۳-۵)روش تجزیه و تحلیل داده ­ها
در این تحقیق از تکنیک­های موجود در آمار توصیفی و استنباطی استفاده شده است. به یک مجموعه از مفاهیم و روش­های بکار گرفته شده جهت سازمان دادن، خلاصه کردن، تهیه جدول، رسم نمودار و توصیف داده ­های جمع­آوری شده آمار توصیفی گفته می­ شود (خاکی؛۲۸۵:۱۳۸۸). آمار توصیفی برای تبیین وضعیت پدیده یا مساله یا موضوع مورد مطالعه مورد استفاده قرار می­گیرد یا در واقع ویژگی­های مورد مطالعه به زبان آمار تصویر سازی و توصیف می­گردد(حافظ نیا؛۲۴۲:۱۳۸۶). در این تحقیق در مرحله اول تجزیه­و­تحلیل داده ­ها، با بهره گرفتن از روش­های آمار توصیفی به بیان خواص نمونه مورد مطالعه پرداخته می­ شود. در بخش آمار توصیفی شاخص‌های آماری نظیر فراوانی، درصد، میانگین، انحراف معیار به کار گرفته خواهند شد. گام بعدی جهت تجزیه­وتحلیل داده ­ها استفاده از تکنیک­های آمار استنباطی می­باشد. در تحلیل­های آمار استنباطی همواره نظر بر این است که نتایج حاصل از مطالعه گروه کوچکی به نام نمونه چگونه به گروه بزرگ­تری به نام جامعه تعمیم داده شود (حافظ نیا؛۲۴۲:۱۳۸۶). و به منظور تجزیه و تحلیل استنباطی داده ­ها از مدل معادلات ساختاری و نرم افزار Lisrel استفاده می­ شود. در مطالعات حوزه علوم انسانی و اجتماعی، تجزیه و تحلیل داده‌های پژوهش طبق فرایندی با قالب کلی مشخص و یکسان صورت می‌پذیرد که مرتبط با آن روش‌های تحلیل آماری متعددی تا به حال معرفی شده است. در این میان، مدل سازی معادلات ساختاری که در اواخر دهه شصت میلادی معرفی شد، ابزاری در دست محققین جهت بررسی ارتباطات میان چندین متغیر در یک مدل فراهم می‌ساخت. قدرت این تکنیک در توسعه نظریه‌ها باعث کاربرد وسیع آن در علوم مختلف از قبیل بازاریابی، مدیریت منابع انسانی، مدیریت استراتژیک و سیستم‌های اطلاعاتی شده است. یکی از مهمترین دلایل استفاده زیاد پژوهشگران از SEM، قابلیت آزمودن تئوری‌ها در قالب معادلات میان متغیرهاست. دلیل دیگر لحاظ نمودن خطای اندازه‌گیری توسط این روش است که به محقق اجازه می‌دهد تا تجزیه و تحلیل داده‌های خود را با احتساب خطای اندازه‌گیری گزارش دهد. مدل‌های مرسوم در مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) در واقع متشکل از دو بخش هستند. مدل اندازه‌گیری که چگونگی توضیح و تبیین متغیرهای پنهان توسط متغیرهای آشکار (سوالات) مربوطه را بررسی می کند و مدل ساختاری که نشان می‌دهد چگونه متغیرهای پنهان در پیوند با یکدیگر قرار گرفته‌اند. استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری مزایای زیادی دارد که برخی از مهمترین آن­ها عبارتند از: الف) تخمین روابط چندگانه؛ ب) قابلیت سنجش متغیرهای پنهان (مفاهیم مشاهده نشده)؛ ج) محاسبه خطای اندازه‌گیری؛ د) قابلیت بررسی تأثیر هم­خطی؛ ﻫ) آزمون روابط جعلی و غیرواقعی (داوری و رضازاده؛ ۱۳۹۲: ۲۸). بطور کلی مدل یابی معادله ساختاری یک تکنیک تحلیل چندمتغیری بسیار کلی و نیرومند از خانواده رگرسیون چند متغیری و به بیان دقیق‌تر بسط مدل خطی کلّی^[۶۹] است که به پژوهشگر امکان میدهد مجموعه‌ای از معادلات رگرسیون را به‌گونه‌ای هم‌زمان مورد آزمون قرار دهد. مدل­یابی معادله ساختاری یک رویکرد آماری جامع برای آزمون فرضیه‌هایی دربارۀ روابط بین متغیرهای آشکار (متغیر مشاهده شده)^[۷۰] و متغیرهای مکنون (متغیر مشاهده نشده)^[۷۱] است که گاه تحلیل ساختاری کوواریانس، مدل یابی علّی و گاه نیز لیزرل^[۷۲] نامیده شده است. از این طریق پژوهشگران می‌توانند ساختارهای فرضی را رد یا انطباق آنها را با داده‌های غیرآزمایشی تأیید کنند. روش‌های معادلات ساختاری برای برآورد قدرت روابط فرضی بین همه متغیرهایی که در یک مدل نظری ارائه می‌شود، چارچوب منسجمی فراهم می‌آورد و به همین دلیل است که تئوری همواره در قلب روش‌های معادلات ساختاری قرار دارد و بدون آن نمی‌توان بین راه‌های بی‌شماری که برای توصیف روابط درونی متغیرها به کار می‌رود، تمایز قائل شد. به طورکلی از نظر تکنیک‌های آماری، مدل کامل معادلات ساختاری بیانگر آمیزه‌ای از تحلیل مسیر^[۷۳] و تحلیل عاملی تأییدی^[۷۴] است(Wetzels, 2012).

فصل چهارم
تجزیه و تحلیل داده های تحقیق
۴-۱) مقدمه
تجزیه و تحلیل داده ها به منظور بررسی صحت و سقم فرضیه ها برای هر نوع تحقیق، از اهمیت خاصی برخوردار است.داده های خام با بهره گرفتن از فنون آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرند و پس از پردازش به شکل اطلاعات در اختیار استفاده کنندگان قرار می گیرند .برای تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات، مطابق اهداف ارائه شده،ابتدا میزان و یا مقدار هر متغیر بر اساس داده ها و امتیازات حاصل از پرسشنامه مشخص شد.سپس توصیف اطلاعات حاصل شده در قالب جداول و نمودارهای توصیفی،دیدگاه کلی از چگونگی توزیع آن ها را ایجاد نموده که می تواند در چگونگی استفاده از الگو های آماری گوناگون کمک نماید. در گام بعدی به آزمون فرضیه های تحقیق پرداخته شد ودر نهایت با جمع بندی وتجزیه و تحلیل اطلاعات خاتمه یافت. کلیۀ این تجزیه و تحلیل ها به وسیلۀ نرم افزار spss 20 و LISREL 8.54 انجام گردیده است.
۴- ۲ ) توصیف متغیر های جمعیت شناختی پاسخ دهندگان
توصیف متغیرجنسیت پاسخ دهندگان
جدول ۴ - ۱ ) توصیف متغیر جنسیت پاسخ دهندگان

فراوانی
درصد

زن
۱۰۴
۳۱

مرد
۲۳۱
۶۹

کل
۳۳۵
۱۰۰

نمودار ۴ - ۱ ) میله ای متغیر جنسیت پاسخ دهندگان
باتوجّه به جدول و نمودار (۴ - ۱) مشاهده می­ شود که جنسیت ۳۱ درصد از پاسخ دهندگان زن و ۶۹ درصد مرد می باشند.
توصیف متغیر میزان تحصیلات پاسخ دهندگان
جدول ۴ - ۲ ) توصیف متغیر میزان تحصیلات پاسخ دهندگان

فراوانی
درصد

دیپلم و زیر دیپلم
۸۹
۶/۲۶

۳-۴- ابزار تحقیق
۳-۴-۱- پرسش‌ نامه تعهدزناشویی (DCI)^[146]
این پرسشنامه شامل ۴۴ سوال است و توسط آدامز و جونز^[۱۴۷] طراحی شده است. این پرسشنامه دارای سه جزء: تعهد اخلاقی، تعهد شخصی و تعهد ساختاری است. این پرسشنامه دارای مقیاس لیکرت (قویا مخالفم تا قویا موافقم) با نمره ۱ تا۵ است. دامنه نمرات از ۱ تا ۷۲ است. جهت تعیین روایی پرسش‌نامه از روش روایی صوری و محتوایی استفاده شد. به این صورت که بعد از روایی صوری پرسشنامه، روایی محتوا توسط ۵ نفر از اساتید مشاوره دانشگاه اصفهان تایید و آلفای کرونباخ آن ۸۵ / ۰ بدست آمد (عباسی، ۱۳۸۸).
۳-۴-۲- مقیاس تاب‌آوری کانر- دیویدسون^[۱۴۸] (۲۰۰۳)
این مقیاس ۲۵ گویه‌ای دارد و سازه‌ی تاب‌آوری را در اندازه‌های ۵ درجه‌ای لیکرت از صفر تا چهار می‌سنجد حداقل نمره‌ی آزمودنی در این مقیاس صفر و حداکثر نمره وی صداست.
بررسی ویژگی‌های روان سنجی این مقیاس درشش گروه جمعیت عمومی، مراجعه کننده به بخش مراقبتهای اولیه، بیماران سرپایی روان پزشکی، بیماران با مشکل اختلال فراگیر، و دوگروه ازبیماران مبتلا به اختلال استرس پس از ضربه، انجام شده است. برای تعیین روایی این مقیاس نخست همبستگی هر گویه با نمره کل مقوله محاسبه و سپس از روش تحلیل عامل بهره گرفته شد محاسبه همبستگی هر نمره با نمره کل بدست آمد که ضریب‌ها بین ۴۱/۰ تا ۶۴/۰ بودند. برای تعیین پایایی مقیاس خود تاب‌آوری کانر و دیویدسون از روش آلفای کرونباخ بهره گرفته شد و ضریب پایایی ۸۹/ ۰به دست آمد (محمدی، ۱۳۸۴).

۳-۵- روش اجرای پژوهش
پس از انتخاب نمونه‌ی پژوهش و گمارش تصادفی شرکت‌کنندگان در دو گروه آزمایش و کنترل، افراد دو گروه پرسشنامه‌های تعهد زناشویی و تاب‌آوری را تکمیل کردند. سپس در مورد محتوا، طول مدت دوره، مکان و زمان جلسات به آن‌ها اطلاعات کافی ارائه شد. بعد از آن اعضای گروه آزمایش در هشت جلسه‌ی ۹۰ دقیقه‌ای به صورت دوبار در هفته، تحت آموزش غنی‌سازی ازدواج قرار گرفتند. پس از اتمام جلسات، پرسشنامه‌های تعهد زناشویی و تاب‌آوری به عنوان پس‌آزمون در دو گروه آزمایش و گواه مجدداً اجرا گردید.
۳-۶- خلاصه محتوای جلسات آموزشی
به اختصار به موضوع و دستور هر جلسه در جدول (۳-۴) آمده است. محتوای جلسات براساس تلفیق دو رویکرد ارتقاء ارتباط زوجین و غنی‌‌سازی السون می‌باشد.
جدول (۳-۴): خلاصه موضوع و دستور جلسات آموزشی

جلسه
موضوع: معارفه و آشنایی

اول
دستور جلسه:

۱- خوشامدگویی و معارفه اعضاء با یکدیگر و برقراری ارتباط اولیه، مرور قوانین گروه

۲- معرفی رویکرد غنی‌سازی زوجین واهداف آن

۳- تعریف تعهد زناشویی و تاب‌آوری

دوم
موضوع: آموزش مهارت‌های ارتباطی

دستور جلسه:

۱- مرور مباحث قبل و پاسخگویی به سوالات

۲- آموزش شیوه صحیح ارتباط کلامی و غیرکلامی

۳- آموزش شیوه بحث و مذاکره مثبت

۴- یادگیری گوش دادن فعال وباتوجه بدون مداخله وسپس انعکاس پیام

رویکرد رضایت گردشگر
۲-۲-گردشگر
گردشگر به شخصی که از یک مکان به مکان دیگر برای دلایل غیر­کاری مسافرت می­ کند، گفته می‌شود. ^[۱۳]UN توریسم را چنین تعریف می‌کند “یک تورست، کسی که بیشتر از شب و کمتر از یک سال در جائی اقامت کند می­گویند. مسافرت تجاری و عقد قرار­داد تجاری را نیز شامل می‌شود. افـراد نـظامی، دیـپـلمات‌ها، مـهـاجرین و ساکنین دائـمی تـوریست به حـساب نمی‌آیند(گولدنر و ریچی^[۱۴]،۵۸۰:۲۰۰۳). یا به عبارت دیگر گردشگر به مجموعه فعالیت‌های مورد استفاده توسط یک شخص که بطور موقت دور از محیط معمول خود، برای یک دوره که بیشتر از یک سال نیست و بواسطه یک مجموعه از فرصت‌های کلی مرکب از کار، مذهب درمان، و دیگر دلایل شخصی به جزء کسب سود از مقصد مسافرت یا تغییر مدت طولانی محل اقامت‌ باشد، گفته می‌شود (هال^[۱۵]،۵۵:۲۰۰۴).

۳-۲-گردشگری
گردشگری به طور کلی به علت خصلت بین رشته‌ای خود قابلیت نگرش‌های متفاوت را دارا می‌باشد، که خود سبب ارائه تعاریف بسیاری از آن گردیده است. در تعاریف اولیه بیشتر بر بعد فاصله تأکید گردیده و گردشگران بر مبنای فاصله‌ای که از محل مسکونی داشتند، طبقه‌بندی می‌شدند. به گونه‌ای که کمیسیون ملی گردشگری آمریکا (۱۹۷۳) در تعریف گردشگری داخلی فاصله پنجاه مایل را در­نظر گرفته که دربر گیرنده تمامی سفرها به جز سفر برای کار می‌شد(گارتنر^[۱۶]،۵:۱۹۹۶). تعاریف فاصله‌ای صرف­نظر از خطا و اشتباهات، تنها به این دلیل که کمیتی اقتصادی و آماری را برای پدیده گردشگری آماده می‌کند، مورد قبول واقع گردید. در حالی که این تعاریف فاصله‌ای به تنهایی نمی‌توانست گردشگری را به خوبی توصیف کند. آنها تنها بر جنبه تقاضا تأکید داشتند و عرضه و همچنین اثرات ناشی از گردشگری را نادیده می‌گیرند. از این­رو گردشگری به تعاریف دیگری احتیاج پیدا می‌کند. بر این مبنا تعاریف دیگری ارائه می‌گردد که هر یک از آنها در ابعاد مختلف، گردشگری را توصیف می‌کنند. در بعد جغرافیایی گردشگری زمانی از فعالیت‌گذران اوقات فراغت یا تفریح که مستلزم غیب شبانه از مکان مسکونی عادی است تعریف می‌شود (اسکینر^[۱۷]،۲۸۰:۱۹۹۹).از بعد اجتماعی نیز تعریف گردشگری، فصل مشترک بین زندگی عادی ساکنان بومی و زندگی غیرعادی گردشگران را دربر­می‌گیرد (برنارد^[۱۸]،۵۵۲،۱۹۹۶). این دو تعریف خود نشان تمایز مابین تعاریف مختلف از گردشگری است. که هر یک بر­گرفته از آیتم‌های مورد نظر در مطالعات گردشگری می‌باشند.
از دیگر تعاریف گردشگری می­توان به تعاریف فنی اشاره کرد که توسط سازمان­جهانی­گردشگری(WTO)­ ارائه گردیده است. این تعاریف براساس ‌تمایز قائل شدن در رویکرد به مکان بازدید ‌تقسیم ­بندی را پیرامون گردشگری در ابعاد مختلف انجام داده­اند،‌که به صورت زیر می­باشد(WTO,1993,1-10).
گردشگری عبارت است از فعالیت های افرادی که برای استراحت­، کار و دیگر دلایل به خارج از محیط سکونت معمول خویش سفر کرده و حداکثر برای یک سال متوالی در آنجا اقامت می کنند.

• • گردشگری داخلی (یا بومی­): اشخاص مقیم یک کشور که حداکثر برای مدت ۱۲ ماه به محلی در کشور خودشان که خارج از محیط معمول زندگی آنها می باشد،‌ سفر کنند و هدف اصلی آنها از این سفر انجام کاری نیست که سرانجام آن در‌یافت مزد از محل مورد بازدید باشد. که این سفرها همانطور که وانس اسمیت می­گوید می­توانند با انگیز­ه­های گوناگونی انجام پذیرند وی پنج گونه گردشگری که بر اساس انگیزه گردشگری است را به صورت زیر نام می برد.

گردشگری قومی
گردشگری فرهنگی
گردشگری تاریخی
گردشگری طبیعت­گرا
گردشگری تفریحی

• • گردشگری خارجی (یا بین ­المللی­): افرادی که برای حداکثر مدت ۱۲ ماه به کشوری که محل اقامت معمول آنها نیست و خارج از محیط معمول زندگیشان قرار دارد، ‌سفر کنند و هدف اصلی آنها از این بازدید انجام کاری نیست که سرانجام­اش دریافت مزد از کشور مورد بازدید باشد.

بطور کلی گردشگری را می­توان بر مبنای عوامل مختلفی تعریف نمود و در بررسی آن از این تعاریف استفاده نمود ولی پیرامون ‌این تعاریف باید این نکته را مدنظر داشت که گردشگری صرفا “­یک پدیده یک بعدی نیست که در تعاریف خطی قابل بحث باشد، بلکه در­برگیرنده ابعاد بسیاری در زمینه ­های مختلفی همچون ابعاد اقتصادی­، اجتماعی فرهنگی و نظیر اینها می­باشد. همچنین عوامل دیگری همچون طول مدت اقامت ، وسیله سفر­، مقاصد ، تقاضا و نظیر اینها نیز باید در تعریف گردشگری مدنظر قرار گیرد.
۴-۲- نوع شناسی گردشگری
اریک کوهن نخستین فردی بود که به صورت علمی گونه­شناسی از انواع گردشگری ارائه داد. وی در ابتدا گردشگری را به دو دسته سازماندهی­شده و سازماندهی­نشده تقسیم ­بندی نمود. هدف وی از این تقسیم ­بندی نشان دادن وابستگی برنامه­ ها و مراحل سفر گردشگران به سازمان­ها و مؤسسات واسطه­ای گردشگری بود. وی گردشگری سازماندهی شده را در چهار گروه تقسیم ­بندی نمود:
گردشگران انبوه سازمان­یافته
گردشگران انفرادی سازمان­یافته
گردشگران اکتشافی
گردشگران آسان­گرد ( عظیمی،۸۵:۱۳۸۷).
عامل زمان، مکان، انگیزه، هدف و شیوه بازدید، از جمله عواملی هستند که تنوع در اشکال گردشگری را باعث می­شوند مثلا عامل زمان سبب دو نوع گردشگری، گردشگری زمستانی و گردشگری تابستانی می­ شود.
نوع سفر مانند مسافرت با قایق یا کشتی، ماشین، موتور سیکلت، دوچرخه، هواپیما، قطار و غیره انواع دیگری را تشخیص داد (موحد،۲۹:۱۳۸۶).
همچنین با توجه به طول مدت مسافرت، نوع تاسیسات که به خدمت گرفته می‌شود، فصل و چگونگی سازماندهی مسافرت، همچنین انگیزه‌های گوناگون که موجب پیدایش یک جریان توریستی می‌شوند، می‌‌تواند اشکال مختلفی از را موجب‌گردد (رضوانی، ۱۳۸۵). گردشگری را می‌توان بر حسب عوامل مختلف ذیل گونه شناسی و دسته­بندی کرد:
اهداف تعیین شده، میزان سرمایه، انگیزه، مقصد، زمان تعطیلات، زمان ماندگاری گردشگر، فعالیت‌های تفریحی جنبی، توان بالقوه طبیعی و فرهنگی، امکانات سرمایه‌گذاری، ارزش‌های فرهنگی، امکانات بهداشتی، ورزشی، علمی و غیره… (پاپلی یزدی وسقایی، ۱۳۸۵).
۱-۴-۲- گردشگری تفریحی
جهانگردی تفریحی، ویژه جهانگردانی است که سبب اصلی سفر آنان در لذت حاصل از شرکت در فعالیت‌هایی نظیر چادر­زدن در مناطق مختلف و بازی‌های سازمان داده شده نهفته است. این نوع از گردشگری، اشخاصی را تشویق می‌کند که به فکر استفاده از زمان تعطیلات هستند (همایون،۱۳۸۴). با صنعتی شدن جوامع (به معنی دخالت ماشین و انرژی در مراحل تولید) و فعالیت سندیکا‌ها، موجب کاهش ساعات کار و افزایش ایام فراغت کارگران را فراهم آورد. این عمل ابتدا در کارخانجات و معادن به وجود آمد، سپس به سایر ادارات و ارکان‌های خدماتی نیز سرایت کرد. و آخرین گروه طبقه‌ای که از این امتیازات بر خوردار شدند کشاورزان و کارکران بودند.
ساعات کار هفتگی که حدود یک صد سال قبل هفتاد ساعت بود در بسیاری از بخش‌های کارگری به چهل ساعت کاهش یافت و روزهای کار هفتگی از شش روز به پنج روز رسیده به علاوه مرخصی سالیانه با بهره گرفتن از دستمزد ابتدا ۱۵ روز و سپس به یک ماه در سال افزایش یافت. هر­گاه در مورد دستمزد مستمری کارگران بحث می­شد قدرت‌های عمومی حاکم بر جوامع بر خود واجب می­دانستند، که در محدوده­ای منطقی، به نفع کارگران اقدام کنند و مستمری‌ها را با وضع قوانین مناسب مورد حمایت قرار دهند (روی گیتی و مرلو،۱۴:۱۳۷۵).
جهانگردی موقعیتی است که جوابگوی یک سلسله از نیاز‌های فردی و اجتماعی مهم می‌شود، و قویاً از طریق منشاء اصلی خود، یعنی جامعه صنعتی مورد تأیید قرار گرفته است. در حقیقت جامعه صنعتی تنها به تغییر مراحل تولید اکتفا نکرده، بلکه بر روی زندگی اقتصادی، اجتماعی فرهنگی و مذهبی نیز تأثیر عمیق گذاشته است. تغییر عادات کهنه و خلق نیازهای جدید، ویژه خانواده‌ها و طبقات اجتماعی مختلف، از تبعات جامعه صنعتی است. یکی از مهم­ترین تحولات اشائه جهانگردی فردی و گروهی و انبوه است، که در اثر بالا رفتن موقعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بوجود آمده است. به زبان ساده­تر جهانــگردی را می­تـــوان در قالب‌های زیر مشخص نمود:
الف. به عنوان موقعیتی برای گذراندن تعطیلات، به منظور بازیابی انرژی از دست­رفته.
ب. به عنوان موقعیتی در جهت رشد فرهنگی (روی­گیتی و مرلو، ۱۶:۱۳۷۵)
۲-۴-۲- گردشگری درمانی
توریسم درمانی و بهداشتی، امروزه از جمله بخش‌های روبه رشد صنعت توریسم جهان است که باعث شده است سازمان‌های دست‌اندکار در کشورهای علاقمند به توسعه توریسم توجه خود را به این بخش از صنعت معطوف داشته و برای آن برنامه­ ریزی کنند. زندگی صنعتی در بیشترکشورهای دنیا الزاماتی را با خود همراه داشته و نیازهایی را نیز برای مردم جوامع مختلف ایجاد نموده‌اند. امروزه تمایل مردم برای تناسب ‌اندام، استفاده از منابع طبیعی و ویتامین‌ها، کاهش درد، تسلط بر استرس و افزایش سلامت روح­و­روان و جسم، بسیار چشمگیر است. به همین دلیل است که در نقاط مختلف جهان روش‌های درمانی طبیعی مانند استفاده از چشمه‌های آب گرم، بسیار مورد توجه قرار می گیرد و تمامی اقشار مردم اعم از کم­درآمد و پر­درآمد به سمت این نوع توریسم تمایل دارند (کارگر، ۱۳۸۶: ۲۷).
۳-۴-۲- گردشگری فرهنگی
در توریسم، هدف اصلی دیدن جلوه‌های فرهنگی یک مقصد از قبیل مراسم‌ها، رفتارها، نمایشگاه‌ها، نمایشنامه‌ها، هنر و موسیقی آن است؛ برای مثال بازدید از موزه‌ها در فرانسه و یا پایرادو درمادرید یا حضور درسالنی که یک برنامه هنری درآن اجرا می‌شود. درمناطق در حال توسعه، اماکن مذهبی یا کارگاه‌های صنایع دستی از جمله جاذبه‌های فرهنگی برای توریست‌ها می‌باشد (کاظمی، ۱۳۸۵: ۲۷). توریسم فرهنگی، بخش مهمی از تقاضای گردشگری را تشکیل می‌دهد. طبق آمارهای سازمان جهانی توریسم ۳۷ درصد توریسم بین ­المللی با انگیزه فرهنگی انجام می­گیرد و این تقاضا سالانه در­حال افزایش است. رشد توریسم فرهنگی و گردشگری میراث^[۱۹] به عنوان عناصر توریسم نوین؛ توجه سیاست­گذاران و محققان را در سراسر دنیا به خود جلب کرده است، به طوری که امروزه، در ادبیات توریسم مطالب زیادی درباره توریسم فرهنگی به چشم می‌خورد (کاظمی، ۱۳۸۵: ۲۹).در سال‌های پایانی قرن بیستم، سازمان فرهنگی و آموزشی ملل­متحد (یونسکو)، بر اساس تحقیقات انجام شده در زمینه گردشگری، سمینار پاریس به سال ۱۹۹۶ اعلام کرد که مسئله اساسی قرن بیست­ویکم برای پدیده گردشگری، “فرهنگ­” است و گردشگران بدون فرهنگ وجود نخواهد داشت (کاظمی،۱۳۸۵: ۱۵۱).
توریسم نوین: اکنون این سئوال مطرح است که آیا دوره نوینی از گردشگری را پیش­رو داریم؟ پون (۱۹۹۷) در بحث راجع به گردشگری در حال تکوین به ثبت روند گردشگری توده‌ای از اوایل ۱۹۵۰ تا اواخر دهه ۱۹۷۰ پرداخته و آنگاه به نوعی تغییر در بازار اشاره می­ کند، البته نه تغییر ناگهانی، بلکه تغییری که روز به روز اهمیت پیدا می­ کند. چرخه حیات گردشگری در شکل (۱-۲) نشان داده شده است.
توده
مصرف کننده
بازار تولید انبوه
حدود
رشد
کاهش مقبولیت گردشگری توده
کنترل برنامه ریزی شده بیشتر مسیر
تولید انبوه
تورهای
مسافرتی
ورود
MNCS
رشد اقتصادی
گردشگری قدیم
گردشگری جدید
پرواز‌های کرایه ای

اختیار:
اگر بودجه ریزان در اجرای بودجه ریزی عملیاتی و یا در مراحل آن اختیار لازم را نداشته باشند اجرا با مشکل روبرو خواهد شد.سه بعد مهم از اختیار وجود دارد:
اختیار قانونی:
فرآیندهای رسمی بودجه ریزی اغلب به صورت فشرده قانونمند می شود. اصلاحات جدید در صورت تعارض با این قانون نمی تواند اجرا شود.در برخی دولتها استفاده بالقوه از ارزیابی عملکرد در بودجه توسط قوانین و مقررات منابع انسانی محدود می شود.در برخی دولتها به دلیل اینکه بودجه بر مبنای ورودی ها تنظیم و سازماندهی می شود در مورد قوانین استفاده از اطلاعات عملکرد در بودجه دارای مشکل می باشند.به طوریکه استفاده حداقل از اطلاعات عملکرد در بودجه بر مبنای این واقعیت توجیه می شود که بودجه بدون اطلاعات عملکرد تصویب می شود. (Andrews,2004,p:336)
اختیار رویه ای:
سنجش عملکرد و استفاده بالقوه از اطلاعات عملکرد اغلب در فرآیندهای بودجه موجود مورد غفلت واقع می شود. مشخصه فرآیندهای موجود رویه های رسمی است که به عنوان یک قاعده رفتار بودجه ریزی را ملزم می کند.
اجرای موفقیت آمیز اصلاحات نیازمند سازگاری مدل اصلاحات با این قوانینو رویه ها است. در برخی دولتها قوانین و رویه های موجود بر ورودی ها و تشریح دقیق فصول و مواد هزینه تاکیدمی کنند که این موضوع نقش بالقوه اطلاعات حاصل از ارزیابی عملکرد را تضعیف می کند.
بسیاری از رویه های بودجه ریزی سنتی علی رغم تلاشهایی برای الزام تصمیم گیرندگان برای استفاده از اطلاعات حاصله از بودجه ریزی بر مبنای عملکرد هنوز وجود دارد.

انعطاف در جابجایی بودجه ها یکی از رویه هایی است که می تواند بر اجرای بودجه ریزی عملیاتی تاثیر گذار باشد.یکی از ابعاد مهم بودجه ریزی عملیاتی فراهم ساختن شرایطی برای سازمانها برای تخصیص بودجه بر اساس صلاحدید خود می باشد.(young,2003,p:20)
اختیار سازمانی:
اختیارات سازمانی در رابطه با بهره گرفتن از اطلاعات عملکرد متاثر از مقامات سیاسی می باشد و تصمیمات در رابطه با تخصیص منابع اغلب در چارچوب اختیارات اخذ می شود که علاقه چندانی به استفاده از اطلاعات حاصل از ارزیابی عملکرد ندارد که این امر منجر به شکست اصلاحات خواهد شد.
پذیرش:
مقاومت در برابر اصلاحات از جانب برخی مقامات دولتی ، روسای بخشها وکارکنان ممکن استبزرگترین مانع برای اجرا واستفاده از سنجش عملکرد باشد .(kline,1997,p:47)
اگر بودجه ریزی عملیاتی توسط این گروها پذیرفته شود به احتمال زیاد اجرا خواهد شد . برای اجرای موفق بودجه ریزی عملیاتی ، مقامات دولتی ، مدیران اداری وکارکنان باید متقاعد گردند که بودجه ریزی عملیاتی در خور تلاش به منظور کاهش هزینه ها و نیل به منافع کوتاه مدت و بلند مدت دولت واجتماع می باشند .
سه جنبه از پذیرش مورد نیاز است :
پذیرش سیاسی:
پذیرش مقامات سیاسی در حمایت وتامین منابع مالی برای اجرای بودجه عملیاتی بسیار حیاتی می باشد در حالیکه سنجش واستفاده از اطلاعات عملکرد پیامدهایی برای مقامات انتخابی وانتصابی دارد. صاحبنظران معتقدند سیاستمداران اغلب در مقابل استفاده از اطلاعات عملکرد در تصمیمات تخصیصی مقاومت می کنند .
چون یک چنین اطلاعاتی آسیب پذیری آنها در برابر مردم را افزایش می دهد، به خصوص در رابطه با برنامه های بلند مدت که ممکن است در کوتاه مدت به خوبی اجرا نشود.به همین خاطر اهداف کوتاه مدت به جای اهداف بلند مدت مورد توجه قرار می گیرد.
پذیرش مدیریتی:
بررسی ها نشان می دهد که پذیرش بودجه ریزی عملیاتی از جانب مدیران به خصوص در ارتباط با بهره گرفتن از اطلاعات عملکرد در تصمیم گیری مدیریتی و ایجاد طرحهای انگیزشی،اساسی است.
یک چالش اساسی در بودجه ریزی عملیاتی متقاعد کردن مدیران برنامه در مورد ارزش طرحهای استراتژیک و سنجش عملکرد می باشد.(carter,1999,p:23)
مساله پذیرش مدیریتی دوموضوع دارد:

1. 1. اگر سازمانها احساس کنند که قانونگذاران از اطلاعات عملکرد بیشتر برای مواخذه آنها استفاده خواهند کرد آنها به احتمال زیاد از طرح ،حمایت نخواهند کرد.

1. 1. اگر سازمانها اطلاعات عملکرد را در تصمیمات موثر و مفید ندانند آناه از بودجه ریزی حمایت نخواهند کرد.

به طور کلی استفاده از اطلاعات تا اندازه ای توجیه کننده این حقیقت است که برخی سازمانها فکر می کنند این طرح اجرایی نخواهد شد.(harris,2001)
پذیرش انگیزشی:
فرایند بودجه ریزی سرشار از مشوقها می باشد. سیاست مداران و مدیران مشابه یکدیگر انگیزه هایی برای استفاده از انواع خاصی از اطلاعات و رفتارهای معین دارند. اگر این انگیزه ها ناسازگار با بودجه ریزی عملیاتی باشند اجرای آن با مشکل روبرو خواهد شد.
به اعتقاد بروم کسب اطمینان از اینکه کارکنان و مجریان این طرح درک صحیحی از نیاز به اصلاحات دارند برای اجرای موفق بودجه ریزی عملیاتی حیاتی است.
وی همچنین پیشنهاد می کند که تصمیم گیران باید درک کنند که اطلاعات حاصل از ارزیابی عملکرد بیشتر برای بهبود مدیریت مفید است تا بهبود فرایند بودجه ریزی .(broom and lyne,1995, p:5)
۱-۷) تعریف عملیاتی متغیرها و واژه های کلیدی :
بودجه: بودجه عبارت است از یک طرح مالی که در آن نیازمندیهای پولی دولت بطور کلی برای مدت محدودی پیش بینی می شود .

1. 1. بودجه سندی است که معاملات دخل و خرج مملکتی برای مدت معینی در آن پیش بینی و تصویب شده باشد . مدت مزبور را سند مالیه می گویند و عبارت است از یکسال شمسی .

1. 1. بودجه کل کشور برنامه مالی دولت است که برای یکسال مالی تهیه و حاوی پیش بینی درآمد و سایر منابع تأمین اعتبار و برآورد هزینه ها برای انجام عملیاتی که منجر به وصول هدفهای دولت می شود.

بودجه ریزی عملیاتی: بودجه عملیاتی عبارتست از برنامه عملکرد سالانه به همراه بودجه سالانه که رابطه میان میزان وجوه تخصیص یافته به هر برنامه با نتایج بدست آمده از اجرای آن برنامه رانشان می دهد.
بودجه ریزی افزایشی: بودجه ریزی افزایشی که به بودجه ریزی خطی یا بودجه ریزی کد موضوعی نیزمعروف است این امکان را فراهم می کند تا بتوان تنها با افزایش ناچیز نسبت به آنچه در سال گذشته وجود داشته است بودجه سال آینده خود را آماده کرد و نیازی به اهداف برنامه ای روشن یا تعیین شاخصی برای سنجش اثربخشی وکارآیی به منظور اجرای موفقیت آمیز بودجه ریزی نیست.
بودجه ریزی بر مبنای هدف: نظام بودجه ریزی بر مبنای هدف اصولاً ابتکاری در جهت بهبود مدیریت دولت بود .هدف اصلی این نظام برقرای پیوند بین اهداف تعیین شده دستگاه های اجرایی و تقاضاهای بودجه ای آنها بود.
هزینه محصول : فرآیندی است که بوسیله آن هزینه نهادها (حقوق و دستمزد) به محصولات تعلق میگیرد.
هزینه یابی بر مبنای فعالیت : روشی است که در آن هزینه ها بر مبنای نسبت سهم فعالیتهای صرف شده برای هر محصول می باشد که از یک مخزن هزینه به محصولات مختلف اختصاص مییابد.
هزینه : عبارت از پرداختهایی است که بطور قطعی به ذینفع در قبال تعهد یا تحت عنوان کمک یا عناوین مشابه با رعایت قوانین و مقررات مربوط صورت می گیرد.
کارآیی : عبارتست از توانایی فردی در انجام کار بطور صحیح در مدت مطلوب و در محل مناسب. به عبارت دیگر نسبت بازده واقعی کمیت حاصل به بازدهی استاندارد از پیش تعیین شده ، کارآیی یا قدرت بازدهی است.
اثربخشی : عبارت است از میزان درجه کیفیت و نیل به اهداف کار تعیین شده. یعنی اثربخشی نشان می دهد که تا چه میزان از کارهای انجام شده ، با اهداف مورد نظر همسو بوده است.
امکان سنجی : پژوهشی است که از طریق آن اطلاعات اولیه راجع به امکان به اجرا در آوردن یک طرح ، برنامه و خط مشی آن با توجه به ظرفیتها ، قابلیت‌ها و محدودیتها فراهم می شود.
توانایی ارزیابی عملکرد: توانایی ارزیابی عملکرد بر همه مراحل اجرای بودجه ریزی عملیاتی تاثیر می گذارد. اگر دولتها توانایی سنجش عملکرد بطور مفید را نداشته باشند در اجرای بودجه ریزی عملیاتی شکست خواهند خورد.از طرفی دولتها متوجه شده اند که سنجش نتیجه ،مشکل و بسیار وقت گیر می باشد و هنوز بسیاری از دولتها مشغول تعریف نتایج و خروجی می باشند. در برخی موارد این احتمال وجود داردکه مشکلات موجود در ارزیابی عملکرد ،اجرای بالقوه بودجه عملیاتی را منتفی کند. اما با توجه به گسترش صنعت ارزیابی عملکردو شکل گیری توانایی های لازم در دولتها این مشکلات کمتر خواهد بود. نکته مهم دیگر این است که اطلاعات حاصل از ارزیابی عملکرد باید صحیح و قابل اطمینان باشد.
توانایی نیروی انسانی: مطالعات همچنین بر اهمیت اطمینان از وجود توانایی های نیروی انسانی برای اجرای بودجه ریزی عملیاتی تاکید می کند. توانمندیهای مورد نیاز متفاوت می باشد و به تمام مراحل اجرای بودجه ریزی مرتبط می باشد.نیروی انسانی مورد نیاز باید دارای مهارتهای خاص در سنجش عملکرد ، حفظ و مدیریت بانکهای اطلاعاتی باشند.در واحدهای سازمانی اجرایی باید کارشناسانی در زمینه تدوین اهداف عملکرد و برقراری ارتباط بین استفاده کنندگان از اطلاعات عملکرد وجود داشته باشند.
توانایی فنی: تجربه دولتها در رابطه با بودجه ریزی عملیاتی همچنین اهمیت توانایی های فنی را نشان می دهد.ملزومات فنی خاصی باید در راستای جمع آوری اطلاعات عملکرد و ایجاد بانک اطلاعاتی تدارک گردد که بوسیله آن اطلاعات عملکرد فوری به شکلهای مناسب و برای طیف متنوعی از کاربران تهیه گردد. در راستای اجرای بودجه ریزی عملیاتی سیستم حسابداری صحیح و قابل اطمینان برای تولید صورتهای مالی قابل حسابرسی و استفاده ،حیاتی است. برای بهبود سیستم حسابداری تامین بودجه ،پرسنل و تکنولوژی مورد نیاز موثر می باشد.

جان دیوئی نیز تنها روش مستقیم برای بهبود روش های تدریس و یادگیری را تمرکز بر شرایط و موقعیتهایی می‌داند که ایجاد تفکر کند و یافته‌ها را آزمون و سبب رشد شوند. دیوئی عاملی را که سبب تفکر می شود موقعیت مساله دار می‌نامد یعنی شرایطی که یادگیرنده را با ابهام و سردرگمی مواجه کند زیرا تا وقتی که انسان با ابهام برخورد نکند اندیشه‌اش به تحرک وادار نمی‌شود. آزمون اندیشه‌ها با ارزیابی عقاید و به عبارتی برخورد نقادانه با مسائل سبب درک و فهم عمیق‌تر، امور می‌شود و هر آنچه توسط خود یادگیرنده به کمک آزمایش و ارزیابی یاد گرفته شود امکان یادگیری بهتر و انتقال بهتر یادگیریها را افزایش می‌دهد.

صحنه تاریخی ظهور تفکر انتقادی، اروپای قرن هجدهم است یورگن، هابرماس میشل فوکو در این مورد متفق القول هستند که نوشته‌های کانت خصوصاً نقدهای سه گانه او گشاینده دور جدیدی است که در آن فکر کردن انتقادی مکان مناسب خود را می‌یابد.
ابعاد شناختی و عاطفی تفکر انتقادی
طبق نظر گروه دلفی تفکر انتقادی ترکیبی از مهارت‌های شناختی و منش‌های عاطفی است. فاشیون و فاشیون (۱۹۹۸) اظهار می‌دارند که علاوه بر مهارت‌های شناختی تفکر انتقادی، لازم است که فرد متفکر منتقد خوبی باشد، مفهوم تفکر انتقادی با مجموعه‌ای از نگرش‌ها و منش‌های فردی پیوند خورده است. داشتن مهارت‌های شناختی تفکر انتقادی به تنهایی برای تبدیل شدن به یک متفکر منتقد کافی نیست. بلکه لازم است فرد از روحیه انتقادی برخوردار باشد، بنابراین می‌توان برای تفکر انتقادی هم ابعاد شناختی در نظر گرفت و هم ابعاد عاطفی، مهارت‌های شناختی تفکر انتقادی از دیدگاه متخصصان انجمن فلاسفه آمریکا عبارتند از:
۱- تفسیر : به معنی درک و بیان معانی و شکل دسته بندی و برجسته کردن طیفی از تجربه‌ها، اطلاعات، باورها، عقاید، قضاوت‌ها و نقش‌هاست. به عبارت دیگر تفسیر دقیق مسائل و نیز داده‌های عینی و ذهنی حاصل از منابع اطلاعاتی مختلف است. این مهارت اصلی تفکر انتقادی خود شامل خرده مهارتهای دسته بندی، رمزگردانی، روشن سازی معانی، اطلاعاتی، باورها و… است.

2. 2. تحلیل : به معنی تشخیص هدف و مقصود مطالب ارائه شده و همچنین پی بردن به ارتباطات استنباطی واقعی در بین جلسات، سئوالات، عقاید، توضیحات و دیگر اشکال مورد استفاده در بیان باورها و عقاید است. به عبارت دیگر تحلیل آزمودن اندیشه‌ها یا دلایل در مسائل، داده‌های عینی و ذهنی و اقدامات احتمالی است. تحلیل نیز شامل خرده مهارتهای سنجش عقاید و باورها، تشخیص استدلال‌ها و تحلیل استدلال‌هاست.

2. 2. ارزشیابی: عبارتست از ارزیابی درجه صحت و اعتبار اطلاعات جمله‌ها، مطالب ارائه شده، باورها، قضاوت‌ها، همچنین میزان ارتباط آنها با استنباط‌ها و نتیجه‌گیری‌های به عمل آمده است. این مهارت‌ها شامل خرده مهارت‌های بررسی ادعاها و بررسی استدلال‌هاست.

2. 2. استنباط: عبارتست از تشخیص دادن و بدست آوردن عناصر و شواهد لازم برای یک استدلال براساس نتایج حاصله و همچنین حدس‌ها و فرضیه‌ها برای نتیجه‌گیری نهایی، به عبارت دیگر استنباط بررسی ادعاها، سنجش دلایل و دستیابی به نتایج مناسب است. استنباط خود شامل خرده مقیاسهای بررسی و جستجوی شواهد، حدس زدن متغیرها و استنتاج می‌باشد.

2. 2. تبیین : عبارتست از توضیح روشن و دفاع از استدلالی که با بهره گرفتن از آن به تصمیم‌های شخصی در زمینه‌ای خاص دست یافته است. در بکارگیری این مهارت‌، شخص نتایج استدلال را در قالب جمله‌های خود بیان کرده، استدلال به کار گرفته شده را با روش نظری و روش شناختی تائید نموده و ساختاری را که نتایج استدلال براساس آن پایه‌گذاری شده و شکل متقاعد کننده‌ای به خود گرفته، توضیح می‌دهد. تبیین شامل خرده مهارت‌های بیان نتایج، اثبات روش‌ها و ارائه استدلال‌هاست.

2. 2. خود تنظیمی: عبارتست از نظارت دایمی بر تفکر خود با بهره گرفتن از ملاک‌هایی مثل روشنی، دقت، درستی، منطق، معنی دادن و اصلاح مناسب آن، به عبارت دیگر بررسی افکار و اعتقادهای خود براساس اطلاعات، توضیحات و مطالب ارائه شده و اصلاح موارد نادرست عقاید، باورها و اعمال خود است. خود تنظیمی بعنوان یکی از مهارت‌های تفکر انتقادی شامل خرده مهارت‌های خودآزمایی‌ و اصلاح است. همچنین استدلال استقرایی و استدلال قیاسی در این حیطه قرار می‌گیرند، استدلال استقرایی استدلالی است، که در آن حکم به دست آمده از بررسی چندین مورد از یک مجموعه، به همه افراد آن مجموعه تعمیم داده می‌شود و استدلال قیاسی ارائه برهانی است با بهره گرفتن از تعاریف، اصول، موضوع، قواعد و استنتاج قضیه‌هایی که قبلاً درستی آنها ثابت شده است (مایرز، ۱۹۸۶، به نقل از ابیلی، ۱۳۷۴)

فاشیون و فاشیون (۱۹۹۸) اظهار می‌دارند که منش‌ها، نگرش‌ها، اسنادها یا عادات ذهنی برای تبدیل شدن به یک متفکر انتقادی ضروری و لازم هستند و بدون این منش‌ها تفکر انتقادی انجام نمی‌شود این اسنادها، نگرش‌ها را می‌توان اینچنین برشمرد.
۱- اعتماد به نفس: اعتماد به استدلالهای خود و تمایل به استفاده از این مهارت‌ها، به جای سایر راهبردها، به منظور پاسخ به مسائل، به عنوان مثال، تصمیم گیری براساس شواهد علمی و پاسخگویی به ارزشها و علایق افراد و جامعه (بانینگ، ۲۰۰۶)
۲- نظان مندی : ارزش قائل شدن برای نظم و سازمان در امور، متمرکز شدن و جدیت در نزدیکی به مسائل در تمام سطوح پیچیدگی آنها.
۳- حقیقت جویی : جسور و با شهامت در پرسشگری برای دستیابی به دانش برتر، حتی اگر چنین دانشی از پیش پنداشت، باورها و علایق شخصی حمایت نکنند.
۴- بینش تحلیلی : تفکر تحلیل و استفاده از اطلاعات قابل تائید که مستلزم نیاز به استفاده از دلیل، شواهد و تمایل به پیش بینی پیامدهاست.
۵- آزاداندیشی: آزاد اندیشی عبارتست از برخورداری از حس احترام قائل شدن برای دیگران و اشتیاق در احترام به حقوق افرادی که عقاید متفاوتی دارند و برخورداری از حس درک سنن فرهنگی دیگران به منظور دستیابی به دیدی وسیع‌تر نسبت به خود و دیگران
۶- کنجکاوی: کنجکاوی عبارتست از شیفته کسب دانش بودن، تمایل بهشناخت چگونگی کارکرد پدیده‌ها، حتی هنگامی که کاربردهای فوری برای آنها تعیین نشده باشد (بانینگ، ۲۰۰۶)
رابطه بین تفکر انتقادی و تفکر منطقی، حل مسئله ، تصمیم گیری و تفکر خلاق
تفکر انتقادی، پیچیده و چند بعد است و بسیاری از مهارتهای لازم برای زندگی مثل تفکر منطقی، حل مسئله، تصمیم گیری ، تفکر خلاق و … با آن ارتباط بسیار نزدیکی دارند (سیمپسون، ۲۰۰۲) با این وجود، بین این اصطلاح ها شباهت‌ها و تفاوت‌هایی وجود دارد که در ادامه به این موضوع پرداخته میشود.
تفکر انتقادی و تفکر منطقی
در توضیح تفاوت بین تفکر انتقادی و تفکر منطقی با مثالی می‌توان به روشن تر شدن بحث کمک کرد. اگر فردی برای ارزیابی این ادعا که ۹۹ نفر از ۱۰۰ دندانپزشک نوع خاصی از خمیر دندان را توصیه نمودند. سئوال‌هایی مثل این سئوال را در نظر بگیرید: کدام یک از دندانپزشک‌ها در این بررسی مورد پرسش قرار گرفته‌اند؟ چگونه انتخاب شده‌اند؟ آیا شرکت تولید کننده این خمیر دندان در پژوهش ذکر شده دخالت داشته است؟ اگر جواب این سئوال مثبت باشد باید شک کرد که همین واقعیت ممکن است نتیجه پژوهش را به نفع شرکت تولید کننده خمیر دندان تغییر داده باشد. مثالی دیگر اینکه وقتی که کفش یا لباس مخصوص در پا یا تن افراد زیبا و سالم تبلیغ می‌شود، فردی که دارای تفکر انتقادی است می‌فهمد که طراح آن تبلیغ تجاری برای فروش کالاهای مورد نظر شما از امتیاز سلامتی و زیبایی استفاده کرد. (سیف، ۱۳۸۰)
تفکر انتقادی و حل مسئله
سیفرت درباره این دو فعالیت ذهنی می‌گوید معمولاً اما نه همیشه تفکر انتقادی با مسائل باز سر و کار دارد اما حل مسئله اغلب با مسائلی روبرو است که دارای پاسخ‌های واحد و مشخص است. به علاوه تفکر انتقادی دارای عناصری از ارزشیابی نیز هست، در حالی که در حل مسئله ارزشیابی جایگاهی ندارد (سیف، ۱۳۸۰) وقتی یادگیرنده با موقعیتی مواجه شده است که نمی‌تواند با بهره گرفتن از مهارت‌هایی که در آن لحظه در اختیار دارد به آن موقعیت سریعاً پاسخ درست بدهد، با یک مسئله روبروست. بنابراین حل مسئله عبارتست از یافتن راه حل‌هایی برای مسائلی که روش حل آنها در آن لحظه به روشنی بیان نشده است (دمبو، ۱۹۹۴) به عبارت دیگر، زمانی برای یک فرد مسئله ای مطرح می شود که هدفی دارد، اما چگونگی دستیابی به آن هدف را نمی‌داند. براساس تعاریف فوق می‌توان دریافت که در حل مسئله سه جنبه مهم وجود دارد که عبارتند از: (۱) حل مسئله، هدفمند است (۲) حل مسئله نیاز به فرایندهای شناختی دارد و فرایندی خودکار نیست (۳) مسئله زمانی برای یک فرد وجود دارد که او در آن زمان دانش تولید راه حل آن را بصورت فوری نداشته باشد‌(آیزنک، ۲۰۰۱) فاشیون و فاشیون (۱۹۹۳)، به نقل از سیمپسون (۲۰۰۲) تفکر انتقادی را به موضوع شناختی که حل مسئله و تصمیم گیری را به حرکت در می‌آورد تشبیه نموده‌اند.
مراحل تفکر انتقادی
اصولاً تفکر یک هنر است که باید از کودکی آموزش داده شود، البته نه در سطحی دور از فهم کودکان، بلکه زبانی ساده و کودکانه، این آموزش باید در تمام مراحل تحصیلی کودک ادامه داشته باشد. توسل به دلایل متقن در قضاوت‌ها و اظهارنظرها و اندیشیدن قبل از بیان مطلب، فنی است که همگان باید فرا گیرند. تمایز بین نظریه و نظر بین حدس و یقین، اعتقاد داشتن و ایمان داشتن و تصور کردن، گمان زنی و باور داشتن و نظایر آن و نحوه برخورد با مسائل و معضلات از اهم مطالبی است که هر دانشجو و محقق باید بداند و به ضرورت از آن بهره گیرد (هیوز، ۱۹۳۶)
تفکر انتقادی با توجه به هدف آن که بررسی و ارزیابی مسائل می باشد، شامل مراحل زیر است:

1. 1. مشخص کردن مسئله یا پدیده

1. 1. تخمین و تشخیص ارتباط میان اجزا و عناصر مسئله

1. 1. استنباط ضمنی و کاربردهای موضوع مورد بررسی

1. 1. بررسی و استنتاج در علت‌های به وجود آمده

1. 1. انجام ترکیب عناصر و اجزا برای ایجاد الگوی فکری جدید

1. 1. انجام تفسیر و تغییرات اساسی و مناسب و خلاق (قاسمی فر، ۱۳۸۳)

روحیه انتقادی داشتن یعنی:
- به دنبال یافتن بیانی روشن از فرض یا سئوال باشد.
- دلایل را جستجو کند.
- سعی کند به خوبی آگاه و مطلع کند.
- کل موقعیت را درنظر گرفتن
- روی موضوع یا مساله اصلی تمرکز داشتن
- ذهن بازداشتن
آن با تفکر انتقادی برابری نمی‌کند. تفکر منطقی چون منطبق بر مراحل روش تحقیق است و در هر مرحله از تحقیق یکی از ابعاد تفکر نمایان می‌شود تفکر منطقی نسبت به سایر انواع تفکر از جامعیت نسبی برخوردار است.
پس چنین به نظر می‌رسد که تفکر انتقادی و خلاق غیر قابل تفکیک و جزو فرایند تفکر منطقی و حل مساله محسوب می‌شوند.
جان دیوئی تفکر منطقی و جریان حل مسئله را یکی می داند و اعتقاد دارد که حل کننده مساله به تعیین مسئله و فرضیه سازی می‌پردازد و بر مبنای مشاهده و دلیل به بررسی فرضیه‌ها و آزمون آنها می‌پردازد.
جان دیویی تفکر منطقی را اینگونه تعریف می‌کند «تفکر تاملی به عنوان ملاحظه دقیق فعال و مداوم هر عقیده یا شکل طرح شده دانش بر حسب زمینه‌هایی که آن را حمایت می‌کند و نتایج بعدی که به یک کوشش آگاهانه و اختیاری برای ایجاد عقیده که به مدرک محکم و عقلانیت می‌ انجامد.
جریان تفکر منطقی از نظر جان دیوئی شامل مراحلی است که عبارتند از:
- پیدایش مسئله
- تعریف مسئله