادی و همزمان با شروع انقلاب صنعتی، بعد جدیدی به نام مخاطره یا همان ریسک به کارآفرینی اضافه شد. کانتیلون یکی از اولین محققین این موضوع، کارآفرین را اینگونه تعریف میکند: کارآفرین کسی است که منابع را با قیمت مشخص میخرد، روی آن کارآفرینی انجام می دهد و آن را به قیمتی نامشخص و تضمین نشده می فروشد. از این رو وی ریسک پذیر است. کارآفرینان در این دوره شامل کسانی نظیر بازرگانان، صنعتگران و دیگر مالکان خصوصی بوده اند.
دوره سوم
این دوره یعنی قرون ۱۸ و ۱۹ میلادی و اوایل قرن بیستم، با ویژگی تمایز کارآفرینان از دیگر فناوری جدید شناخته می شود.وی سرمایه ی مورد نیاز فعالیتهای خود را از طریق اخذ وام از سرمایه گذاران خصوصی تأمین می کرد. همچنین در این دوره میان کارآفرین و مدیر کسب وکار نیز تفاوت گذارده می شود. یعنی کسی که سود حاصل از سرمایه را دریافت می کند تفاوت دارد.
دوره چهارم
در این دوره یعنی دهه های میانی قرن بیستم، مفهوم نوآوری به یک جزء اصلی تعریف کارآفرین تبدیل می شود. از جمله تعاریف کارآفرینی ارائه شده در این دوره، میتوان موارد زیر را نام برد. کارآفرین فردی نوآور و توسعه دهنده ی فناوری به کار گرفته نشده است. کارآفرینان کسب وکار جدید را شروع می کنند درحالی که دیگران برخلاف آنان تغییرات اندکی در محصولات موجود می دهند. مفهوم نوآوری میتواند شامل همه چیز از خلق محصولی جدید تا ایجاد یک نظام توزیع نوین یا حتی ایجاد یک ساختار سازمانی برای انجام کارها باشد. اضافه شدن این مفهوم به خاطر افزایش رقابت در بازار محصولات، تلاش در استفاده از نوآوری برای ایجاد مزیت رقابتی در کسب وکارهای موجود و بقاء آنها است.
دوره پنجم
در این دوره یعنی دوران معاصر (از ۱۹۸۰ تا کنون) با ویژگی رویکرد چندجانبه، همزمان با موج جدید ایجاد کسب وکارهای کوچک، رشد اقتصادی و شناخته شدن کارآفرینی به عنوان تسریع کننده ی این سازوکار، توجه زیادی به این رشته جلب شد. تا این زمان کارآفرینی فقط از دیدگاه محققان اقتصادی مورد بررسی قرار می گرفت ولی در این دوره، توجه جامعه شناسان و روانشناسان و به خصوص مدیران نیز به این رشته معطوف گردید. عمده توجه این محققین بر شناخت ویژگیهای کارآفرینان، علل حرکت فرد به سوی کارآفرینی است. جدول ۲-۱-۱ فرایند توسعه مفهوم کارآفرینی را در دوره های مختلف نشان می دهد.
جدول ۲-۱ فرایند توسعه ی کارآفرینی در دوره های مختلف (فیض بخش و نقی یاری،۱۳۸۵،۶).

شکل گیری احساس هویت
شکل گیری احساس هویت، اعتماد مضاعف است به اینکه نحوه نگرش فرد به خود ، استمرار و پیوندی با گذشته او داشته و با ادراک دیگران از وی یکسان است . افرادی که دچار اغتشاش نقش هستند نمی دانند که چه کسی هستند و مطمئن نیستند که آیا تصوری که از خود دارند با ادراکی که دیگران ازآنها دارند هماهنگی دارد یا نه ؟ آنها از وضعیت فعلی و عواقب آینده آن نگران و مضطربند در خلال سال های آخر نوجوانی ، این کشمکش فرد با حس هویت می تواند به پیوستن و انواع گروه ها منجر شود یا به اضطراب قابل توجهی درباره انتخاب حرفه بینجامد.( مارسیا،۱۹۶۶)
جدی ترین بحرانی که یک شخص باآن مواجه می شود، در خلال شکل گیری هویت رخ می دهد، این بحران بدان جهت جدی است که عدم موفقیت در رویارویی باآن ، پیامدهای بسیاری دارد. شخصی که فاقد یک هویت متشکل است در خلال زندگی بزرگسالی اش با مشکلات متعددی مواجه خواهد شد. اریکسون خاطرنشان می سازد که برای هر فردی امکان دارد بحران هویت روی دهد و منحصر به دوره نوجوانی یا جوانی نیست . از نگاهی دیگر بحران هویت اینگونه تعریف شده است .«عدم موفقیت یک نوجوان در شکل دادن به هویت فردی خود، اعم ازاین که به علت تجارب نا مطلوب کودکی و یا شرایط نامساعد فعلی باشد، بحرانی ایجاد می کند که بحران هویت یا گم گشتگی نام دارد .

تأثیر بحران هویت بر نوجوانان
افراد دردوره نوجوانی اغلب سئوالاتی درباره هویت در ذهن خود مطرح می کنند و بعد در جست وجوی یافتن پاسخ های مناسب و منطقی هستند. یکی از علت های ایجاد سئوالاتی درباره هویت خود این است که نوجوان نمی داند کیست وچیست؟ نمی داند آیادرس بخواند یا نه ؟ چطور و کجا درس بخواند؟ ودریک کلمه هویت تحصیلی مشخص برای خود ندارد.
انگیزه چنین سئوالاتی دراین سن ناشی از تغییراتی است که درشناخت او به وجود می آید که کاری ضروری در راه کسب استقلال و شناخت هویت فردی خویش است و نوید دهنده بلوغ و شروع دوره ی نوجوانی است . نوجوان برای اینکه احساس هویت داشته باشد باید تداوم رادر طول زمان در خود مشاهده نماید. وی باید این یکپارچگی رادر خود احساس کند؛ یعنی با توجه به قراین موجود ، آنچه درآینده خواهد شد تداوم یافته همان چیزی است که در سال های طفولیت در وی شکل گرفته است (اریکسون) . نظر روان شناسان درباره تعریف بحران هویت چنین است که هرگاه فرد در یافتن هویت خویش دچار تردید و عدم قاطعیت شود دچار سردرگمی ، بی هدفی و یک نوع یأس و افسردگی می شود و در عین حال به یک تصور منفی از خود دچار می گردد که به بحران هویت معروف است . هویت عبارت از افتراق^[۱۱۸] و تمییزی^[۱۱۹] است که فرد بین خود و دیگران می گذارد . هویت یک سازه و ساختار روانی و اجتماعی است . نوجوان برای ساخت هویت خود با دو مسأله روبه رو است . مسأله اول سازگاری با تغییرات بدنی ، درونی و شناخت است و مسأله دوم نحوه برخورد با مجموعه ای از نظام های بیرونی و ارزشی است ( راهنما و عبدالملکی ، ۱۳۸۷ ) . در بحران هویت، نوجوان شدیداً دچار اضطراب وناراحتی ذهنی می شود و نمی تواند جنبه های مختلف شخصیت خود را هماهنگ سازد . از نظر روان شناسی دوره نوجوانی و جوانی دورانی است که درآن بحران هویت بر سازمان های روانی فرد غالب می شود . بنابراین ، نوجوان وجوانی که تشنه هویت خویش است به جست وجوی ارزش های گوناگون و گاه متضاد می رود و آنها را ارزشیابی می کند ودر پایان این دوره بحران، احساسی از هویت برای وی ایجاد می شود. هویت هر فرد ؛ فرایندی از هویت واقعی ، هویت آرمانی و هویت مورد انتظار است . هویت واقعی تصویری از خود است که نوجوان از خویشتن واقعی خود دارد . این تصویر از خود نیز تصوری است که عمدتاً به وسیله والدین و مربیان جهت دهی می شود . پیاژه اظهار می دارد : هنگامی که سازمان های روانی فرد تغییر می کند نوجوان به دلیل دست یابی به فکر انتزاعی از زوایای مختلف به موضوع می نگرد . هنگام بحران هویت، نوجوان غالباً در موارد زیر دچار شک وتردید می شود: اهداف بلند مدت ، انتخاب شغل برای آینده ، الگوهای رفاقت و انتخاب میل برای رقابت هدفمند ، رفتار و تمایلات جنسی ، تشخیص مذهبی ، نظام ارزش های اخلاقی تغییر گروهی و تعریف مجموعه ای از عناوین یاد شده » دراین سن، نوجوان از خود بریده و در دنیای درونی خود غوطه ور می شود . دراین دوره از زندگی ؛ نوجوان حساسیت زیادی دارد. این بریدگی ودر خود فرورفتگی مشکلاتی چون بحران هویت دارد و علاوه براینکه انسان ها را به ابهام و سردرگمی می کشاند؛ مشکلاتی را هم ایجاد می کند . این مشکلات عبارتند از –بروز اختلاف زمان و بی دقتی درامور ، دراین صورت نوجوان احساس می کند که گذشت زمان اهمیتی ندارد و برای هر کاری بیش از حد کافی وقت دارد . برخی نیز احساس می کنند که همه امور به سرعت می گذرد و برای خود وقت کافی ندارند
-احساس شدید نسبت به خود ، فکر نوجوان دراین حالت همیشه مشغول خصوصیات بدنی، شغلی یا نقشی است که برعهده دارد و نمی تواند افکارش رادرتأکیدهای درونی خود آزاد سازد.
-تشکیل هویت منفی که نوجوان ارزش های خانوادگی، اجتماعی ،و تحصیلی را به تمسخر گرفته واز کنارآن رد می شود و به گونه ای عصبی و پرخاشگرانه به آن بی اعتنایی می کند و نوعی رفتار نامأنوس از خود بروز می دهد.
-نوجوان ادراک اجتماعی را به رکود و بن بست می کشاند . ناملایمات اقتصادی مسأله می شود که درهر صورت با بروز رفتارهای هیجانی ، انگیزه های پیشرفت مفید، تحت الشعاع قرار می گیرد (همان).
هویت وجنسیت^[۱۲۰]
نه تنها بلوغ جنسی یک نشانه برجسته انتقال از کودکی به بزرگسالی است بلکه نقش جنسی ، یک تاثیر نفوذ کننده ای بر همه جنبه های زندگی بزرگسالی دارد . با کار برد روش های قدیمی ، دریافت شد که زنها کمتر از مردها احتمال دارد که با نزدیک شدن به بلوغ ونوجوانی به یک حس محکم و منسجمی از هویت دست یابند . در این مورد آرچر^[۱۲۱] (۱۹۸۳) از تحقیقات خود نتیجه گرفت که در رشد کیفیت و پیشرفت حالات هویت زنان ومردان تفاوتی را نشان نمی دهد . آرچر (۱۹۸۵) د رتحقیق دیگری در یافت که زنها نسبت به مردان دیرتر به اهداف حرفه ای روشن ومنسجمی دست می یا بند . و این در حالی است که زنان بیش از مردان همسن خود احتمال دارد که با توجه به موارد و جریانات مربوط به تعدل نقش جنسی و خانوادگی به یک حس جری و یکپارچه از هویت متعهد و موفق نایل آیند .
آرچر (۱۹۸۹) د رتحقیقات بعدی خود به این نتایج دست یافت که زنان و مردان به جز د رحالات هویت زود شکل گرفته مردان جریان شکل گیری هویت مشابهی دارند در واقع مردانی که به عنوان زود شکل گرفته مشخص شده بودند ، بیشتر از زنان این دسته بودند ، در ارزیابی ایدئولوژی سیاسی ، مردان ، بیشتر در حالات زود شکل گرفته و زنان بیشتر در حالت آشفته بودند . هویت به تعویق افتاده و پیشرفت در نقش های خانوادگی و حوزه مربوط به روابط فامیلی ، برای زنان شیوع بیشتری داشته است . در نهایت آرچر هیچ تفاوتی از لحاظ زمانی در رشد ، جریان هویت بین دو جنس حداقل در دو مورد از سه مورد تحقیق وجود نداشته است ( گودینو^[۱۲۲] و دیگران ،۱۹۹۳ ،)
شکل گیری هویت وجنسیت
در زمینه شکل گیری هویت معلوم شده . که شکل گیری هویت حرفه ای برای زنها ، پیچیده تر از مردان است . در زمینه شکل گیری هویت معلوم شده است که مرد و زن هردو به یک اندازه و به یک روش بر بحران هویت غالب و چیره نمی شود آنچه از مطالعات بر می آید این است که جریان وابسته به هویت حرفه ای ممکن است برای مردان،بارزتر و همرا با استرس بیشتری باشد دوآن^[۱۲۳] و آدسون،^[۱۲۴]( ۱۹۶۶ ) همسان با نظریه مارسیا (۱۹۶۶) میتوان گفت که جریان شکل گیری هویت به نظر نمیرسد در زنان و مردان کاملا مشابه باشد مثلا جریان اجتماعی شدن در طی شکل گیری هویت بزرگسالی برای دو جنس مشابه نیست و ممکن است در کل شکل گیری هویت نیز چنین باشد . از سویی به نظر میرسد که حالات هویت زود شکل گرفته برای زنان کمتر از مردان تاثیر منفی داشته باشد. در مورد انتخاب حرفه نیز هنوز جامعه از زنان انتظار دارد تا شغل هایی را که به طور سنتی برای آنان مناسب تشخیص داده شد انتخاب کنند.(اینگر سول،۱۹۸۲به نقل ازدانشور)
اریکسون ۱۹۶۸ که بیش از همه به تفاوت شکل گیری هویت در دو جنس عقیده دارد ، معتقد است ، برای زنان مسئله هویت در ضمن نوجوانی حل نمیشود ، وی معتقد است یک بخش از زنان باید برای تطبیق و سازگار یافتن با شوهرداری و بچه داری باز می مانند . شکل گیری هویت برای زنان طی دو مرحله است :۱- در ضمن مرحله هویت ۲- در ضمن مرحله صمیمیت .
به هر حال یک زن قبل از مشخص شدن وضعیت ازدواج و بچه داری اش احساس عدم کنترل ، بر نقشهای مهم بزگسالی خود را درک می کند و این ادراک سبب می شود که یک حالت تعویق افتادن را در شکل گیری هویت شخصی ایجاد کند . بنابر این یک دوره وقفه جزئی در شکل گیری هویت زنان ، قبل ازازدواج ، تولد بچه ،رفتن بچه به مدرسه وجود دارد (اریکسون ، ۱۹۶۸)
به هر حال با وجود اختلافات ، واترمن( ۱۹۸۲) نتیجه گرفت مقایسه الگو های شگل گیری هویت بین زنها و مرد ها بیشتر حاکی از شباهت این دو است تا تفاوت آنها . برا ی مردها حساب هویت و پیشرفت به تعویق افتاد .
برای زنها حالت هویت پیشرفت و زود شکل گرفته ممکن است بیشتر سازگار باشد این نتیجه تحقیق آدامز و همکارش ۱۹۸۹ است. همچنین تفاوتهایی از رفتارهای مربوط به حالات مختلف هویت زنان و مردان ، وجود دارد. زنان با حالات هویت پیشرفت به نظر مستقل ، انعطاف پذیر و توانا برای تحمل ناکامی به نظر میرسند . اعتماد به نفسشان به دلیل برسیها و اکتشافات و قدرت برقراری ارتباطا تشان زیاد است .مردان در حالات هویت پیشرفت با اعتماد به نفس و استدلال اخلاقی و رشد ((من)) بیشتری مشخص می شوند .که به طور کلی با صفات پیچیده شخصیتی آنها ارتباط دارد . زنان هویت تعویق افتاده احساس گناه و کشمکش بیشتری را در رابطه با والدین و انتظارات آنها تجربه می کنند و زنان با هویت زود شکل یافته بر رفتارهای مربوط بر آرامش و امنیت خانوادگی و ارزشهای مورد نظر والدین دلبستگی دارند( آدامزوهمکاران ، ۱۹۸۹).
دانشگاه و شکل گیری هویت دانشجویی
تعریف اصطلاحات^[۱۲۵] :
دانشگاه محل دانش و موسسه علمی بزرگی که شامل حداقل چند دانشکده است که در هر یک رشته ای از علوم تدریس می شود ( خرمشاد ،۱۳۸۷ ) .
هویت دانشگاه^[۱۲۶] :
هویت دانشگاه به فعلیت رساندن هویت دانشجو است البته باید توجه داشت که سخن از اهداف دانشگاه نیست زیرا هدف از تاسیس دانشگاه در یک کشور فراتر از فعلیت بخشیدن به هویت دانشجو است .
هویت دانشگاهی باید فضایی را ایجاد نماید که در آن فضا عناصری که هویت دانشجو را شکل می دهد به دانشجو ببخشد و یا در دانشجو آن عناصر را ایجاد نماید . ( سلمانپور، ۱۳۸۴ ) .
دانشجو^[۱۲۷] :
از ارکان مهم دانشگاه دانشجو است شناخت جایگاه و ویژگی های یک دانشجوی مسلمان از اهمیت خاص برخوردار است و وقتی جایگاه و ویژگی های یک دانشجو به صورت واضح شفاف و روشن تبیین شود هر فردی که در چنین جایگاهی قرار گیرد هر فردی که در چنین جایگاهی قرار گیرد سعی خواهد نمود که آن جایگاه و ویژگی ها را رعایت کند . دانشجو یعنی طالب علم بودن ( فاتحی،۱۳۷۸ ) .
هویت علمی دانشجو :
اولین هویت دانشجو علمی و علمیت اوست . افزودن بر مسئله هویت اگر سخن از وظیفه دانشجو به میا ن آید اولین چیز علم او می باشد در شکل گیری هویت علمی دانشجو عوامل متعددی دخالت دارد . فضای حاکم بر جامعه نوع نگاه در جامعه به دانشگاه ارتباط و تعامل مدیریت صنعت ، فلاحت . . .
۱ ـ روحیه پرسشگری
۲ ـ توجه عمیق
۳ ـ تفکر عمیق
۴ ـ آگاهی و علم وسیع دقیق و به روز
۵ ـ مطالعه جدی از عواملی هستند که در شکل گیری هویت علمی دانشجو حائز اهمیت است .
شکل گیری هویت دانشگاهی :
در نظریه های روانی ـ اجتماعی اریکسون ( ۱۹۶۸ ) بر تعامل و کنش متقابل بین فرد و محیط اجتماعی بسیار تاکید شده است برزنسکی و آدافر( ۱۹۹۰ ) برای گروهی از نوجوانان دانشگاه به عنوان یک بافت آموزش کنش هایی را در نوجوان ایجاد نموده و پلی است میان نوجوانی و ورود به دنیای بزرگسالی .هیون^[۱۲۸] ( ۱۹۹۴ ) معنقد است که پیشرفت عمده در شکل گیری هویت معمولا در طول سالهای تحصیل در دانشگاه رخ می دهد و این به دلیل تنوع محرکات فکری و اجتماعی است که فرد در طول این سالها با آن مراجعه می شود در یک مرور ۱۰۰ تحقیق انجام شده در زمینه تجربه دانشگاهی که توسط پاسکارلا و تزنزین صورت گرفته این نتیجه به دست آمد که دانشجویان به طور موفقیت آمیزی رشد یافتند پاسکارلا^[۱۲۹] و ترنزین^[۱۳۰] معتقدند که دانشگاه باید چالش هایی را برای دانشجویان ایجاد نماید که برای حل آنها فرد به تفکر منطقی و انتقادی نیاز داشته باشد و در این مسیر عقاید و شیوه های فعالیت مختلف آزمون شود و تا از طریق رشد و تحول شخص تسهیل گردد ( آدامنر ، ریان^[۱۳۱] و کینیگ^[۱۳۲] ۲۰۰۰).
آدامز (۲۰۰۰ ) معتقد است است که محیط آموزشی عقلانی که در آن آگاهی های تحلیلی و انتقادی از جریانات اجتماعی ایجاد می شود تحول هویت را تسهیل می نماید (آدامنر ریان و کیتینگ ،۲۰۰۰ ) معتقدند در چارچوب ساخت هویت با یک فرایند خود تاملی همراه است . خود تاملی عبارتست از : مقایسه دیدگاه های دیگران با نقطه نظر خود و ایجاد استنباط هایی در مورد احساسات ، رفتار و یا نگرش های خود که نتیجه آن ساخت یک احساس از خود یا هویت می باشد برزنسکی (۱۹۸۸ ) خود تاملی زیر بنای تفکر مجا دله ای ( دیالکتیک ) است و به محض این که برای فرد فرصتی جهت تجربه تنش مجا دله ای در انتخابهای متضاد ایجاد شود برانگیخته خواهد شد .
شکل گیری هویت ورشته های تحصیلی
افراد آگاه از دیدگاه های متضاد فرایند تفکر به صورت مجا دله ای را تجربه می نماید که این سبب بروز خود آگاهی و خود هوشیاری در فرد می شود . به این ترتیب فرد با چنین تفکری احتمالا در جهت هماهنگی و تلفیق آرای متضاد اطلاعات مهم خود عمل کرده و انتخابهای جدید و تعهد به یک هویت را در خود ایجاد می نماید . به این ترتیب قابل پیش بینی است که نظام های ارتباطی که با جریانات اطلاعاتی تحلیلی و تفکر انتقادی مشخص می شوند با خود تاملی بالاتر به صورت تفکری مشابه با تفکر مجادله ای همراه خواهند شد . به این ترتیب می توان حدس زد در دانشجویان رشته های فنی که کمتر با چنین تفکری در طول سال های تحصیل خود مواجه هستند رشد و تحول هویت با سرعت کندتری نسبت به آنچه در دانشجویان رشته علوم انسانی انتظار می رود صورت می گیرد .
لووینگر^[۱۳۳] ، کومن^[۱۳۴] و بونویل ^[۱۳۵] ( ۱۹۸۵ ) به نقل ازمردیها ( ۱۳۸۲ ) یک پژ|وهش طولی را طراحی نمودند که طی آن رشد من دانشجویان در طول چهار سال تحصیل در دانشگاه مورد بررسی قرار گرفت . آنها دو گروه از دانشجویان فنی را با هم مقایسه نمودند گروه اول دانشجویانی بودند که دانشکده آنان در یک محیط کاملا فنی قرار داشت گروه دوم دانشجویان فنی از مجتمعی بودند که در آن جز دانشکده فنی دانشکده های دیگری در سایر حوزه ها نظیر علوم انسانی هنر ، پزشکی در آن قرار داشتند در این تحقیق به گروه اول یک برنامه آموزشی ارائه شد که هدف آن آگاه نمودن دانشجویان از این مطالب بود که فقط تسلط بر مهارت های تکنیکی کافی نیست لازم است آنها در فهم و آگاهی از خویشتن نیز رشد کنند ظرفیت آگاهی های زیبایی شناختی خود را بالا ببرند .
و از همه مهم تر اینکه مداوما برای دریافت اطلاعات جدید باز باشند هر چند به طور معمول انتظار می رفت که دانشجویان گروه دوم در رشد من در طور چهار سال تحصیل پیشرفت بیشتری را نشان دهند . ولی لووینگر و همکارانش ملاحظه کردند که که دانشجویان گروه اول ( کاملا فنی ) به پیشرفت وسیع تری در رشد من دست یافتند که این نشان دهنده موفقیت برنامه اجرا شده توسط آنان بر روی گروه اول بود تحقیق دیگری آدامنر ریان ، کیتینگ (۲۰۰۰ ) برای بررسی تاثیر محیط دانشگاه بر روی شکل گیری هویت و قدرت من انجام گرفت در این تحقیق ۲۹۴ نفر از دانشجویان طی دو سال مورد بررسی قرار گرفتند . اطلاعاتی که در این تحقیق جمع آوری شد عبارت بودند از :
میزان حمایتگری و عقلانیت موجود در گروه های آموزشی ، فراوانی آموزش تحلیلی و انتقادی در کلاس ، تفکر مجادله ای ، سر درگمی هویت ، هویت یابی موفق و قدرت وفاداری من .
نتایج نشان داد که حمایتگری و عقلانیت موجود در گروه آموزشی پیش بینی کننده قدرت من می باشد همچنین استفاده از تفکر مجا دله ای ( دیالکتیک ) و راهبردهای مدیریت اطلاعات ( خود تاملی ) به عنوان میانجی اثر حمایت گری و عقلانیت فضای دانشگاه بر روی کنش های روانشناختی عمل کردند با توجه به مطا لعاتی که در داخل و خارج انجام شده موید این مطلب است که دانشگاه و ساختار علمی ، فرهنگی و اجتماعی آن می تواند تسریع کننده رشد هویتی دانشجویان باشد ( رحمانی ،۱۳۸۵ ).
نقش دانشگاه در تربیت هویت جوانان :
اساسی ترین عامل برقرار نمودن نظام آموزش عالی ( دانشگاه ) تربیت و آماده ساختن نیروی انسانی کار آمد و شایسته دارای مهارت به منظور پاسخگویی به نیازهای واقعی جامعه در زمینه های مختلف می باشد . همچنین تولید و ارائه دانش بومی برای حل مسائل جاری و حیاتی جوامعی که دانشگاه ها در آن قرار دارند از عمده ترین نقش های آموزش عالی به حساب می آید .
چنین نظام آموزشی عا لی دانشجویان را به عنوان نوآوران ، متفکران ، حرفه شناسان و حتی مخترعان ، تربیت و به جامعه عرضه می نماید . این فلسفه ، تمام دانشگاهیان را بر آن می دارد که به سهم خود و به اندازه توان و شایستگی خود مشارکت با دانشگاه را جهت دستیابی به استانداردها و روز آمد شدن آن افزایش دهند . به منظور رسیدن دانشگاه به درجه عالی پاسخ گویی و رفع نیاز از جامعه خود لازم است دور نمایی جامع که نشانگر تلاش هر عضو هیات علمی و هر دانشجو و به همراه آنان مساعی کارکنان و مشارکت مردم و سایر نهادها و دستگاه ها جهت رونق روز افزون دانشگاه ها می باشد تهیه و به عمل در آید .(خادمی،۱۳۸۱ )
سیما ومحتوای دانشگاه
سیما و محتوا ی دانشگاه دو مولفه بنیا دی هستند که در تعیین جایگاه و نقش اجتماعی آن به طور مستقیم دخالت دارند دانشگاه جایگاه والاترین تعاملات منتهی به اجتماعی شدن انسان ها است به ویژه در زمانی که مولفه های فرهنگ ساز صورت سابق خود را از دست داده و تخصص شدن فرهنگ به همراه قابلیت ترویج و فراگیری آن سرنوشت دانشگاه و کلیت جامعه را به هم گره زده و بین آن دو ضمانت برقرار نموده است .
در تحلیل اهمیت و ماهیت دانشگاه ارزیابی از داده ها رخداده ها نشانگر ان است که خروجی دانشگاه تا چه حد تابع داده ها است و در چه دامنه ای از حداقل تا حداکثر دور از ذهنی نوسان دارد . یک دانشجو که به عنوان ستاد شناخته شده پس از گذراندن دروس و الزامات دوره کارشناسی ، کارشناسی ارشد یا دکترا در یک حد متعارف فارغ التحصیل شناخته شده و ممکن است در دوره تحصیل به یک منبع پایان نا پذیر سرمایه و افتخار تبدیل شده و آثار اجتماعی جاری و دامنه دار از خود به جا گذارد و با یک پژوهشی و یک یافته علمی و یا یک اثر منتشر شده اعم از کتاب یا مقاله تا چه حد می تواند تاثیر اساسی بر ساختار فرهنگی و اجرایی محیط داشته باشد . امروز دانشگاه به مراتب بیشتر از گذشته مورد توجه جامعه است و به عنوان یک هدف بزرگ برای نسل جوان ما که از صمیم قلب آرزوی دستیابی به آن را دارند مطرح است و به همین منظور سالانه میلیون ها جوان و به تبع آنها میلیون ها خانواده توان و بضاعت خود را بر آن متمرکز می نمایند .
پایگاه های اقتصادی و سیاسی و حاکمیت موثر و مقبول در دانشگاه ریخته می شود به عبارت دیگر آشنا ترین و مردمی ترین نهاد امید بخش برای توسعه پایدار دانشگاه است دانشگاه رسالت دار پیکان ایمان علیه کفر، علم علیه جهل ،وحدت علیه تفرقه ، معنویت علیه مادیت ، تعاون علیه خودخواهی و مسوول ، رساندن جامعه بر مرزهای دانش است و رابطه برگزیدگان جامعه با دانشگاه به مراتب فراتر از دوره تحصیلی آنها ارزیابی می شود چه در آن دوره روح دانش دوستی ، معرفت طلبی ، تکلیف شناسی و مسئولیت پذیری در دانشجویان تقویت می شود .و آنان را برای تمام دوره زندگی تجهیز معنوی می کند بیداری و نشاط سیاسی ملت ها و بر هم زدن نا معادلات و برخوردهای نقا دانه و حق طلبانه جوامع تا حد چشمگیری ریشه در ارتباط آنها با دانشگاه داشته و دارد . (مردیها،۱۳۸۲)
منزلت و قداست دانشگاه
منزلت و قداست دانشگاه به موجب آن شخصیت دانشگاهی را باید حاصل جمع تمام تجربیات خالصانه و آرمان خواهانه و از خودگذشتگی در کارزاری سرنوشت ساز دانشجو علیه جهل و نادانی دانست حریم دانشگاه باید مورد دفاع اجتماعی قرار گیرد و سیاست های حاکم بر دانشگاه باید زمینه ی تحولات چشمگیر علمی و تحقیقاتی را فراهم آورد . دانشگاه زمانی شایسته و ارزنده می باشد که افراد جامعه آن را تسهیل پیشرفت ، بلوغ فکری و تشخیص اجتماعی دانند . دانشگاهی بودن تحسین انگیز و ارزش آور باشد ( تسلیمی ، ۱۳۷۸ ) .

۴-۲)یافته های توصیفی تحقیق ………………………………………………………………………………………………. ۴۲
۴-۲-۱)توصیف وضعیت سنی گروه مطالعه ……………………………………………………………………………… ۴۲
۴-۲-۲)توصیف جنسیت گروه مورد مطالعه ……………………………………………………………………………… ۴۳
۴-۲-۳)توصیف وضعیت تحصیلات گروه مورد مطالعه ……………………………………………………………… ۴۳
۴-۲-۴)توصیف وضعیت شغلی گروه مورد مطالعه …………………………………………………………………….. ۴۴
۴-۲-۵)توصیف وضعیت درآمد گروه مورد مطالعه ……………………………………………………………………. ۴۵
۴-۲-۶)توصیف وضعیت برآورد افراد از آمادگی جسمانی خود برای انجام دوچرخه سواری……… …….. ۴۵

۴-۲-۷)توصیف میزان مالکیت دوچرخه شخصی گروه مورد مطالعه ……………………………………………… ۴۶
۴-۲-۸)توصیف وضعیت توان خرید دوچرخه …………………………………………………………………………… ۴۷
۴-۲-۹)توصیف وضعیت علاقه مندی افراد به انجام دوچرخه سواری …………………………………………….. ۴۸
۴-۲-۱۰) وضعیت استقبال پاسخ دهندگان در صورت راه اندازی ایستگاه ها……………………………………. ۴۸
۴-۲-۱۱) توصیف نظر پاسخ دهندگان در مورد تاثیر برنامه ریزی های دولت …………………………………. ۴۹
۴-۳)تحلیل عاملی ………………………………………………………………………………………………………………… ۴۹
۴-۴)آزمون فرضیه تحقیق ……………………………………………………………………………………………………… ۵۶
پنجم-بحث و نتیجه گیری
۵-۱)مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………… ۶۳
۵-۲)خلاصه تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………… ۶۳
۵-۳)بحث و نتیجه گیری ………………………………………………………………………………………………………. ۶۵
۵-۴)پیشنهادات برخاسته از تحقیق …………………………………………………………………………………………. ۶۹
۵-۵)پیشنهادات برای تحقیقات آینده ……………………………………………………………………………………… ۷۰
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول ۲-۱) سهم شیوه های مختلف حمل و نقل در برخی کشورهی دنیا در سال ۲۰۰۵ میلادی بر ……. ۱۸
جدول ۲-۲) مقایسه اثرات محیطی انوع حمل ونقل ……………………………………………………………………. ۱۹
جدول ۲-۳) سهم اهداف مختلف در برنامه های کلی توسعه دوچرخه سواری کشورهای مختلف ……… ۳۱
جدول ۴-۱) توزیع افراد بر اساس تحصیلات …………………………………………………………………………… ۴۳
جدول ۴-۲) توزیع افراد بر اساس وضعیت درآمد بر حسب تومان ……………………………………………….. ۴۵
جدول ۴-۳) وضعیت استقبال پاسخ دهندگان در صورت راه اندازی ایستگاه ها……………………………….. ۴۸
جدول ۴-۴) آزمون کیزر-می یر-الکین …………………………………………………………………………………. ۴۹
جدول ۴-۵) آزمون بارتلت ………………………………………………………………………………………………….. ۵۰
جدول ۴-۶)جدول اشتراکات ………………………………………………………………………………………………. ۵۱
جدول ۴-۷) اشتراکات مربوط به سوالات نهایی پس از حذف سوالات با مقدار اشتراک………………….. ۵۲
جدول ۴-۸) نتایج واریانس های تشریح شده …………………………………………………………………………….. ۵۳
جدول ۴-۹) بارهای عاملی هریک از گویه ها در عامل های باقی مانده با چرخش …………………………… ۵۵
جدول ۴-۱۰) نتایج آزمون واریانس یک طرفه در مورد بررسی اختلاف بین عوامل موثر………………….. ۵۶
جدول ۴-۱۱) نتایج آزمون تعقیبی LSD در مورد مشخص کردن محل اختلاف ها …………………………… ۵۷
جدول ۴-۱۲) نتایج مربوط به رتبه بندی عوامل موثر بر توسعه دوچرخه سواری در شهر کرمان…………… ۵۷
جدول ۴-۱۳) اولویت بندی موارد مربوط به عوامل ایمنی……………………………………………………………. ۵۸
جدول ۴-۱۴) اولویت بندی موارد مربوط به عوامل تحریکی……………………………………………………..۵۹
جدول ۴-۱۵)اولویت بندی موارد مربوط به عوامل امکاناتی-تسهیلاتی…………………………………….. ۶۰
فهرست نمودار
عنوان صفحه
نمودار ۴-۱) توزیع افراد بر اساس سن …………………………………………………………………………………… ۴۲
نمودار ۴-۲) توزیع افراد بر اساس جنسیت ……………………………………………………………………………….. ۴۳
نمودار ۴-۳) توزیع افراد بر اساس وضعیت شغلی………………………………………………………………………. ۴۴
نمودار ۴-۴) توزیع افراد بر اساس میزان برآورد آمادگی جسمانی ……………………………………………….. ۴۵
نمودار ۴-۵) توزیع وضعیت توان خرید دوچرخه ……………………………………………………………………… ۴۷
نمودار ۴-۶) توزیع وضعیت علاقه مندی افراد به انجام دوچرخه سواری………………………………………… ۴۸
نمودار ۴-۷) نظر پاسخ دهندگان در مورد تاثیر برنامه ریزی های دولت در ناجام یا عدم انجام …………… ۴۹
نمودار ۴-۸) نمودار اسکری و مقادیر ویژه عامل های استخراجی…………………………………………………. ۵۰
فصل اول
کلیات تحقیق
دوچرخه، پاد زهر؛ زهر چرخ است
دکتر طهمورث نورایی
۱-۱)مقدمه
اختراع اتومبیل و پیشرفت صنعت یا به عبارتی دیگر انقلاب صنعتی در قرن نوزدهم میلادی، یکی از نقاط عطف زندگی بشری بوده و پس از این اختراع دگرگونی هایی در همه جنبه های زندگی انسان حاصل گردیده است. اختراع اتومبیل و ورود آن به شهرها در جنبه های مختلف زندگی شهری نقش به سزایی داشته و با افزایش سرعت جا به جایی در شهرها، چهره ای دگرگون از شهرها پدیدار ساخته و بر همه کارکردهای شهری به نحوی تاثیر گذار بوده است. به علاوه ترویج و افزایش سیستم های حمل و نقل موتوری در شهرها، علاوه بر مصرف انرژی های تجدید ناپذیر باعث آلودگی محیط زیست شده، سلامت و نشاط افراد را تهدید می کند(احمدی و حبیب،۱۳۸۵).

لانجلا^[۴۷] (۲۰۱۰) جهت ایجاد ابزاری استاندارد برای اندازه گیری ارزش‏ها و اعتقادات حرفه‏ای‏گری دانشجویان به کمک ۲۳ دانشجوی دندانپزشکی در قالب بحث های گروهی ۹۹ آیتم از ارزشهای دندانپزشکی را لیست نمودند. سپس ۴۴۹ دندانپزشک کانادایی به صورت آنلاین این ۹۹ ارزش را به ۵ دسته طبقه بندی نمودند. طبق اظهار آنجلا ۳ مورد از این آیتم‏ها که عبارتند از نوع دوستی، با وجدانی^[۴۸] و وضعیت حرفه‏ای دقیقا منطبق بر ۶ ویژگی از تعریف حرفه ای‏گری ADEA می باشد. دو ویژگی دیگر که عبارتند از رضایت از شغل و کیفیت زندگی آیتم های جدیدی است که در این ابزار اضافه گشته است(۵۰).

از آنجایی که مطالعات زیادی در مورد اعتبار و پایایی پرسشنامه جدید آنجلا در دسترس نبود و نیز ۲ ویژگی جدید اضافه گشته در هیچ یک از تعاریف معتبر حرفه‏ای‏گری نیامده است در این مطالعه از آن استفاده نشده است. سؤالات طراحی شده در پرسشنامه ADEA کمک به ارزیابی و بررسی ارزش ها و ایده آل های دانشجویان در خصوص هر یک از اجزای حرفه‏ای‏گری مینماید. تمام آیتم های موجود در پرسشنامه برای حرفه‏ای‏گرا شدن دانشجویان در آینده مهم است. نتایج این مطالعه نشان داد که بعضی از دانشجویان بخصوص دانشجویان اینترن نیازمند تقویت عقاید خود نسبت به حرفه دندانپزشکی میباشند.
در پژوهش حاضر ارتباط بین مشخصات فردی و حرفه‏ای‏گری نیز مورد مطالعه قرار گرفت. تجزیه تحلیل داده ها نشان داد که بین نمره کل حرفه‏ای‏گری و جنسیت ارتباط وجود ندارد با این حال طبق جدول (۱۲-۳) تنها یکی از اجزای حرفه‏ای‏گری یعنی “صداقت” در پسران به طور معنی داری بیشتر از دختران بود (P= 0/001 و T= 3/28). همچنین بین میزان نمره کل حرفه‏ای‏گری در افراد بومی و غیر بومی تفاوت معنی داری وجود نداشت. در اینجا هم تنها متغیری که طبق جدول (۱۳-۳) بین این دو گروه به صورت معنادار متفاوت بود “صداقت” می‏باشد.(P= 0/006 و T= 2/78).
در بررسی مطالعات مختلف نتایج متفاوتی از حیث ارتباط بین متغیرهای دموگرافیک و حرفه‏ای‏گری مشاهده گردید. یکی از علل این تنوع در نتایج تعاریف متفاوتی است که از حرفه‏ای‏گری شده است. همچنین نقش زمینه‏ای فرهنگ و آداب و رسوم هر منطقه عامل مهمی است که در تفاوت حرفه‏ای‏گری بین متغییرهای وابسته تاثیرگذار است. در مطالعه چمبرلین (۲۰۰۵) بر روی ۸۷ دانشجوی دندانپزشکی بین متغیر‏های وابسته از جمله سن، جنسیت و سال تحصیلی با ویژگی های شخصیتی و حرفه‏ای‏گری همبستگی وجود داشت(۳۳). کلی^[۴۹] (۲۰۱۲) نیز در بررسی اعتبار ایندکس “وجدان کاری” جهت ارزیابی حرفه‏ای‏گری در دانشجویان پزشکی بین داده های دموگرافیک و این ایندکس ارتباط آماری یافت(۴۰). با این حال پارو^[۵۰] (۲۰۱۲) در مطالعه خود بر روی دانشجویان پزشکی ضمن بررسی ویژگی"همدلی” به عنوان آیتم اصلی حرفه‏ای‏گری در پزشکی تفاوت قابل توجهی را بین دانشجویان دختر و پسر نشان نداد(۵۱). همچنین رولند^[۵۱] (۲۰۰۵) نشان داد که جنسیت فاکتور مهمی بر روی تصور حرفه ای گری افراد از پزشکان نبوده است(۵۲).
آندرسون^[۵۲](۲۰۱۳) در مطالعه ای مشابه پژوهش حاضر به بررسی حرفه‏ای‏گری دانشجویان رشته فیزیوتراپی از طریق خودارزیابی پرداخت. در مطالعه ایشان بر خلاف مطالعه حاضر دانشجویان دختر نمره بالاتری را در زمینه صداقت کسب کردند(۴۳). شاید یک علت این تفاوت محیطی است که هر یک از این مطالعات انجام شده است. آندرسون مطالعه خود در دانشگاه میدوسترن^[۵۳] در آمریکا انجام داد. تفاوت فرهنگی بین جامعه آمریکا و ایران میتواند دلیل این اختلاف باشد.
محدودیت ها
با عنایت به این نکته که پژوهش حاضر، پژوهشی مقطعی بوده است گروه های سالهای مختلف از اساتید مختلف و استراتژیهای مختلف آموزشی استفاده کرده و طبیعتا آموزش یکسانی نداشته‏اند. از سوی دیگر تفاوت‏های فردی نمونه‏ها در گروه‏های مختلف، همچنین پاسخ دهی دانشجویان به پرسشنامه ها در زمان های متفاوت و مهمتر از آن انتخاب نمونه‏ها تنها از یک دانشکده از محدودیت‏های این مطالعه بوده است که ممکن است تعمیم‏پذیری و نتایج پژوهش را تحت تاثیر قرار داده باشد.
مـنـابـع

1. 1. Bryan RE, Krych AJ, Carmichael SW, Viggiano TR, Pawlina W. Assessing professionalism in early medical education: experience with peer evaluation and self-evaluation in the gross anatomy course. Ann Acad Med Singapore. 2005 Sep;34(8):486-91.

منابع

2. 2. Garret TM, Baillie, H. W., & Garret, R. M. Health care ethics: principles and

problems. 2nd ed. New Jersey: Prentice Hall; 1993.

3. 3. Welie JVM. Do You Have a Healthy Smile? Medicine, Health Care and Philosophy. 1999;2(2): 169-80.

3. 3. ایرانیان. ماپ. بازآفرینی پروفشنها از شبه پروفشنهای دولتی. اتیکز، نامهی مؤسسه اخلاق

پزشکی ایرانیان. ۱۳۸۶;۲(۲).

5. 5. Morrison J, Dowie A, Cotton P, Goldie J. A medical education view on sociological perspectives on professionalism. Med Educ. 2009 Sep;43(9):824-5.

5. 5. Association ADE. ADEA Statement on Professionalism in Dental Education. Journal of Dental Education. 2009;73(7): 860-5.

5. 5. Frader J, Arnold R, Coulehan J, Pinkus RL, Meisel A, Schaffner K. Evolution of clinical ethics teaching at the University of Pittsburgh. Acad Med. 1989 Dec;64(12):747-50.

5. 5. American Board of Internal Medicine (ABIM) Foundation A-AF, American College of Physicians, American Society of Internal Medicine, European Federation of Internal Medicine. Medical Professionalism in the new Millennium: a physician charter. Annals Internal Medicine,; 2002.

5. 5. Ginsburg S, Regehr, G., Stern, D., & Lingard, L. The anatomy of the professional lapse. bridging the gap between traditional frameworks and students’ perceptions. Academic Medicine. 2002;77:516-22.

منابع

10. 10. Whitcomb M. Medical Professionalism: can it be taught? Academic Medicine. 2005;80:883-4.

10. 10. Wagner P, Hendrich, J., Moseley, G., & Hudson, V. Defining medical professionalism: a qualitative study. Medical Education. 2007;41:288-4.

10. 10. Cruess SR. Professionalism must be taught. British Medical Journal. 1997;315:1674 -7.

10. 10. Swick HM. Toward a normative definition of medical professionalism. Academic Medicine. 2000;75:612-6.

10. 10. Martimianakis MA, Maniate, J. M., & Hodges, B. D. Sociological interpretations of professionalism. Medical Education. 2009;43:937.

10. 10. Couburn D. Medical dominance in Canada in historical perspective: the rise and fall of medicine? International Journal of Health Services. 1983;13:407-32.

10. 10. Dana JL. A social science perspective on gifts to physicians from industry. Journal of American Medical Association. 2003;290:252-5.

10. 10. Cohen JJ. professionalism in medical education, an American perspective: from evidence to accountability. Medical Education. 2006;40:607-17.

10. 10. Hicks LK, Lin, Y., Robertson, D. W., Robinson, D. L., & Woodrow, S. I. Understanding the clinical dilemmas that shape medical students’ ethical development: questionnaire survey and focus group study. British Medical Journal,. 2001;322:709-10.

10. 10. D’eon M, Lear, N., Turner, M., & Jones, C. Perils of the hidden curriculum revisited. Medical Teacher. 2006;29:295-6.

10. 10. Education LCoM. Functions and structures of a medical school: standards for accreditation of medical education programs leading to the MD degree. Washington DC: LCME; 2005.

منابع

21. 21. Cruess SRC, R. L. Teaching professionalism: old issues, new solutions. Canadian Journal of Ophtalmology. 2005;40:125-7.

21. 21. Benbassat JB, R. Enhancing self-awareness in medical students: an overview of teaching approaches. Academic Medicine. 2005;80:156-61.

21. 21. O’Toole TP, Navneet, K., Mishra, M., & Schukart, D. Teaching professionalism within a community context: perspective from a national demonstration project. Academic Medicine. 2005;80:339-43.

21. 21. F.W. H. Beyond curriculum reform: confronting medicine’s hidden curriculum. Academic Medicine,. 1998;73:403-7.

21. 21. Arnold L. Assessing professional behavior: yesterday, today, and tomorrow. Academic Medicine. 2002;77:502-15.

21. 21. Singer P, Robb, A., Cohen, R., Norman, G., & Turnbull, J. Performance-based assessment of clinical ethics using an objective structured clinical examination. Academic Medicine. 1996;71:495-8.

21. 21. Cruess SR, Mcllroy, J. H., Cruess, S., Ginsburg, S., & Steinert, Y. The professionalism mini-evaluation exercise: A preliminary investigation. Academic Medicine. 2006;81:S74-S8.

21. 21. Johnson GE. Student and Faculty Views of an Occupation: A Study of Changing Student Perceptions of Dentistry. Annual Meeting of the Southern Sociological Association; April 9-11, 1970; Atlanta, Georgia1970. p. 19.

21. 21. Crossley ML, Mubarik A. A comparative investigation of dental and medical student’s motivation towards career choice. Br Dent J. 2002 Oct 26;193(8):471-3.

منابع