• ویژگی‌های شبکه‌های نظارتی بی‌سیم (از جمله: نرخ بالای داده و نرخ بالای گمشدگی بسته‌ها) چه تأثیری بر روی طراحی پروتکل‌های لایه انتقال دارند؟

• • برای شبکه‌های نظارتی بی‌سیم پروتکل‌های بدون وضعیت^[۱] مناسب‌ترند یا پروتکل‌های باوضعیت^[۲]؟

• چگونه می‌توان لایه انتقال را در شبکه‌های نظارتی بی‌سیم بهینه نمود؟

ساختار پایان نامه

ساختار کلی پایان نامه به شکل زیر است:

• در فصل دوم پیش زمینه‌ای از موضوعات اصلی شامل توضیحاتی بر شبکه‌های حسگر بی‌سیم و شبکه‌های حسگر چندرسانه‌ای بی‌سیم و مباحثی در چندرسانه‌ای ارائه شده و سپس به تشریح دسته‌بندی شبکه‌های حسگر چندرسانه‌ای بی‌سیم پرداخته و نگاهی کلی به سیستم‌های نظارتی بی‌سیم که دسته‌ای مهم از شبکه‌های حسگر چندرسانه‌ای بی‌سیم با ویژگی‌های منحصر به فرد است، خواهیم داشت.

• در فصل سوم به بیان شرایط و ویژگی‌های محیطی شبکه‌های نظارتی بی‌سیم پرداخته، چالش‌های پیش رو را بررسی کرده و پارامترهای مهم مورد نیاز جهت ارزیابی را معرفی می‌نماییم.

• فصل چهارم شامل معرفی، ارزیابی و مقایسه پروتکل‌های مطرح برای شبکه‌هایی با ویژگی‌هایی نظیر خط ارتباطی بی‌سیم، نرخ بالای گمشدگی بسته در شبکه، نرخ بالای داده، ترافیک چندرسانه‌ای، ترافیک بلادرنگ، نیازهای تأمین کیفیت خدمات^[۳] و غیره، می‌باشد.

• در فصل پنجم کار خود را ارائه داده و نتایج و بهبودهای حاصل را بیان کرده و با برخی از پروتکل‌های مطرح مقایسه می‌کنیم.

• و در نهایت در فصل ششم نتیجه‌گیری‌ای از این تحقیق کرده و چند نمونه از کارهایی که در ادامه می‌توان انجام گیرد را ذکر می‌نماییم.

فصل دوم:

پیش زمینه
شبکه‌های نظارتی بی‌سیم دسته‌ای مهم از شبکه‌های حسگر چندرسانه‌ای بی‌سیم است که ترافیک غالب آن چندرسانه‌ای (ویدئوها، تصاویر و صوت‌های بدست آمده از حسگرها) می‌باشد. برای درک هرچه بهتر این شبکه‌ها ابتدا نیاز است یک شناخت مقدماتی از چندرسانه‌ای داشته و سپس به مطالعه‌ی شبکه‌های حسگر چندرسانه‌ای بی‌سیم و نسل قبل از آن، یعنی شبکه‌های حسگر بی‌سیم بپردازیم.

چندرسانه‌ای

چندرسانه‌ای چیست؟
افرادی که از واژه چندرسانه‌ای استفاده می‌کنند به دسته‌ه ای مختلف با دیدگاه‌های مختلف تقسیم می‌شوند. به عنوان مثال فروشنده رایانه چندرسانه‌ای را به عنوان رایانه‌ای شامل سیستم صوتی، درایو نوری DVD و … می‌داند. فروشنده وسایل سرگرمی ممکن است چندرسانه‌ای را به عنوان سیستم تلویزیون کابلی تعاملی با قابلیت دسترسی به صدها کانال دیجیتالی بر روی اینترنت یا شبکه، بداند. در علم رایانه، مفهوم چندرسانه‌ای عبارتست از مجموعه‌ای از ماژول‌ها نظیر متن^[۴]، تصاویر^[۵]، گرافیک^[۶]، انیمیشن^[۷]، ویدئو^[۸] و صوت^[۹] که می‌توانند به صورت تعاملی باشند.
در این بخش ابتدا به بیان مفاهیم و اصول اولیه که برای فهم ویدئو لازم است، می‌پردازیم. این مفاهیم که جنبه‌های مختلف ویدئو را در نظر می‌گیرند عبارتند از:

• انواع سیگنال‌های ویدئو

• ویدئوی آنالوگ

• ویدئوی دیجیتال

از آنجا که ویدئو از منابع مختلفی ساخته می‌شود، ابتدا از خود سیگنال شروع می‌کنیم. ویدئوی آنالوگ به عنوان یک سیگنال پیوسته نشان داده می‌شود. ویدئوی دیجیتال نیز به عنوان یک سری از تصاویر دیجیتال نشان داده می‌شود. در انتهای این بخش به بیان روش‌های فشرده‌سازی ویدئوی دیجیتال می‌پردازیم.

انواع سیگنال‌های ویدئویی

سیگنال‌های ویدئویی می‌توانند در ۳ دسته‌ی جدا قرار گیرند: ۱) کامپوننت ویدئو^[۱۰] ۲) کامپوزیت ویدئو^[۱۱] و ۳) S- ویدئو^[۱۲].

ویدئوی کامپوننت

هنگامی که از ۳ سیگنال جداگانه ویدئو برای پلان‌های قرمز، سبز و آبی استفاده شود، به عنوان ویدئوی کامپوننت شناخته می‌شود. این نوع سیم‌ها شامل ۳ سیم (متصل کننده) هستند که برای وصل کردن دوربین و یا دیگر دستگاه‌ها به تلویزیون یا نمایشگر، استفاده می‌شوند.

ویدئوی کامپوزیت

در ویدئوی کامپویزیت، رنگ(“chrominance”) و شدت(“luminance”) سیگنال‌ها در یک موج حمل‌کننده سوار می‌شوند. کرومیننس ترکیب دو رنگ(I و Q یا U و V) می‌باشد. از این سیستم در بخش همگانی تلویزیون استفاده می‌شود چرا که با تلویزیون‌های سیاه-سفید نیز سازگار است.

S-ویدئو

S-ویدئو از دو سیم استفاده می‌کند: یکی برای لومیننس و دیگری برای سیگنال ترکیب شده کرومیننس.

ویدئوی آنالوگ

یک سیگنال آنالوگ f(t) یک تصویر متغیر-زمانی را نمونه‌برداری می‌کند. در روش اسکن کردن مترقی^[۱۳] یک تصویر(فریم) به صورت کامل و از ابتدا اسکن می‌شود. در روش دیگر به نام اسکن کردن یک در میان^[۱۴] خطوط تصویر به صورت یک در میان (خطوط زوج و فرد) اسکن می‌شود. استانداردهای اصلی پخش همگانی تلویزیون عبارتند از:

NTSC

استانداردی است که به صورت گسترده در آمریکای شمالی و ژاپن استفاده می‌شود. در این استاندارد از نسبت ۴:۳ و روش اسکن کردن یک در میان استفاده می‌شود. همچنین در این استاندارد ۳۰ فریم در ثانیه و ۵۲۵ خط به ازای هر فریم اسکن می‌شود.

PAL

یک استاندارد تلویزیون است که توسط دانشمندان آلمانی اختراع شد. این استاندارد از اسکن ۶۲۵ خط بر فریم و ۲۵ فریم در ثانیه به همراه نسبت ۴:۳ و اسکن کردن یک در میان، استفاده می‌کند. این استاندارد مهم به صورت گسترده در اروپای غربی، چین، هند و بسیاری از نقاط دیگر جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

SECAM

این استاندارد که توسط فرانسوی‌ها اختراع شده، سومین استاندارد عمده در پخش همگانی تلویزیون است. SECAM نیز از ۶۲۵ اسکن خط بر فریم، ۲۵ فریم بر ثانیه، با نسبت ۴:۳ و اسکن کردن یک در میان استفاده می‌کند. SECAM و PAL شبیه هم هستند با این تفاوت که از شماتیک کدگذاری رنگ متمایز استفاده می‌کنند. در جدول ‏۲‑۱ استانداردهای پخش همگانی تلویزیون به طور خلاصه با یکدیگر مقایسه شده‌اند.

استاندارد سیستم تلویزیون
نرخ فریم (fps)
تعداد خطوط اسکن شده
پهنای کل کانال (MHz)
پهنای باند تخصیص یافته (MHz)

«…مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا وَاتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ»^[۱۸۰]
(دنیا)…هرکه در طلبش کوشد از دستش برود، و هرکه در طلبش برنیاید خود در اختیارش قرار گیرد. هرکه آن را وسیله بینش قرار دهد بینایش سازد، و هر که بدان چشم دوزد کورش نماید.
سید رضى از بلاغت این کلام امام × به شگفت آمده مى‏گوید اگر اندیشمند به این فراز از سخن حضرت که «مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ »، به­دقت بنگرد، معناى شگفت‏انگیز و هدف بلندى را درمى‏یابد که نهایت و ژرفایش قابل درک‏ نیست، به­خصوص که به جملۀ قبل جملۀ «وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ »، ضمیمه شده­است. چه به­درستى درمى‏یابد که میان «أَبْصَرَ بِهَا» و «أَبْصَرَ إِلَیْهَا »، فرقى شگفت‏انگیز و در عین حال واضح و روشن مى‏باشد.
۱ـ آن که به­دنیا با دیده پند و عبرت بنگرد بینایش مى‏کند؛ یعنى هر کس دنیا را وسیله هدایت و ارشاد قرار دهد از آن روشن‏بینى و هدایت را استفاده مى‏کند.
مسلّم است که مقصود حکمت الهى از آفرینش بدن و اعضا و جوارح، به کمال رسیدن نفس و به­دست­آوردن علوم کلّى و فضایل اخلاقى است، که امور جزئى دنیا را بررسى کند، و بعضى را با بعضى مقایسه کند، از حوادث و شگفتی­هاى مخلوقات خداوند، بر هستى و حکمت وجود حق تعالى استدلال نماید چون کسب هدایت به­وسیله دنیا و راهیابى به رموز جهان سببى مادّى است، بدین جهت صحیح است که گفته شود آن که از دنیا بگذرد، بینایش مى‏کند.
۲ـ آن که با دید محبّت به دنیا بنگرد کورش مى‏کند؛ یعنى کسى که دنیا چشمش را خیره کند، و با دیدۀ محبت دل و عشق شوق به دنیا بنگرد، دنیا چشم بصیرت او را، از درک انوار الهى و چگونگى پیمودن راه هدایت کور مى‏کند.^[۱۸۱]
در حقیقت دنیا هم می ­تواند هدف آرزو مندانش باشد و هم می ­تواند وسیله­ای برای رسیدن به سوی کمال حقیقی انسان باشد. وقتی هرچه وابستگی­اش به دنیا کمتر باشد در طی این مسیر موفقیت­تر باشد.

۵.۱.۲.۳. وابستگی‌ها و سو گیری‌های عاطفی
وابستگی‌ها و سمت­گیری‌های عاطفی از موانع درونی واقع­بینی انسان است. یکی ازمهم­ترین این وابستگی­ها را، محبت و علاقۀ شدید به امور دنیا است. امام علی × این موضوع را به صورت یک قاعدۀ کلی و عام چنین بیان می‌فرمایند:
«وَ مَن عَشِقَ شَیئاً أعشَی بَصَرَهُ، وَ أَمرَضَ قَلبَهُ، فَهُوَ یَنظُرُ به عینٍ غَیرِ صَحِیهٍ، وَ یَسمَعُ بِأُذُنٍ غَیرِ سَمِیعَهٍ »^[۱۸۲]
هر که عاشق چیزی شد آن چیزدیده­اش را کور و دلش را بیمار سازد، از این رو با چشمی ناسالم می­بیند، و با گوشی ناشنوا می­شنود.
امام علی × به عنوان یک پزشک ماهر، در این بیان خود، انگشت بر نقطۀ اصلی درد گذارده­است آن این­که دنیاپرستی و عشق سوزان به زرق و برق دنیای مادی، نیروی بینش صحیح واقعیت را به کلی از انسان سلب می‌کند؛ به گونه ­ای که تمام سعادت و خوشبختی خود را در وصول به این دنیای مادی می‌پندارد، از هر طریق و به هر قیمتی که باشد وجدایی از آن، او را بی­تاب و بیمار می‌سازد. بدیهی است که چنین کسی نه حق و باطل را تشخیص می‌دهد و نه مصالح و مفاسد خویش را درک می‌کند. در عشق‌های مجازی و مادی نامقدس، انسان دیوانه­وار به چیزی علاقه پیدا می‌کند و هر چه دارد به پای آن می‌ریزد و هنگامی بیدار می‌شود که همه چیز را از دست داده است. در واقع منظور از عشق در اینجا، جاذبۀ نیرومندی است دو انسان را به گناه و آلودگی و سقوط در لجن­زار عصیان می‌کشاند.
۵.۱.۳.۳. پیروی از هواهای نفسانی
هوا و هوس، عمده‌ترین مانع شناخت واقعیت در نهج­البلاغه محسوب می‌شود. برای نمونه، امیرالمؤمنین × در نامه‌ای به شریح قاضی مبنی بر شرط سالم ماندن از وابستگی به دنیا چنین می­فرمایند:
«شَهِدَ عَلَى ذَلِکَ الْعَقْل ُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِالْهَوَى وَ سَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْیَا»^[۱۸۳]
شاهد این داد و ستد خردی است که از بند هوا و هوس برهد و از وابستگی­های دنیا سالم بماند.
شریح بن­حارث کندى که عمر، وى را به قضاوت مسلمانان در کوفه نصب فرمود و از آن زمان پیوسته تا هفتادوپنج سال به این امر مشغول بود و در این میان فقط دو، یا چهار سال قضاوت وى تعطیل بود، در زمان فتنه و آشوب عبداللَّه زبیر از قضاوت استعفا داد، حجاج هم استعفاى وى را پذیرفت.
آخرین نکته‏اى که در نسخۀ امام راجع به قباله خانه شریح قاضى وجود دارد آن است که عقل هرگاه از بند هوا و هوس رها شود و از وابستگی­هاى دنیا دور باشد، به آن چه در این نسخه از معایب این معامله ذکرشده گواهى مى‏دهد؛ چرا که عقل هنگام خالى بودنش از این وابستگی­ها، از کدورت باطل پاک است و حق را چنان که شایسته است مى‏بیند و بر طبق آن حکم مى‏کند. اما اگر اسیر دست هوس­ها و مقهور سلطۀ نفس اماره باشد، با دیده سالم به حق نمى‏نگرد، بلکه با چشمى برآن نگاه مى‏کند که پرده تاریکی­هاى باطل روشنایی­اش را از بین برده­است. پس به دلیل آن که حقیقت را به­ طور خالص نمى‏بیند گواهى خالصانه هم برآن نمى‏دهد؛ بلکه شهادت به حقانیت امرى مى‏دهد که در ظاهر حق است اگر چه در باطن امر، باطل مى‏باشد. مثل گواهى دادن به این که در طلب مال و منال دنیا مصلحت­هایى وجود دارد که از جمله، پرهیز از تنگ­دستى آیندۀ خود، و باقى­گذاشتن براى فرزندانش، و جز این­ها از امورى که در ظاهر شرع، دلیل بر جواز به­دست­آوردن دنیا و تعلقات آن مى‏باشد و اگر با دیدۀ حق­بین بنگرد، مى‏داند که جمع­آورى ثروت براى اولاد وظیفۀ او نیست؛ زیرا روزى­دهندۀ فرزند، خداى آفریننده او مى‏باشد و به­ دست­آوردن مال و منال به دلیل ترس از تنگدستى، خود تعجیل در فقر و موجب انصراف از امر واجب و توجه به غیر آن مى‏باشد.^[۱۸۴]
اگر هوا­های نفسانی کنترل نشوند و تحت کنترل عقل در نیایند، خود به حجابی تبدیل می­شوند که مانع دریافت حقیقت و شناخت راه صحیح کمال می­شوند، و در نهایت منجر به گمراهی و ضلالت می­شوند.
۵.۱.۴.۳. آرزوهای طولانی
آرزوهای طولانی و سرگرم شدن به امور دنیوی سبب غفلت از آخرت می­ شود وانسان را از دریافت درست واقعیات باز می­دارد. امام علی × درباره ضرورت توجه به این امر در زندگی می­فرمایند:
«أَیُّهَا النَّاسُ إنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمُا ثْنَانِ اتِّبَاعُ الْهَوَى وَ طُولُ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّ اطُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَهَ »
ای مردم! آن­چه بیش از هر چیز از آن بر شما بیم دارم، دو چیز است؛ پیروی هوای نفس و آرزوهای دراز. پیروی هوای نفس آدمی را از حق بازمی­دارد و آرزوی دراز آخرت را از یاد او می­برد. ^[۱۸۵]
مقصود امام علی × در این فراز، برحذر داشتن از پیروى هواى نفس و آرزوى طولانى داشتن در دنیاست؛ زیرا این دو، بیشتر از هر چیز سبب هلاکت و تباهى مى‏شوند و دورى از این دو خصلت بهترین وسیلۀ خلاص و رهایى است؛ چنان که خداوند متعال مى‏فرماید:
﴿فَأَمَّا مَنْ طَغى ‏وَ آثَرَالْحَیاهَالدُّنْیا فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوى ‏وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى‏…﴾^[۱۸۶]
امام × به دنبال برحذرداشتن از پیروى هواى نفس و آرزوى طولانى، امور آخرت را یادآورى فرموده­است.
هواى نفس عبارت از گرایش نفس امّاره به بدى است. آن چه مقتضاى سرشتش مى‏باشد؛ یعنى پیروى ازخوشی­هاى زندگى تا بدان اندازه که از حدود شریعت خارج شود. معناى «امل» نیز چنان که قبلاً شرح دادیم، آن آرزوهاى طولانى است که انجام همۀ آن­ها یقیناً مقدور نیست. بنابراین پیروى هواى نفس و آرزوى طولانى سعادت به حساب نمى‏آید. سعادت کامل جز مشاهدۀ حضرت حق و رسیدن به درجات عالى رحمت ربوبى، و تقرّب یافتن در پیشگاه خداوند، چیز دیگرى نیست. با روشن شدن این حقیقت، پیروى از نفس امّاره در خواسته‏هاى دنیوی­اش و فرو رفتن در خوشی­هاى ازبین­رونده قوى‏ترین وسیلۀ هلاکت و نیرومندترین بازدارندۀ انسان از مقصد حق است و او را از پیمودن راه خداوند باز مى‏دارد و به جاى پرواز در ملکوت آسمان­ها، وى را به پست‏ترین جایگاه جهنم سقوط مى‏دهد.
امّا مقصود از «آرزوى طولانى»، آرزوهاى طولانى در کسب امور بى‏اعتبار دنیایى است. نظر به این معنا روشن است که طول آرزو در امور دنیایى، مطابق همان پیروى هواى نفس است و به همین دلیل موجب فراموشى آخرت مى‏شود، آرزوى به دست آوردن چیزهاى دوست­داشتنى دنیا سبب مى‏شود که همواره به فکر آن­ها باشى و این امر انسان را از توجّه به امر آخرت بازمى‏دارد و مدام ذهن شخص را از تصوّر عاقبت­کار منصرف مى‏کند. معناى فراموش کردن آخرت نیز همین است. در فراموشى آخرت اوج شقاوت و بدبختى و هلاکت ابدى است.^[۱۸۷]
۵.۲.۳. موانع بیرونی
نکتۀ ضروری برای رسیدن به واقع­بینی، داشتن بینش صحیح و بصیرت است که سبب روشنی فکر و دل، روح ایمان و زندگی می­ شود و لحظه­ای بدون آن به سر بردن جایز نیست. اما در زندگی گردنه­های خطرناکی است که فقدان قلبی سرشار از نور و بینش برای همه بسیار گران تمام می­ شود. لحظاتی که ناممکن است در طول عمر افراد، چندین مرتبه تکرار نشود. این مواقع عبارت­اند از: شبهه­ها و فتنه­ها.
۵.۲.۱.۳. شبهه­ها
“شبهه” به هر آن چیزی گفته­می­ شود که به خاطر شباهتش با حق ایجاد اشتباه کند. این شباهت و اشتباه که در زمینه ­های مختلف فکری، سیاسی، اعتقادی و اجتماعی روی می­دهد، می ­تواند ناشی از وجود درصدی از حقانیت در امر شبهه­ناک باشد. به عبارت روشن­تر شبهه وقتی کارایی لازم دارد که تماماً باطل نباشد. بنابراین بصیرت قلبی و قدرت تمییز حق از باطل، در این هنگامه جداً به کار می ­آید.
امام علی × می­فرمایند:
«وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الشُّبْهَهُ شُبْهَهً لِآنها تُشْبِهُ الْحَقَّ فَأَمَّا أَوْلِیَاءُ اللَّهِ فَضِیَاؤُهُمْ فِیهَا الْیَقِینُ وَ دَلِیلُهُمْ سَمْتُ الْهُدَى.»^[۱۸۸]
شبهه را از آن رو شبهه نامیدند که با حق شباهت دارد. اما دوستان خدا به هنگام وجود شبهه­ها نورشان یقین و رهنمایشان جهت­گیری به سوی هدایت است.
و اما دشمنان خدا به آن هنگام دعوتشان به گمراهی است و رهنمایشان کوری و نابینایی است … آن که از مرگ می­هراسد از آن رهایی ندارد، و آن که ماندن را دوست دارد آن را به او نبخشند.
مردم با توجه به شبهه دو قسمند:
قسم اول شبهه آن است که یا به ظاهر حق جلوه کند و یا در محتوا حق و در ظاهر باطل بنماید و یا هم به ظاهر و هم در محتوا جلوه حق دارد. به همین لحاظ حضرت × کلام را به صورت حصر بیان فرموده و لفظ «انّما» را آورده­است.
قسم دوم موضع‏گیرى مردم نسبت به شبهه موضعى دوگانه است؛ زیرا مردم یا دوستان خدا و یا دشمنان اویند. جان­هاى دوستان خدا به نور یقین درخشان و به چراغ نبوت در پیمودن راه راست، روشن است و به وسیلۀ روشنى اندیشه در تاریکى شبهات هدایت شده‏اند و از پرتگاه­هاى نادانى و هواپرستى برکنارند؛ چنان که خداوند متعال در این زمینه فرموده­است:
﴿یَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ یَسْعَى‏ نُورُهُم بَینْ‏َ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمَانِهِم بُشْرَئکُمُ الْیَوْمَ﴾^[۱۸۹]
هدایت حقیقتى است که باید جهت آن را رعایت و به سمت ویژگی­هاى آن حرکت کرد. منظور از این عبارت امام × که روشنى آن­ها دربارۀ ترک شبهه، یقین آن­ها و راهنمایى­شان خود جهت هدایت است.^[۱۹۰]
امام علی × نیز از این امر مستثنی نبوده­است. به­خصوص در زمان حکومت­شان، در آماج شبهات قرار گرفتند. نهج­البلاغه شبهه­های فراوانی را نقل می­ کند که خود امیرالمؤمنین × غریبانه و هوشمندانه به تبیین آن­ها پرداخته­است.
در این­جا ذکر برخی گونه­ های مختلف شبهه، خالی از لطف نخواهد­بود. چه آن­که یقیناً این شبهات در طول تاریخ تکرار و در زمان میدان­داری حق نظایر آن برای تردید افکنی به بازار فکر و اندیشۀ جامعه عرضه می­ شود. وظیفۀ اهل بصیرت و اهل بینش هر عصر این است که با مطالعۀ دقیق آن اوّلاً آمادگی برخورد با آن را کسب کرده­باشد و ثانیاً برای مقابله با آن فکری اندیشیده­باشد. تا مردم از راه حق منحرف نشده و گرفتار باطل­های واقعیت نما نشوند.
انواع شبهاتی که در زمان امام علی × توسط دشمنان به ­وجود آمد که حکومت حق امام و واقعیت­ها را وارونه جلوه داده و مردم را در شناخت حقیقت دچار تزلزل نمایند تا بدین وسیله به اهداف باطل خود برسند. برای مثال در کتب تاریخی دربارۀ شبهه­ای که در جنگ صفین وارد شد و نتیجه را به نفع معاویه تغییر داد. چنین آمده­است که درآغاز درگیری بزرگ، جنگ به سود سپاهیان علی × پیش می­رفت. در آخرین حمله­ای که اگر ادامه می­یافت، پیروزی سپاه علی× مسلم می­شد. معاویه با رایزنی عمرو پسر عاص حیله­ای به­کار برد و دستور داد چندان قرآن که در اردوگاه دارند بر سر نیزه کنند و پیشاپیش سپاه علی روند و آنان را به حکم قرآن بخوانند. این حیله کارگر شد و گروهی از سپاه علی × که از قاریان بودند نزد او رفتند و گفتند ما را نمی­رسد با این مردم بجنگیم باید آن­چه را می­گویند بپذیریم. هر چند علی × گفت این مکری است که می­خواهند با به­کار بردن آن از جنگ برهند سود نداد.^[۱۹۱]
مهم­ترین شبهات دیگر زمان امام علی × که می­توان نام برد، عبارتند از:
۱ـ شبهۀ خوارج در امر حاکم و حکومت؛
۲ـ شبهۀ معاویه مبنی بر دست­داشتن علی × در قتل عثمان؛
۳ـ شبهۀ معاویه مبنی بر هم­ترازی با امیرالمؤمنین× در فضائل؛
۴ـ شبهۀ مصونیتِ تمامی صحابیان پیامبر| از خطا و اشتباه (در جنگ جمل)؛
۵ـ شبهۀ برادرکشی در جنگ­های علی × توسط قاعدین (به رهبری ابوموسی اشعری)؛
همه این موارد سبب، گروهی از مردم بستگی به درجه ایمانشان از راه حق امام علی × جداشده و گرفتار باطل گشتند. فقط عدۀ قلیلی از یاران نزدیک حضرت بودند که به­خاطر درجه بالای یقینشان واقعیات امور را در هنگام بروز شبهه­ها درک می­نمودند.
۵.۲.۲.۳. فتنه­ها
از دیگر موقعیت­های بروز بصیرت که مقدمۀ واقع­بینی و داشتن بینش صحیح است. هنگامۀ هجوم فتنه­هاست که امور وارونه و دگرگون می­ شود و بسیاری از افراد در معرض افتتان و آزمایش قرار می­گیرند؛ تردیدی نمی­رود که بسیاری از نخبگان نیز در این جدال و جنجال مردود می­شوند و مثل برگ پائیزی به گودال انزوا سقوط می­ کنند. این نکته­ای است که امام علی × در فتنۀ بنی امیه به خوبی گوشزد می­ کند و بیش­ترین آمار مردودی را در چنین آزمون­هایی بر کارنامۀ خواص درج می­نماید.
غیر از فتنۀ سقیفه که اندکی پس از رحلت رسول گرامی اسلام | رخ داد و حسابی جداگانه دارد، در حکومت کوتاه مدت امام علی× فتنه­های زیادی صورت گرفت و از این رو میدان وسیعی برای بروز بصیرت شد.
این امر هزینه های مادی و معنوی زیادی برجای گذشت؛ ریختن خون عدۀ زیادی بی­گناه، ریختن آبِ روی بسیاری دیگر (از خواص بی­بصیرت) از جملۀ آن است، اما با این حال شیوۀ برخورد امام × و “عمار"هایش با این حوادث درس­های خوبی را برای دورانی که دنیا “علی ×” ندارد، به یادگار گذاشت.
یکی از جنبش های واقعاً “فتنه­گون"، حرکتی بود که عده­ای با شعار توحید و مبارزه با شرک و اصلاح در روند امور مسلمین آغاز کردند. کسانی که بعداً به خوارج مشهور شدند. آن­ها حتی شیوۀ رفتاری امام علی × را زیر سؤال بردند. این حرکت منتهی به جنگ نهروان شد. امیرالمؤمنین × در این جنگ با آن­ها به شدت مقابله کرد و پس از آن برای مردم اینگونه سخن­رانی نمودند:

برخلاف مکاتب اخلاقی رایج و فلسفه اخلاق یونان که در آن بحث­ها و مجادلات سنگین فلسفی درباره جایگاه اخلاق و ماهیت گزاره­های اخلاقی شده است و برای مفاهیمی چون خیر و شر، سعادت و امر اخلاقی و غیر اخلاقی تعریف ارائه می‌شود، در این کتاب به صورت ساده و صریح دستورات اخلاقی بدون هیچ مطلب اضافی بیان شده است. برای مثال در ارمیا ۹: ‌۲۳ آمده است: «حکیم، به حکمت خود فخر ننماید و شخص نیرومند، به تنومندی خویش مفتخر نشود و دولتمند از دولت خود افتخار نکند. بلکه هر که فخر نماید از این فخر بکند که فهم دارد و مرا می‌شناسد که من یهوه هستم که رحمت و انصاف و عدالت را در زمین بجا می‌آ‌ورم زیرا خداوند می‌گوید در این چیزها مسرور نباشم. »

در این توصیه‌ها هیچ مفهوم غامض و مشکلی وجود ندارد. همه چیز برای مخاطبان روشن است. و در جایی دیگر یهوه با بیانی که برای این جماعت کاملا فهمیدنی است می‌گوید: «چون محصول خود را از مزرعه خویش دروکنی، و در مزرعه، بافه‌ای فراموش کنی، برای برداشتن آن برمگرد؛ برای غریت و یتیم و بیوه زن باشد با یهوه خدایت تو را در همه کارهای دستت برکت دهد. چون زیتون خود را بتکانی، برای بار دوم شاخه‌ها را متکان؛ برای غریت و یتین و بیوه باشد. چون انگور تاکستان خود را بچینی، برای بار دیگر آن را مچین، برای غریب و یتیم و بیوه باشد. و بیاد آور که در مصر غلام بودی. بنابراین تو را امر می‌فرمایم که این کار معمول داری. » (تثنیه ۱۹ : ۲۲-۲۴).
در این آیات به مفاهیمی چون درد غریبی، خوشه چینی انگور و زیتون از مزارع و باقی‌گذاشتن ته‌مانده‌ محصول برای مستمندان و انتظاری که مستمندان از کشاورزان متمول دارند، اشاره شده که همه فهمیدنی است و در این میان چیز مبهمی وجود ندارد.

1. 1. مخالفت با عزلت و گوشه‌گیری

از دیگر ویژگی­های این اخلاق، موافق نبودن آن با عزلت و گوشه­گیری و رهبانیت است. برای کسب فضایل اخلاقی مورد نظر عهد عتیق؛ انسان مؤمن باید در اجتماع بماند و در عین حال اخلاقی زندگی کند. اخلاق توارتی اخلاق دنیوی است و به هدف تنظیم زندگی فردی و اجتماعی او بیان شده است. برخلاف اخلاق بودایی و مسیحی، اخلاق یهودی طرفدار عزلت و گوشه‌گیری و ریاضت نیست (Mittleman, 2012, p27). کتاب مقدس یهودیان زندگی را آن‌گونه که هست می‌پذیرد و از‌این‌رو دستوراتش را بر‌پایه واقعیت‌های اجتماعی بناکرده است. از همین‌رو در اخلاق یهودی غایت اخلاق رسیدن به عدالت و انصاف و طهارت نفس در همین دنیا و بهره بردن از آن در زندگی دنیوی است.

1. 1. خدامحوری اخلاق عهد عتیق

تصویر خاص یهودیت از خداوند سیستم اخلاقی این دین را از سایر نظام‌های اخلاقی متمایز می‌کند. به عبارتی دیگر اعتماد کامل این اخلاق به خداوند و این که او صلاح و خوبی بشر را می‌خواهد و دستورات او در نهایت به سود انسان خواهد بود، مهم‌ترین مشخصه‌ اخلاق توراتی است. در بیان عهد عتیق خدا همچون پادشاهی است که بر تخت حکومت نشسته و برای کمترین رفتار انسان‌ها حکمی وضع می‌کند و برای کمترین نافرمانی‌اش سخت‌ترین کیفرها را در نظر می‌گیرد (Kellner, 2000, v5, p251). بر این اساس، خدای عهد عتیق در کانون تمام آموزه‌های این کتاب قرار دارد و تعلیم رفتار اخلاقی در این کتاب منحصراَ از آن خداست. اخلاق یهودیت نیز بر اساس همین جهان‌بینی و در ارتباطی تنگاتنگ با خداوند تصویر می‌شود. افعال اخلاقی به واسطه این که دستور یهوه است نیکو و لازم‌‌الاجرا هستند و نه به واسطه مصالح آن‌ها هرچند که به مصالح و فواید رفتارهای اخلاقی نیز اشاره شده است. وجه التزام به این اخلاق پیمانی است که این قوم با خدا بسته‌ است و بر اساس آن پیمان این قوم ملزم به تن دادن به کلیه خواست‌های آن خدا هستند.
در بیان دستورات اخلاقی و شریعتی، مدام خداوندی یهوه ذکر می‌شود تا بدین وسیله ارتباط این فرامین با خداوند و محوریت او مشخص گردد. نمونه‌هایی از این عبارات در عهد عتیق کم نیستند: «سنت‌های مرا نگه دارید، و مکان مقدس مرا محترم شمارید. من یهوه هستم. به اصحاب اجنه توجه نکنید و از جادوگران پرسش ننمایید تا خود را به ایشان نجس سازید. من یهوه خدای شما هستم. در پیش ریش‌سفید برخیز، و روی مرد پیر را محترم دار، و از خدای خود بترس. من یهوه خدای شما هستم. و چون غریبی با تو در زمین شما مأوا گزیند او را میازارید. غریبی که در میان شما مأوا گزیند، مثل متوطن از شما باشد. او را مثل خود محبت نما، زیرا که شما در سرزمین مصر غریب بودید. من یهوه خدای شما هستم. در عدل هیچ بی‌انصافی نکنید، یعنی در پیمایش یا دروزن و یا در پیمانه… پس جمیع فرایض مرا نگاه دارید و آن‌ها را به جا آورید. من یهوه هستم. » (لاویان ۱۹: ۳۰-۳۵).
همان‌گونه که در ادامه بیان خواهد شد، محور اصلی اخلاق عهد عتیق، موضوع مقدس بودن و تقلید از خداوند مقدس است. این موضوع دلیل دیگری بر خدامحوری اخلاق توراتی است. در ابتدای قوانین اخلاقی عهد عتیق این عبارت که: ‌»مقدس باشید زیرا من خداوند، خدای شما مقدس هستم. » (لاویان ۱۹: ۳). بارها تکرار شده است.

1. 1. اخلاق قومی

در عهد عتیق آمده است که یهوه تنها خدای بنی‌اسراییل است این قوم برگزیده اوست بنابراین اخلاق ارائه شده در این کتاب اخلاق قومی است و آموزه‌های اخلاقی کتاب مقدس مثل باقی محتوای آن در درجه نخست اسراییلیان را مخاطب قرار می‌دهد (Green, 2005, p167). با این همه، در برخی از موارد مشاهده می‌شود که دستورات اخلاقی این کتاب به همه انسان‌ها تعمیم داده شده‌اند: مثل قانون نوح: ‌»کشتن انسان جایز نیست، زیرا انسان شبیه خدا آفریده شده است. هر حیوانی که انسانی را بکشد باید کشته شود. هر انسانی که انسان دیگری را به قتل برساند باید به دست انسان کشته شود (پیدایش ۹: ‌۱-۷).

1. 1. پاداش و عقاب بر اساس عدالت خداوند

همان‌گونه که بیان شد اخلاق توراتی خدامحور است و اساس بایدها و نبایدهای آن اراده و فرامین خداوند است. با این حال، در چنین اخلاقی به پادش و جزای انسان‌ها بر اساس عملکردشان نیز توجه شده است. از نگاه این کتاب برای کمترین کار جزا و یا پاداشی وجود دارد. بر اساس این پیش‌فرض می‌توان فهمید که اخلاق توراتی بر فرض وجود خدایی استوار است که پاداش‌دهنده است. خدایی که به عدالت رفتار می‌کند و خریدارانه رفتار بنی‌اسرائیل را سنجش خواهد نمود و مزد هر کس را به فراخورد آن چه کرده است به او خواهد داد. فرض این که خدا عادل است و یا باید عادل باشد و درخواست پاداش از او مبنای پیام‌هایی است که مزامیر و پاره‌ای دیگر از رسایل انبیا بر آن استوراند (Green, 2005, p167).

1. 1. جداناپذیری دستورات اخلاقی از شریعت

همانند دیگر انواع اخلاق دینی، آموزه‌های اخلاقی کتاب مقدس را با هیچ معیاری نمی‌توان از آموزه‌های تشریعی و یا الاهیاتی آن تفکیک کرد. تمام این آموزه‌ها با ادبیاتی همسان ارائه می‌شوند. امر اخلاقی همانند امرتشریعی از خواست و اراده خدا ناشی شده است. همه‌ این آموزه‌ها «از یک شبان صادر شده‌‌اند. » (جامعه ۱۲: ۱۱) و روش آن‌ها یکی است و نیز غایت آنان سامان دادن به حیات دنیوی انسان‌هاست. و موضوع همه این تعالیم رفتار انسان‌هاست. در نهایت، در این کتاب امر غیر اخلاقی در واقع همان امر نامشروع است (Kellner, 2000, v5, p259).
شاید دلیل این درآمیختگی و پیوند آن باشد که درآن روزگار میان وظایف انسان در قبال خدا و وظایف او در برابر انسان‌ها تمایزی در نظر نبود. انسان‌ گرچه در تعامل با دیگران در واقع در برابر خدا مسئول بود اما بعدها و در زمانی که حاخام‌ها وظایف انسان‌ها را به دو دسته: ‌تکالیف او در برابر خدا و تکالیف او در برابر دیگران، دسته‌بندی کردند، اخلاق نیز از آمیختگی با سایر حوزه‌ها درآمد (Green, 2005, p147).

1. 1. گستردگی و فراگیری

اخلاق تورات از نظر گستره تمام زندگی و فعالیت‌های انسان را دربرمی‌گیرد. از این سبب است که تورات را وسیله‌ای برای تقویت و تفوق اراده مقدس الهی بر همه جزئیات زندگی انسان دانسته‌اند. هیچ بخشی از حیات انسانی از توصیه‌های اخلاقی تورات دور نمانده است. توصیه‌های بهداشتی عهد عتیق و راهنمایی کاهنان برای درمان بیماران جذامی تا قرن‌های متمادی در اروپا برای درمان این بیماران به کار گرفته می‌شد. احکام اخلاقی تورات در زمینه‌های آموزشی، آیینی، کار و فعالیت، نیایش، کشاورزی، خانواده و ازدواج، جنگ و صلح، دام پروری و باغ‌داری، معبد و بسیاری موارد جز این‌ها صادر شده است.

1. 1. بی‌نظمی و نامرتبط بودن

بی­نظمی مطالب اخلاقی عهد عتیق از مهمترین مشکلات بر سر استخراج آموزه‌های اخلاقی این کتاب است. متن عهد عتیق دارای لایه های بسیاری است که در طول زمانی طولانی انباشته گشته و حجم بسیاری از مطالب به ظاهر نامرتبط و بی نظم را در حوزه اخلاق به یکدیگر پیوند داده است از این روست که اندیشمندان معاصر برای فهم مبانی و مفاهیم اخلاقی عهد عتیق درگیر حجم وسیعی از مطالب می شوند که تخصص‌های ویژه خود را می‌طلبد، مانند زبان‌شناسی زبان‌های باستانی، آشنایی و تخصص در فرهنگ‌های و ادیان باستان، و متدهای مختلف در تحلیل داده‌ها و همچنین آشنایی با نظریه ها و تفاسیر معاصر و دیگر چیزها. این مشکلات برای اخلاق دانان عهد جدید هم وجود دارد اما مشکل در عهد عتیق بیشتر است چون عهد عتیق طولانی‌تر و قدیمی‌تر از عهد جدید است و دارای شمار بسیاری از جوانب و موضوعاتی است که فهم هرکدام از آن ها متدهای تفسیری ویژه‌ای را می طلبد که درگیر غوامض تاریخی، ادبی و اجتماعی این متن نیز هست. به همین جهت اخلاق دانان معاصر سعی می کنند در نظریه پردازی در حوزه اخلاق الهیاتی خویش را از این متن دور نگه دارند و درگیر چنین مباحثی نشوند (Barton, 2003, p38).

1. 1. تضادهای درونی نظام اخلاقی عهد عتیق

از مهمترین چالش‌های این اخلاق این است که نمی‌توان به یک سیستم منسجم اخلاقی در این کتاب دست پیدا کنیم، شاید دلیل عمده این اشکال این باشد که عهد عتیق کتاب اخلاقی نیست؛ بلکه در طول قرن‌ها سعی شده است از خلال مطالب متفرقه آن تعالیم اخلاقی استخراج گردد. برای مثال رویکرد غالب در اخلاق توراتی، تبیین اخلاق در شکل دستور خداست و این به آن معنی است که اخلاق از نگاه کتاب مقدس نمی‌تواند اخلاقی سودگرایانه باشد. با این حال، در شماری از نوشته‌های کتاب مقدس می‌توان رویکردهای متفاوتی در تبیین اخلاق دید. کتاب امثال از آن دسته نوشته‌هایی است که انسان را در کانون اخلاق قرار می‌دهد و ادبیات اخلاقی‌اش کاملا ادبیاتی حکمی و سودگرایانه است. ویژ‌گی این ادبیات حکمی عبری آن است که جهان بر پایه اخلاق بنیان نهاده شده است و در این ادبیات خیر و شر نتایج لازم و اجتناب‌ناپذیر خود را دارند.
در مقابل رویکرد امثال، کتاب جامعه در بخشهایی که از ادبیات کلیشه‌‌ای حکیمانه فاصله گرفته است، در فایده ادبیات سودگرایانه همچنین در سودمندی آموزه‌های اخلاقی که در کتاب امثال وجود دارد تردید ایجاد کرده است (Ibid, p45).

1. 1. این که عهد عتیق مربوط به دورانی کهن است و به این جهت برای انسان معاصر و امروزی عجیب به نظر می رسد. در عهد عتیق با اصول و قوانینی مواجه می شویم که نشان از خاص بودن آن‌ها در زمان‌ها و مکان‌ها و موقعیت‌های ویژه‌ای دارد. تعداد کمی از فقرات عهد عتیق تعالیم اخلاقی را به عنوان کانون اصلی اخلاق ذکر می کند . فرامین اخلاقی، نواهی، تماثیل و حکایت‌ها، سنت‌های اجتماعی و نیز اسوه‌ها و الگوهای شخصیتی عهد عتیق که از خداوند متابعت و یا نافرمانی می کرده‌اند همه به شکلی جزئی و خاص و در زمان و مکان و یا شرایط خاص عنوان شده‌اند. این شیوه بیان تعالیم اخلاقی باعث گردیده است که فیلسوفان اخلاق معاصر در مورد مفید بودن تعالیم اخلاقی عهد عتیق برای انسان دوران مدرن تردید جدی داشته باشند (Ibid).

۳-۱-۴-۲- محتوای اخلاقی عهد عتیق
اگر‌چه کتاب مقدس و به ویژه عهد عتیق آن به جهت ساختار و محتوا ماهیتی اخلاقی ندارد و نمی‌توان آن را جزء کتب اخلاقی به حساب آورد، ولی تلاش الاهی‌دانان و فیلسوفان اخلاق مسیحی و یهودی از قرون وسطی تا کنون بر این بوده است که با تحلیل گزاره‌های شرعی، حکایت‌ها، موعظه‌ها و حکمت‌های آن به یک نظام اخلاقی مشخصی دست یابند. همان‌گونه که گفته شد، از آن‌جا که به دلائل مختلف با یک نظام اخلاقی منسجم و مشخص در سراسر این کتاب مواجه نیستم، در ادامه به ویژگی‌های اخلاقی عهد عتیق براساس کتب مختلف آن اشاره می­ شود:

1. 1. سفر پیدایش: اخلاق جهان شمول و آفرینش انسان بر صورت خداوند

سفر پیدایش دست‌مایه اصلی اخلاق جهان‌شمول و فراقومی یهود است. در این کتاب در ابتدا هدف کلی خداوند از آفرینش بشر بیان شده و در این مقام صرفاَ به ذکر خلقت بنی‌اسراییل بسنده نشده است. این دست‌مایه را می‌توان در جاهای دیگر کتاب مقدس به ویژه در کتاب‌های پیامبران، نیز مشاهده کرد (Kaiser, 1983, p45). برای مثال در کتاب اشعیاء فصل ۲ آیه ۳ آمده است که مأموریت اسراییل این است که همه مردم جهان را برای عبادت ذات خداوند و فراگیری اصول اخلاقی متعال آموزش دهد: ‌»در روزهای آخر، کوهی که خانه خداوند بر‌آن قرار دارد، بلندترین قله‌دنیا محسوب خواهد شد و مردم از سرزمین‌های مختلف به آن‌جا روانه خواهد گردید. آ‌نان خواهد گفت: بیایید به کوه خداوند که خانه خدای اسرائیل بر آن قرار دارد برویم تا او قوانین خود را به ما یاد دهد و ما آن‌ها را اطاعت کنیم. زیرا خداوند دستورات خود را در اورشلیم صادر می‌کند. »
در اندیشه یهودی، اخلاق جهان شمول، در آیه ۲۷ از فصل ۱ در سفر پیدایش مورد تأکید قرار گرفته است. در این آیه می‌خوانیم: «خداوند انسان را به صورت خود آفرید. » البته از این آیه برداشت‌ها و تفسیرهای گوناگونی در طول تاریخ شده و از آن پیام‌های اخلاقی، فلسفی و عرفانی به دست آمده است ولی براساس همه تفسیرها و در نظر همه سلیقه‌ها این آیه اشاره صریحی به این موضوع دارد که بر انسان لازم است با انجام دستورات اخلاقی خود را شبیه پروردگار کند. بنابراین مراد از صورت الهی انسان که در این آیه آمده پذیرش اخلاق الهی و متعبد شدن به دستورات رهایی‌بخش خداوند است. علاوه‌بر‌این، این آموزه باعث می‌شود که همه انسان‌ها محترم و مقدس باشند و بر همگان لازم باشد که به هم‌نوعان خویش رفتاری عادلانه و اخلاقی داشته باشند.
بنابراین، قانون میشنایی که می‌گوید بر همه انسان‌ها لازم است که جان و آبروی افراد دیگر را حفظ کنند، چرا که، اگر کسی انسانی را از بین برد گویا همه جهان را نابود کرده و هر کس انسانی را از مرگ نجات دهد مثل این که همه انسان‌ها را نجات داده است، (Janzan, 1994, p68). از همین فرمان عهد عتیق و آموزه اخلاقی کتاب مقدس نشأت گرفته است. این نگاه جهان‌شمول به انسان و تکریم همه انسان‌ها قطع نظر از قومیت و ملیت را می‌توان در کتاب‌های دیگر یهودی نیز مشاهده کرد. در کتابی که به موضوع خروج بنی‌اسراییل می‌پردازد آمده است که خداوند فرشتگان خود را به خاطر شادی کردن برای غرق شدن مصریان مؤاخذه می‌کند: ‌»فرزندان من در حال غرق شدن در دریا هستند و شما آواز می‌خوانید» (Ibid, p70). در کتاب‌های دیگر حاخامی آمده است که تکریم و احترام مخصوص همه انسان‌هاست و هرگونه توهین و تحقیر انسان‌های دیگر ممنوع است (Ibid).
فیلسوفان یهودی در مورد این که آیا در سنت یهودی نیز مفهوم قانون طبیعی (Natural Law) آن‌گونه که در سنت اخلاقی مسیحیت کاتولیک مطرح است، وجود دارد یا نه، بحث کرده‌اند. برخی از این فیلسوفان معتقدند که در یهودیت نیز این مفهوم وجود دارد و برای اثبات آن به گزارش‌های سفر پیدایش و بحث‌‌های حاخام‌ها که از وجود هفت قانون فرزندان نوح خبر می‌دهند استناد کرده‌اند (Rathreif, 2007, p126). آن‌گونه که در تلمود گفته شده است این هنجارهای اخلاقی پیش از قوانین خاص عهد عتیق وجود داشته و ناظر به همه انسان‌هاست. این قوانین شامل یک درخواست ایجابی بوده که عبارت است از ایجاد بخش قضا و داوری در جامعه و شش وظیفه سلبی که عبارتند از دوری از کفر، بت‌پرستی، پایان دادن به زندگی انسان‌ها، زنا، زنای با محارم، هم‌جنس‌گرایی، وطی‌ حیوانات، دزدی و خوردن گوشت حیوانات زنده بر اساس تفسیر حاخام‌ها این قوانین به گونه‌ای است که قابلیت مدیریت هر جامعه انسانی متمدن را دارد (Rogerson, 1995, p234). ‌این قوانین طبیعی در حکم پیش‌شرط‌هایی برای قوانین وحیانی عهد عتیق هستند که در اخلاق یهودی از اهمیت محوری برخوردارند.
آموزه‌های اخلاقی عهد عتیق در سفر پیدایش با آفرینش انسان آغاز می‌شود و با عطا کردن هنجارهای اخلاقی به انسان‌ها قبل از بستن عهد با او ادامه می‌یابد و سرانجام با دادن قوانین الهی در کوه سینا به پایان می‌رسید. داستان آفرینش انسان با پرداختن به موضوع جنس زن و مرد و جایگاه جنسیت در نظام هستی موجب ارائه تعالیم اخلاقی بیشتری برای یهود می‌شود. همانند متفکران مسیحی، حکمای یهودی با بهره گرفتن از این گزارش‌ها که درباره‌ خلقت آدم و حوا وجود دارد مسائلی همچون علاقه به جنس مخالف، ازدواج و خانواده را استخراج کرده و از آن‌ها به عنوان الگوهای تربیتی در مسائل اخلاقی استفاده کرده‌اند.
با این‌حال برخلاف مسیحیت، اخلاق یهودی به تقدیس و تکریم نظم موجود در طبیعت و عدم دخالت در آن روی نیاورد. متفکران یهودی بر این باور بودند که تغییر و اصلاح طبیعت به منظور بهبود بخشیدن به زندگی انسان لازم و اخلاقی است و از این‌رو علی‌رغم این باور عمومی که شفای بیماری از طرف خداوند است، یهودیان دخالت‌های پزشکی برای درمان بیماری‌ها را اجازه می‌دادند. در همین راستا هرچند که اقدام پیش‌گیرانه حاملگی از طرف مرد را به واسطه‌ اتلاف شدن اسپرم ممنوع می‌دانند ولی پیش‌گیری از حاملگی توسط زن را مجاز می‌شمرند (نگاه شود به پیدایش باب ۳۸ آیات ۸تا۱۰). کامل نبودن آفرینش انسان در آیین سنتی ختنه کردن به خوبی نشان داده شده است. این مطلب را حاخام‌ها در ذیل آیه «هر‌آنچه که در شش روز اول آفریده شد نیازمند آماده‌شدن بیشتر است» توضیح داده‌اند. همچنین در آموزه‌های یهود حفظ جان و دوری از مرگ چنان اهمیتی دارد که بر همه احکام دینی یهود رجحان دارد. برهمین اساس حفظ سلامتی بر رعایت حرمت روز شنبه و یا برگزاری روزه‌ سالیانه یوم کیپور مقدم است (Green, 2005, p223).

کل گردونکا:
نوع رقابت: فردی
تعدا نفرات: ۲ الی ۳ نفر
وسیله بازی: ۱۰ الی ۲۰ مهره برای ره نفر

محیط بازی: ۱۰ کل (گودال کوچک) هر کدام به اندازه کاسه ای هستند.
ابتدا ۱۰ کل بر روی زمین مشخص یم کنند. کل ها را بطور مساوی بصورت یک در میان بین همدیگر تقسیم می کنند. هر یک از نفرات یک کل را به عنوان چشم یا خزانه برای خود انمتخاب می کند که در آن خزانه(مهره) می ریزند اما بر نمی دارند. بعد هر یک از نفرات مهره های خود را یکی یکی در داخل کل ها تقسیم می کند. مهر آخری بر هر کلی رسید، تمام مهرهای آن را بر می گیرد و مهره های آن را بر یم گیرد و مهره ها را دوباره درون کل ها توزیع می کند. اگر مهره آخری به چشم یا خزنه رسید به اصطلاح سر چشم شده و حق ادامه بازی ندارد، نفر دیگر بازی را به همین روال ادامه می دهد تا این که کدامیک از نفرات کُل مهره های خود را زودتر در خزانه یا چشم گردآوری می کند.
تی تلنگ جو
این بازی که بیشتر اختصاص به دختران دارد یک نفر سر گروه می شود به صورت چهار زانو نشسته و بقیه از کنار او به پشت خوابیده به طوری که در امتداد یک خط صف بلندی را تشکیل می دهند. یک نفر دیگر به عنوان قاد افراد مظلوم و شرور تاریخ بریا گرفتن مهمانی یا نذری پیش سرگروه می آید. در صورتی که قاصد از طرف انسانهای باارزشی مانند امام حسین و دیگر بزرگان اسلام باشد هر یک از نفرات را به عنوان گوسفندی به او هدیه می دهد، اگر قاصد از طرف انسانهای شرور مانند یزید و امثال آن باشد، علاوه بر اینکه یکی از نفرات را به او هدیه نمی دهند ناسزا هم می گوید. جالب اینجاست که نفر آخر را به هیچ کس نمی دهد. در پایان همه نفراتی را که به دیگران هدیه داده و از صف خارج شده اند جمع می شوند و آن نفر را از دست او می گیرند.
کوتوکا و لوپتکا:
این بازی که اختصاص به دختران دارد با سنگ، چوب وش اخ های درختان خانه ای بریا خود درست می کنند و همچنین با چوب و پارچه عروسکی را درست می کنند که در اصطلاح محلی«لوپت» ــــ می گویند.
سرچاکا:
این بازی یک نوع بازی دخترانه است. چندین سنگ را با فاصله مختلفی بر روی زمین می اندازند. یکی از سنگ ها را در دست گرفته و به هوا پرتاب می کند تا سنگ پرتاب شده به کف دست او می رسد باید یکی دیگر از سنگ ها را از زمین بردارد. همین طور بار دوم که سنگ دوم را به هوا پرتاب می کند، دو سنگ را از زمین بر می دارد تا این که با پرتاب یک سنگ همه سنگ ها را از زمین می دارد. همچنین در طی مراحلی زمانی که سنگ ها را بلند می کنند نباید تکان بخورند یا در مرحله ای حتماً باید صدا بدهند. این بازی که پس از طی هر مرحله اجازه اجرای مراحل بعدی را دارد همچنان ادامه پیدا می کند تا این سنگ ها را به صورت زنجیری از زمین بلند می کنند و همه را به هوا پرتاب می کنند و دوباره در دست خود جمع می کند. در مرحله پایانی سنگ ها را از کف دست به طرز ماهرانه ای به پشت دست پرتاب می کند هر چه تعداد سنگ های پشت دست بیشتر باشد امتیاز بیشتری نسبت به طرف فرد مقابل بدست می آورد. از دیگر ضوابط بازی این است که هر بار حریف نتوانست مرحله ای را انجام دهد و مرتکب خطا شود بازی را به نفر دیگری واگذار می کند.
علت بوجود آمدن باورها
زمانی که برای عوامل طبیعی جوابی منطقی پیدا نمی شود . معمولاً به شکلی غیر معقول در ذهن مردم باور ایجاد می کنند وآنچه را که روابط علت ومعلولی ایجاب می کند رعایت می کنند بدون آنکه برایش علتی علمی وعقلانی قایل باشند .
۱-اول شب خاموش بودن آتش خانه بسیاربدیمن است .
۲-صدا دادن روباه درآبادی بدیمن است .
۳-مهره مار سبب جلب محبت نسبت به دارنده آن می شود .
۴- ناخن را در بیرون از خانه می گیرند ودرجایی دفن می کنند .
۵- اگر قند داخل چای بیفتد مهمان می آید .
۶-برای این که خرخر نکنیم باید به طرف قبله بخوابیم.
۷-اگر خواب ببینیم کسی مرده عمرش زیاد می شود.
۸-اگر در خواب ببینیم که صدقه داده ایم بعد از بیدار شدن باید صدقه بدهیم.
۹- اگر خواب ببینیم که دندانش افتاده یکی از نزدیکان می میرد.
۱۰-مورچه ها لشکر سلیمان هستند.
اعتقادات در مورد کودکان
۱.اگر کف پای بچه را ببوسیم گم می شود . ۲.گهواره خالی تکان بدهیم بچه دل درد می شود ۳.همیشه فرشته ای مواظب بچه ها هست ودر حوادث آنها کمک می کند ۴. اگر پاها وسربچه را حنا کنیم زود دندان درمی آورد ۵. اگر نوزاد از فک بالا دندان دربیاورد یکی از والدین می میرد می گویند سرخواری (Sārxary)می کند .

6. 6. از بالای سر نوزاد نباید به او نگاه کرد .۷.اگر بچه کوچک خانه جارو کند مهمان می آید.

گرداندن باران وجلوگیری از باریدن آن
ملا دعایی را می خواند وشش سنگ برمی دارد وشش جهت می اندازد وبرای هر قسمت دعایی خاص می خواند ودر انتها به جهت خاصی که می خواهد اشاره می کند اعتقاد این است که ابرها همان سمت حرکت کرده وباران نمی بارد ودرعوض درسمتی که اشاره کرده باران می بارد
اعتقادات رایج قلعه گنج
۱.اعتقاد دارند که چشم زخم یا شوری چشم قدرتی دارد که می تواند بسیاری از کارها را از حالت عادی خارج کند وبرای از بین بردن قدرت آن با ریختن آب دهان بر روی فرد یا شی مورد نظر از قدرت چشم زخم می کاهند . برای اینکه چشم زخم زنان بر روی نوزاد اثر نمی کند نزدیکان آن نوزاد مقداری از موهای خود را بر روی آتش می سوزانند .
۲.گربه کشتن وبه دنبال شغال رفتن نجس می دانند .
۳.مومحافظ انسان است وزنان زائو را در مقابل اجنه محافظت می کند .
۴.پاشیدن جو وگندم به اطراف خانه به منزله حصار وپاسبانی است .

5. 5. درشب نمک وشیر از خانه بیرون نمی برند زیرا باعث کم شدن رزق می شود .

۶.دخیل بودن ودستمال آویختن به درختان موجب برآوردن حاجات می شود .
۷.خواب دیدن دعوت وبخشش مرده را نحس می پندارند .

8. 8. باز شدن درکوزه یا لیوان یا هر چیز استوانه ای علامت جنگ است .

8. 8. روز شنبه ، دوشنبه ، چهارشنبه به عیادت مریض وپرسه نمی روند .

8. 8. درکتاب گرفتن ودعا گرفتن برای بیشتر بیماریها مانند چشم زخم وغیره مفید است .

8. 8. شنبه ویک شنبه به طرف آفتاب مسافرت نمی کنند .

۱۲.یکشنبه وجمعه به طرف قبله مسافرت نمی کنند .

13. سه شنبه وچهارشنبه به طرف شمال مسافرت نمی کنند .

• منطقه چهارم، محل سکونت طبقه ممتاز، مرفه و بعضاً متوسط شهری است.

• • منطقه پنجم، شامل حومه­های خوابگاهی و شهرکهائی است که ساکنین آنها، برای اشتغال در شهر در طول روز به شهر می­روند و عصرها مراجعت می­ کنند.

به اعتقاد برگس در شهرهای بزرگ، این مناطق پیوسته متراکم می­شوند و جابجایی مؤسسات و مردم از منطقه­ای به منطقه دیگر به طور مداوم انجام می­ شود (شکویی، ۱۳۸۷، ۵۱۱ ).
۲-۷-۲- ساخت قطاعی شهر(نظریه همرهویت)
با ارائه یک الگوی بسط یافته و در انتقاد به الگوی منطقه بندی برگس، هومر هویت نظریه ساخت قطاعی شهر را در سال ۱۹۳۹ بیان کرد(شکویی و موسی کاظمی،۱۳۸۸، ۱۳۵) نظریه هویت متأثر از نظریه ارنست برگس بود با این تفاوت که در نظریه همرهویت گسترش شهر به جای قالبهای دایره­ای و جانبی به صورت قطاعی از دایره و در شکل شعاعی است که از مرکز شهر آغاز شده و در طول راه­های اصلی پیش می­رود یادآوری این نکته ضروری است که نظریه ساخت قطاعی شهر سالها قبل از همرهویت بوسیله ویلیام هرد مطرح شده بود . ویلیام هرد معتقد است که «شهر در همه جهات به نسبت توسعه نمی­یابد زیرا راه های عبور در جهات مختلف شهر با هم اختلاف دارند و همین مسئله است که در قیمت زمین­های شهری موثر می­افتد. هویت در طرح پیشنهادی خود علاوه بر فاصله، جهت را نیز از مرکز شهر رو به پیرامون و حاشیه شهری مورد توجه قرار داد چرا که توسعه شهری همیشه به مانند قشر حلقه­ای متحدالمرکز انجام نمی­گیرد گاهی این توسعه قطاعی شکل به محور شعاع معینی از مرکز رو به پیرامون شهر در حال گسترش است. بر طبق نظریه «هویت»استقرار ساکن انسانی به تبع شرایط اقتصادی گروه ­های اجتماعی در جهت و سمت معینی از شهر شکل می­گیرد آنجا که عوارض ناهنجار جغرافیایی وجود ندارد و فضاهای باز و شرایط زیست محیطی مناسب وافق های آرام بخش طبیعی را با چشم اندازهای زیبا بتوان در اختیار طبقه مرفه جامعه گذاشت. همان گونه که جامعه مرفه شهر شیکاگو همه در کنار دریاچه میشیگان سکنی گرفته­اند. بنابر عقیده هویت گروه ­های درآمدی متفاوت در شهربه جای سکونت در دوایر دور مرکز، در بخش­های مجزا که تشخیص پذیرند، زندگی می­ کنند. این بخش­ها دربرگیرنده واحدهای همسایگی هم سنخ بوده و مترصد رشد در طول خطوط ارتباطی در جهات مربوط مربوط به خود هستند. در این الگو نواحی مسکونی گروه ­های پر درآمد از یک یا دو طرف با نواحی گروه ­های درآمدی متوسط همسایه می­ شود. مضاعف بر این، مناطق دارای اجاره­بهای بیشتر بسوی زمین بلند دور از خطر سیل ومردابها گرایش می­یابند. مناطق مسکونی گروه های کم درآمد با تراکم بسیار بالا به سبک مشابه، امّا به صورت جانشین و جایگزین به طرف واحدهای همسایگی ثروتمند رشد می­ کند آنها در فاصله نزدیک به بخش صنعتی و در مجاورت مناطق مسکونی گروه ­های متوسط جامعه مکان­ یابی می­ کنند (خمر، ۱۳۸۵ ،۱۵۸).
۲-۷-۳- نظریه ساخت ستاره­ای شهر
نظریه ساخت دایره­ای شکل شهر، نمودار حالت یک شهر ساکن و ثابت نمی ­باشد. بلکه دراغلب موارد به علت رشد و توسعه شهر، متحرک و غیرثابت است. توسعه شهر می ­تواند به دو صورت عملی باشد: یا دراطراف خود توسعه پیدا کند، و یا به وسیله عمل تمرکز درداخل آن رشد پیدا نماید.
به موازات افزایش جمعیت، سازمانها و تاسیسات بخش مرکزی شهرها، مراحل مختلف اکولوژی شهری( جدایی گزینی، هجوم و جایگزینی ، توالی و تسلسل و…) ظاهر می­ شود و در اثر ایجاد موج توسعه، شهر به نواحی اطراف و بیرونی خود توسعه مییابد. حرکت جمعیت، تاسیسات، صنایع و سازمانهای شهری به اطراف شهرها، به یک شکل عمل نمی­نمایند و از جهات مختلف شهر به سوی ناحیه مرکزی شهر، به یک مقیاس صورت نمی­گیرند. در مقابل توسعه شهر، وجود موانع طبیعی مانند شیبهای تند، تپه­ها و کوهها، عاملی بازدارنده است، و لذا شهر یا بدان جهات توسعه پیدا نمی­کند و یا درصورت توسعه، مشکلات و افزایش هزینه­هایی را به دنبال دارد.
درجریان دگرگونیهایی که درنتیجه عملکرد امکانات حمل و نقل و شبکه راه ها در سطوح شهری مشاهده می­گردد، شکل دایره­ای مناطق متحد المرکز تعدیل یافته و به شکل شعاعی و یا ستاره­ای تبدیل می­ شود و به توسعه شهر، ساخت ستاره­ای می­بخشد (شیعه،۱۳۸۸، ۶۳).
۲-۷-۴- ساخت چند هسته ای(نظریه چانسی هاریس وادوارد آلمن)
چنسی هریس و ادوارد اولمن با بهره گرفتن از نظریه­ های مناطق دایره­ای شکل ارنست برگس و ساخت قطاعی همر هویت به تنظیم وارائه نظریۀ تازه­ای توفیق یافتند که در جغرافیای شهری با عنوان «ساخت چند هسته­ای » معروف است. این دو جغرافیدان عقیده دارند استفاده از زمین­های شهر اغلب در اطراف چند هسته مستقل شهری ظاهر می­ شود نه در کناره­های یک هسته یا یک مرکز معیّن. در این نظریه هسته و مرکز به عواملی اطلاق می­گردد که در اطراف ان امکان توسعه شهر وجود دارد، مانند عوامل مسکونی، صنعتی، دانشگاهی، خرده فروشی، عمده فروشی، مذهبی، زیارتگاهی و گذران اوقات فراغت. به عبارتی دیگر یکی از علل پیدایش هسته­های شهری، وجود فعالیتهای معیّن و تخصصی در منطقه یا گوشه ­ای از شهر است(شکویی، ۱۳۸۷، ۵۲۰-۵۲۲).
در بیشتر شهرها پنج منطقه یا هستۀ کاملاً مشخص دیده می­ شود:(شکویی، ۱۳۸۷، ۵۲۳ ).
۱- بخش مرکز تجارت شهر ۲- منطقه عمده فروشی و صنایع سبک در مجاورت مرکز مهم حمل و نقل شهری؛ ۳-منطقه صنایع سنگین در حاشیه امروزی شهرها ۴- مناطق مختلف مسکونی ۵- حومه­های خوابگاهی اطراف شهرها
۲-۷-۵- ساخت عمومی شهر (نظریه رابرت دیکنسن)
بر اساس نظریه رابرت دیکنسن، محدوده­های ساخت شهر به قرار زیر است:
الف – منطقه مرکزی: شامل مرکز و بخش قدیمی شهر، که مجموعه ­ای ازمراکز عمده فروشی، خرده فروشی، تجاری و اداری و بخشی از واحدهای مسکونی است.
ب- منطقه میانی: که شامل یک منطقه مسکونی متراکم می­ شود و صنایع سبک کوچک را نیز، درخود جای داده است.
ج- منطقه بیرونی: که اصولاً به عنوان یک منطقه مسکونی بشمار می ­آید. این منطقه، منطقه­ای باز با فضا­های پر وسعت و پارکهای عمومی است. دراین منطقه، خصیصه­ های شهری در محل تقاطع وسایل ارتباطی، یک هسته قدیمی، یک بازار محلی، یک روستا یا هسته کهن صنعتی شکل یافته و همه جا گیر می­ شود.
د- حاشیه شهر یا مرزهای ده­شهر: که یک منطقه بیرونی حومه شهری است و آنسوی مرزهای اداری شهر واقع شده است و یک حوزه پروسعت روستایی به شمار می­رود. با توسعه شهر، مناطق مسکونی پیش رفته و صنایع جدید درمسیر راه های ارتباطی مهم و دراطراف شهرکها و روستاها ایجاد می­شوند (شیعه،۱۳۸۸، ۶۵).
۲-۷-۶- ساخت طبیعی شهرها
اساس این نظریه بر ویژگی­های جغرافیایی شهر استوار است، بدین سان که مشخصات طبیعی شهر و خصوصیات فرهنگی مردمی که در آن زندگی می­ کنند، ساخت حوزه طبیعی شهر را مشخص می­ کند. این نظریه به طبیعت انسان و فرهنگ او بیش از موقع فیزیکی سکونتگاه های شهری اهمیت می­دهد، می­توان گفت ساخت شهر در این نظریه یک ساخت گروهی و اجتماعی است. اصول کلی این نظریه درباره جامعه شهری و ساخت شهر اینست که پیروان و افراد یک مذهب، یک نژاد، یک ملت یا یک گروه ویژه فرهنگی سعی دارند در حوزه هم­کیشان و هم نژادان خود زندگی کنند (شکویی، ۱۳۸۷، ۵۲۸).
۲-۷-۷- ساخت خطی- کریدوری
درگذشته شهرها به همراه عوامل چندی توسعه ستاره­ای شکل می­یافتند و در این توسعه، اوج تراکم در طول راه­آهنهای شعاعی، خطوط ارتباطی سریع و خطوط واگونهای برقی دیده می­شد، ولی در سالهای اخیر، ایجاد بزرگراهها و استفاده از اتومبیلها و ترامواها زمینه توسعه شهرها را فراهم کرده و بتدریج زمین­های آزاد و برهنه حوزه ­های شهری زیر پوشش تأسیسات و سازمان­های مردمی قرار گرفته است. توسعه کریدورها با امکانات مساعد و قابلیت دریافت همه نیاز­ها و خواسته­ های جوامع قرن بیستم، یکی از عوامل اصلی توسعه شهری در سالهای اخیر است که اسکلت بندی و قالبهای آن را بزرگراه­های جدید و خطوط آهن برقی سریع السیر، همزمان و با هم شکل داده­اند (شکویی ،۱۳۸۷، ۵۳۴).
درسیستم خطی یا کریدوری، بعضی از شهرها وظایف جدیدی را می­پذیرند و برتر و سریعتر از سایر شهرها به توسعه خود می­پردازند و مرزهای شهرهای متروپلیتین را گسترش می­ دهند. بهم پیوستگی شهرهای حوزه ­های متروپلیتین یه صورت خوشه­ای یا خطی، در طول یک کریدور سازمان می­یابد و شکل می­گیرد و گاهی با توجه به معیارهای ویژه جغرافیایی، مگالوپلیس به وجود می ­آورد(شیعه، ۱۳۸۸، ۶۷).
۲-۸- الگوی گسترش شهرهای جهان
بروز انقلاب صنعتی در قرن ۱۸ و ۱۹ تحولات بزرگی را در عرصه شهرها بوجود آورد که مهمترین آن افزایش جمعیت زیاد شهرها و به طبع آن گسترش کالبدی و فیزیکی این شهر­ها بود که نمونه بارز آن ظهور کلان شهرها بود. مهمترین نتیجه افزایش شدید جمعیت شهری، فشارهایی است که به دلیل تقاضاهای زیاد برای اقامت و خدمات وابسته به آن، بر روی زمین وارد می­ شود و این فشارها نیز با رشد بی­رویه جمعیت ناشی از مهاجرتهای روستا به شهر شدید­تر می­شد. پس از جنگ جهانی دوم عمده­ترین الگوی رشد شهری، الگوی شهر ماشینی و به صورت پراکنش شهری بوده است. الگویی که به صورت کم تراکم رخ داده و پیامدهای ناگوار زیادی را همچون نابودی زمین­های کشاورزی، مشکلات خدمات رسانی به دنبال داشته است .بروز این نارسائی­ها سبب گشته است تا کشورهای توسعه یافته از دهه ۱۹۷۰ درانطباق با پارادایم توسعه پایدار در جستجوی الگوی پایدارتر شهر باشند و در همین راستا جهت دستیابی به تراکم­های بالا، توسعه درونی شهرها، کاهش مصرف فضا، انرژی و افزایش دسترسی شهروندان به خدمات شهری الگوی شهر فشرده تعریف و معرفی گردد (مختاری ملک آبادی، ۱۳۹۱، ۹۶). اگرچه تصاحب و تملک سطح اراضی شهری در مقیاس­های مختلف پیش از پیش صورت می­گیرد، ولی نوع مصرف زمین، به دلیل تمایزات جمعیتی، فرهنگی، تولیدی و صنعتی، از کشوری به کشور دیگرمتفاوت می­باشد.برای روشن شدن بحث ابتدا گسترش شهری را در جهان در کشورهای توسعه یافته، در حال توسعه و سپس در ایران مورد بررسی قرار می دهیم و از هر کدام چند شهر را به عنوان نمونه، مورد بررسی قرار می­دهیم.
۲-۸-۱- الگوی گسترش شهری در کشورهای توسعه یافته
گسترش شهری در کشورهای در حال توسعه با کشورهای توسعه یافته از جهت علل، فرایند و شکل آنهاکاملاً با یکدیگر متفاوت است و به تبع آن سیاست­های گسترش شهری نیز در هرکدام از این کشورها شکل ویژه­ای دارد. می­توان گفت افزایش روند جمعیتهای شهری به پدیده انقلاب صنعتی برمی­گردد. پیدایش و اهمیت این پدیده متناسب با درجه و سطح صنعتی شدن کشورهاست. در اروپا، انگلستان صحنه اولین نمایش این جنبش است، امری که در نخستین سرشماری سال ۱۸۰۱ محسوس می­باشد. در فرانسه و آلمان این جنبش در سالهای ۱۸۳۰ احساس می­گردد». به عقیده پیترهال آنچه در توسعه روز افزون روند شهرنشینی تاکنون بیش از هر عاملی موثر بوده است، انقلاب صنعتی و تحولات ناشی از آن است (حسین زاده دلیر،۱۳۸۸، ۱۱۰). بنابراین عوامل رشد شهری را در کشورهای توسعه یافته می­توان در تحولات پیچیده اقتصادی، فنی که اساس انقلاب صنعتی بوده ­اند نظیر توسعه وسایل حمل و نقل، ازیاد جمعیت کشورهای پیشرفته، مشاغل در بخش خدمات، عوامل اجتماعی و رشد جمعیت به عنوان نیروی اقتصادی، رشد حومه­های مسکونی وسیع در اطراف شهرهای بزرگ دانستند.
روند حاکم بر توسعه شهری در این کشورها عبارتند از: (۲۳۵، ۲۰۰۰، Merlin).
دوره اول: گسترش­های شهری که خارج از منطقه شهری اتفاق افتاد.
دوره دوم: گسترش­های شهری در نواحی که در داخل منطقه شهری اسقرار یافته­اند.
دوره سوم یا امروزین آن:گسترش شهر در تداوم با شهر اصلی (مرکزی) که در واقع ادامه گسترش کالبدی شهر­های قدیمی و یا شهر­های جدید است.
به عبارت دیگر در کشور­های توسعه یافته انگیزه اولیه توسعه شهری بعد از تحولات انقلاب صنعتی و خصوصاً در قرن ۱۹ در انگلستان در مورد سر و سامان دادن به زندگی ماشینی و ارتباط آن با سایر احتیاجات مادی و معنوی انسان، ایجاد دهکده­های هارمونی را اعلام داشت. بعدها در سال ۱۸۹۸ ابنزرد هاوارد که نتیجه مطالعاتش را در خصوص تنظیم زندگی ماشینی در شهرها تحت عنوان «فردا راهی مسالمت آمیز، رفرمی حقیقی » و در چاپ بعدی به سال ۱۹۰۲ تحت عنوان جدید باغشهرهای فردا منتشر ساخت و در ادامه جنبش گسترش شهری تحت عنوان باغشهرها، شهرکهای اقماری ساخته شده بوده است (سلیمانی،۱۳۸۲، ۱۵-۱۶).
به عنوان مثال، در ایالات متحده آمریکا، هرسال شهرها ۴۰۰ هزار هکتار از اراضی مرغوب و ۸۰۰ هزار هکتار از اراضی نامرغوب را می­بلعند. با ادامه این وضع پیش بینی شد که تا سال ۲۰۰۰، ایالات ماساچوست و نیویورک ۵۰ درصد، کانکتیکات ۷۰ درصد، نیوهمپشایر و ردآیلند تمامی اراضی مرغوب کشاورزی خود را از دست بدهند (تقوایی، ۱۳۸۵، ۱۳۴ ).
اطلاعات موجود نشان می­دهد که امروزه شهرهای کشورهای اروپایی بویژه آمریکای شمالی، به دلیل نابودی زیست مشترک انسانها، گسترش فرهنگ حومه نشینی و ویلانشینی و کلاً تغییر الگوی سنتی کاربری زمین، فضای بیشتری را تصرف می­نمایند. همچنین در برخی از کشورهای جامعه اروپایی در اثر وجود مواد غذایی مازاد، بی­توجهی به حفظ اراضی مرغوب به آسانی صورت می­گیرد. بورس بازان خواهان زمین بیشتری برای ساختمان­سازی در مناطق روستایی­اند، زیرا توسعه در زمین جدید نسبت به زمین­های موجود، در سطح شهرها ارزان­تر تمام می­ شود(محمد زاده، ۱۳۸۶، ۹۷-۹۵).
۲-۸-۲- گسترش شهری در کشورهای در حال توسعه
درقرن بیستم تمامی کشورهای در حال توسعه وارد کردن تکنولوژی و نهاد­های غربی را بعنوان بخشی از کوشش­های خود درجهت امروزی کردن کشور و شهر، تشویق کردند. با تغییر فضای تجاری، صنعتی و فنی سایر تحولات نیز از پی آنها آمدند. از بین تغییرات یاد شده، مهمترین تغییر رشد جمعیت شهری است که در آغاز به تانی و پس از جنگ دوم به شکلی فزاینده صورت گرفت. پدیدار شدن الگوهای جدید در روابط تجاری بیشتر بر واردات تولیدات کشورهای توسعه یافته تأکید داشت. این در حالی بود که کشورهای توسعه یافته برای سرعت بخشیدن به تقویت این الگوی تجاری در صدد تخریب نظام تولید کشورهای در حال توسعه برآمدند. این روند باعث شد که نظام تولیدی روستاهای مبتنی بر فعالیتهای کشاورزی رو به اضمحلال گذارد و موجب گردد که یک مهاجرت دائمی از طرف روستاها به شهرها برای تأمین درآمد بیشتر روی دهد و با بهبود وضعیت بهداشتی جمعیت شهرها رو به فزونی گذارد(سلیمانی، ۱۳۸۲، ۱۷) و این رشد جمعیتی شهری مسائل و مشکلاتی با خود داشت که یکی از آنها توسعه فیزیکی شتابان شهری بود.
توسعه شهری در بسیاری ازکشور­های آسیایی با رشد کالبدی یعنی گسترش به خارج از حوزه مادر شهرها و محدوده­های شهری و پخش شعاعی از مرکز شهر به تمام جهات مشخص میشود. در چین گروهی که باعث گسترش، ناموزون شهری شده ­اند فقرا بوده ­اند که به دلیل ارزش زیاد زمین در مرکز شهر مجبور به حاشیه نشینی و درنتیجه رشد حومه­ها و پراکندگی توسعه شهری شده ­اند( قربانی، ۱۳۸۹، ۶ ).
به عنوان مثال درچین بین سال­های ۱۹۹۰ -۱۹۵۰ جمعیت شهری ۶/۲۱ درصد افزایش یافته در حالی که مساحت شهرها در همین مدت۴/۹۰ درصد افزایش داشته و این رشد زمین شهری بسیار شدیدتر از رشد جمعیت شهری است.
ادارۀ آمار چین در یک تحقیق نشان داده است که بین سال­های ۱۹۸۶- ۱۹۹۶ ۸/۵ میلیون هکتار زمین کشاورزی این کشور از بین رفته و یا تغییر کاربری داده که ۵۲/۱۸ درصد از این مقدار تحت ساختارهای شهری قرار گرفته است. این بدین معنی است که حدود یک پنجم خسارت زمین کشاورزی، نتیجۀ رشد شهری بوده است(تقوایی، ۱۳۸۵، ۱۳۴ ).
شهر سائوپولو در برزیل نمونه غم انگیز دیگری از توسعۀ مناطق شهری در کشورهای در حال توسعه می­باشد. این شهر در سال ۱۹۳۰ با یک میلیون نفر جمعیت، تنها ۱۵۰ کیلومتر مربع وسعت داشت. در سال ۱۹۶۲ جمعیت آن به چهار میلیون نفر و مساحت آن به ۷۵۰ کیلومتر مربع رسید و در سال ۱۹۸۰ با داشتن ۱۲ میلیون نفر جمعیت، مساحت آن از ۱۴۰۰ کیلومتر مربع بالغ گردید. نتایج مطالعات نشان می­دهد که این شهر سالانه به طور متوسط ۶۰ کیلومتر مربع بر وسعت خود می­افزاید. همچنین شهر قاهره در کشور مصر سالانه ۵۰۰ هکتار از زمین­های حاصلخیز دلتای نیل را به زیر ساخت وسازهای جدید می­برد. (محمدزاده، ۱۳۸۶، ۹۷-۹۸).
۲-۹- الگوی گسترش شهری در نواحی شهری ایران
رشد و توسعه شهر­ها بر اساس حوادث مختلف، در تمام ادوار تاریخی دارای افول و صعود بوده است. امّا آنچه که اساس شهرنشینی و توسعه شهر­های امروزین را بنیان نهاد به قرن هیجدهم میلادی باز می­گردد.(ابراهیم زاده، ۱۳۸۸،۱۲۵).
توسعه و پراکنش ناموزون شهرها در کشور ما شاید حادتر از بسیاری از کشورهای توسعه یافته باشد. در بررسی پیشینه توسعه شهرهای کشور می­توان گفت که شهرهای ایران دو سناریوی رشد را تجربه کرده ­اند: سناریوی رشد شهر در مدل ارگانیک که تا دوره پهلوی و بخصوص قبل از اصلاحات ارضی دهه ۴۰ در توسعه فضایی شهرها حاکمیت داشته و تأثیر آن بیشتر به صورت درونریزی جمعیت شهری بوده است. دراین فرایند تغییرات ساختاری عموماً محتوایی بوده و الگوی رشد شهر فشرده مانده بود .سناریوی دیگری که شهرهای ایران در ربع قرن اخیر در مرحله رشد شهری از سرگذرانده، مدل رشد غیر ارگانیک بوده است. در این فرایند رشد فضایی بسیار سریعتر از رشد جمعیت و نیاز واقعی شهر بوده و شهرها دچار گسترش پراکنده بی­رویه­ای شده است. این مسأله در دوران پس از انقلاب اسلامی پیچیده گردید. رشد سریع جمعیت شهری پس از انقلاب زمینه ساز گسترش انفجاری در شهرهای کشور بخصوص شهرهای بزرگ بود.(پورمحمدی، ۱۳۹۰، ۳۷).
با گسترش سریع شهرها و افزایش رشد شهرنشینی، سطح بسیار زیادی از اراضی اطراف شهرها به زیر ساختمان رفته و تعادل زیست محیطی بین سطح شهر و باغات و اراضی کشاورزی به هم خورد. گسترش فیزیکی شهرها بدون برنامه و بدون هیچ نظارت و کنترلی از طرف سازمان­های دولتی صورت گرفت. بین کاربری اراضی شهری عدم تعادل و توازن برقرار شده و قسمت زیادی از سطح زیر ساخت شهرها به ساختمان­های مسکونی و شبکه ­های معابر اختصاص یافت. با توسعه شهرها در این دوره بافت پیوسته شهری تبدیل به بافت گسسته شد. یکپارچگی کالبدی از بین رفته و بخش­هایی از شهرهای بزرگ بصورت نواحی اقماری، حومه­ای و شهرکها، در اطراف شهرها شکل گرفتند(مشهدی­زاده دهاقانی،۱۳۸۹، ۴۳۲). به بیان دیگر در دهه­های اخیر، رشد شتابان شهرنشینی در ایران به گونه ­ای صورت پذیرفته که فاصله جمعیت کلانشهرها با شهرهای متوسط و کوچک، روز به روز افزایش یافته و نظام توسعه شهری کشور را با مشکلات و تنگناهای عدیده­ای روبه رو ساخته است (حسین­زاده دلیر و دیگران، ۱۳۹۱، ۵۶ ). در واقع رشد و توسعه بی­تناسب شهرها و تراکم­های خارج از اندازۀ آنها از جمله مشکلات و مسائل شهرهای امروزی است که منجر به پدیده­هایی همچون حاشیه نشینی شده است. بدین ترتیب مهمترین مسائلی که رشد بی­رویه شهر­ها در اثر توسعه حومه­نشینی بوجود آورده است اینها هستند: ناهنجاری­های کالبدی، ناهنجاری­های تأسیساتی، آسیب­های اقتصادی و آلودگی­های زیست محیطی. بنابراین با وجود چنین کاستی­هایی فضاهای شهری در پاسخگویی صحیح به نیازهای شهرنشینی سریع و شتاب آلود ناتوان مانده­اند. اینک عدم حاکمیت برنامه ­های اصولی شهرسازی بر رشد شهر­ها، منجر به عقب ماندگی روند شهرسازی از شهرنشینی گردیده است چرا که برنامه­ ریزی برای رشد تنها ایجاد خانه­هایی به منظور اسکان دادن مردم نیست بلکه جواب­­گویی به نیازهای روزمره آنان در برآورده کردن احتیاجات رفاهی، آموزشی، بهداشتی، تفریحی و نظایر اینها نیز هستند(ابراهیم زاده، ۱۳۸۸، ۱۲۵).
امروزه نیز بر اثر الگوهای سنتی حاکم بر طرح­های توسعه شهری و متاثر از مدیریت شهری حاکم، الگوی شهری در کشور ما یک الگوی پراکنده با گسترش افقی شهرها است و برای کاهش مشکلات فراوان فرا­روی شهرها چاره­ای به جز حرکت به سمت شهرفشرده نداریم (مختاری ملک آبادی و دیگران، ۱۳۹۱، ۹۶
۲-۱۰- دلایل و عوامل عمده رشد سریع و گسترش فیزیکی شهرهای ایران
دلایل و عوامل عمده رشد سریع و گسترش فیزیکی شهرهای ایران را میتوان در قالب موارد ذیل دسته بندی کرد(احد نژاد روشتی، ۱۳۹۰، ۷).

• فقدان مبانی آمایش سرزمین در ایران، نظام شهری کشور را نابسامان کرده است.