قیمت کالایی که باید در موعد مشخص تحویل شود هنگام انعقاد قرارداد آتی معین می‌گردد. متعهد به دریافت کالا باید هنگام سررسید تحویل مبلغ مندرج در قرارداد را به تحویل‌دهنده بپردازد. بر اساس تعهدی که وی هنگام انعقاد قرارداد مستقبل می‌گردد نمی‌تواند از دریافت کالا و پرداخت قیمت آن امتناع نماید . در قرارداد آتی که منجر به تحویل فیزیکی کالا می‌گردد این تحویل معمولاً بر اساس درخواست متقاضی دریافت کالا صورت می‌پذیرد . لذا کسی که تعهد به دریافت کالا در موعد مشخص دارد هنگام سررسید قیمت کالا را قبلاً هنگام انشاء در متن آن تثبیت گردیده است را بپردازد و معنی اصاله الزوم جز این نیست^[۲۲۸].
گفتار دوم: اثر قرارداد آتی نسبت به قائم‌مقام طرفین
ماده ۲۱۹ قانون مدنی مقرر می‌دارد ” عقودی که بر طبق قانون واقع‌شده باشد بین متعاملین و قائم‌مقام آن‌ها لازم الاتباع است مگر اینکه به رضای طرفین اقاله یا به علت قانونی فسخ شود ” در این ماده طرفین بانام متعاملین و نیز قائم‌مقام ایشان به‌عنوان اشخاصی که عقد بین ایشان لازم الاتباع است معرفی‌شده‌اند . اشخاص قائم‌مقام سه گروه هستند : وارث ، منتقل الیه ، طلبکار ، به وارث ، قائم‌مقام عام و به منتقل الیه و طلبکار ، قائم‌مقام خاص می‌گویند^[۲۲۹].
اصل نسبی بودن قراردادها مبین این است که اثر هر عقد و قراردادی فقط نسبت به اشخاصی می‌باشد که آن را منعقد کرده‌اند و جز در مورد نفع شخص ثالث ، توجه اثر عقد به ثالثی که در بستن قرارداد دخالتی نداشته است معتبر نیست. در فاصله زمانی بیم انشای قرارداد و اجرای مفاد آنچه بسا یکی از طرفین یا هر دو آن‌ها فوت نمایند و یا اینکه قانون حاکم بر قرارداد فی‌مابین اجازه انتقال آن به غیر را داده باشد بنابراین با وقوع هریک از حوادث مذکور شخص ثالثی غیر از طرفین قرارداد ، به‌طور قهری یا اختیاری پا به میدان این قرارداد می‌گذارد. به‌عبارتی‌دیگر قرارداد به او منتقل می‌گردد. حال می‌خواهیم ببینیم اثر قرارداد آتی در صورت انتقال چه به‌صورت ارادی و چه به‌صورت قهری نسبت به ثالث چگونه است .

الف) اثر قرارداد آتی نسبت به منتقل الیه در انتقال قهری
به‌موجب اصل نسبی بودن قراردادها اثر معاملات و عقود فقط برای طرفین و نیز قائم‌مقام آن‌ها است. به‌غیراز متعاملین و قائم‌مقام آن‌ها دیگران از دایره حکومت این اصل بیرون‌اند در اصطلاح شخص ثالث نامیده می‌شوند^[۲۳۰]. اشخاص وارث قائم‌مقام محسوب می‌گردند که پس از فوت مورث دارایی او به‌حکم قانون به‌طور قهری به وارث منتقل می‌شود . حقوق و تعهدات ناشی از قرارداد در درون این مجموعه جای دارد همراه با سایر اجزایی دارایی انتقال می‌یابد و درنتیجه این انتقال وارث در حکم طرف عقد قرارگرفته جانشین او می‌گردد^[۲۳۱]. برخی حقوق و تعهدات قائم‌مقام به ذات و شخص صاحب آن بوده و چنان وابسته به شخصیت او می‌باشند که نمی‌توانند به سبب ارث منتقل گردند. همانند حق حضانت ( م ۱۱۶۸ ق.م ) حق ولایت ( م ۱۱۸۱ ) و حق قیومت ( م ۱۲۱۸ ق.م ) . منشأ قائم‌به‌ذات بودن حقوق و تعهدات سه چیز می‌تواند باشد: یکی به‌واسطه وضع قانون است همانند قرارداد وکالت که با فوت وکیل یا موکل عقد خاتمه یافته و تعهدات هریک از آن‌ها ساقط می‌گردد و دیگری به‌واسطه تراضی طرفین در قرارداد بر عدم انتقال تعهدات به وراثشان و بالاخره آن دیگر ، به‌واسطه طبیعت و ماهیت خود تعهدات که انتقال صورت نمی‌گیرد مانند تعهد یک نقاش معروف به کشیدن یک تابلو نقاشی برای متعهد له^[۲۳۲]. به‌جز این‌ها هرگونه حقوق و تعهدات دیگر که قائم‌مقام به شخص مورث نباشد به ورثه منتقل‌شده و آن‌ها جانشین صورت خود می‌گردند. با توجه به حدیث نبوی (( من مات عن حق فلوارثه )) و ماهیت و طبیعت حقوق و نیز فقدان و ویژگی‌های و خصوصیت حقوقی که قانون گزار بر قابلیت آن‌ها نسبت به سایر حقوق تصریح کرده است^[۲۳۳]. و مصلحت‌اندیشی قوانین در انتقال نه عدم انتقال آن دارد^[۲۳۴]. نشان‌دهنده این است که در مقام شک اصل حاکم ، قابلیت انتقال و وارث حقوق است که در مورد تعهدات نیز اصل فوق قابل‌اعمال است . قراردادهای آتی در زمره عقودی است که وارث هریک از طرفین جانشین آن‌ها شده حقوق و تعهدات ناشی از قرارداد به آن‌ها منتقل می‌گردد. مطابق ماده ۴۹۷ قانون مدنی با فوت موجر یا مستأجر عقد باطل نمی‌شود که می‌تواند وحدت ملاکی برای قرارداد آتی باشد زیرا عقد اجاره از ویژگی خاصی برخوردار نیست که نتوان حکم قانونی مذکور به دیگر عقود نیز سرایت دارد و نیز تعهد در قرارداد آتی از چنان وابستگی و ارتباط به متعهد و شخصیت او برخوردار نیست که نتوان آن را در شمار تعهدات قابل‌انتقال به‌حساب آورد^[۲۳۵].
بنابراین با توجه به‌مراتب مذکور و اصل قابلیت انتقال حقوق تعهدات ، قرارداد آتی به‌طور قهری با فوت هریک از طرفین قرارداد به وارث آن‌ها منتقل‌شده و ازآن‌پس وارث جانشین و قائم‌مقام طرفین شده تمامی آثاری که برای آن‌ها ملحوظ بوده است برای منتقل الیه نیز مؤثر و جاری است.
ب) اثر قرارداد آتی نسبت به منتقل الیه ارادی
انتقال قرارداد یکی از مواردی است که یکی از طرفین عقد، شخصی ثالثی را قائم‌مقام خود نموده وضع حقوقی خود اعم از حقوق و تعهدات ناشی از قرارداد را به او انتقال دهد. انتقال قرارداد دگرگونی طرفین عقد و جایگزینی شخصی بجای یکی از طرفین اصلی عقد است که به‌موجب آن موقعیت قراردادی تغییر می‌کند و انتقال گیرنده جانشین طرف قرارداد شده از تمام ویژگی‌های موقعیت قراردادی که مجموعه‌ای از دین و طلب است بهره‌مند می‌گردد . انتقال قرارداد نباید با انتقال دین و تعهدات اشتباه گرفته شود زیرا در انتقال تنها هدف ای نیست که دین طلب ناشی از عقد به دیگری واگذار شود بلکه مقصود این است که انتقال گیرنده جانشین طرف قرارداد شود و از تمام ویژگی‌های موقعیت قراردادی بهره‌مند باشد و همانند طرف عقد بتوان آن را فسخ کند و اجبار طرف را بخواهد . از این ‌رو انتقال قرارداد که جابجایی طرف عقد است مفهوم گسترده‌تری از انتقال دین و تعهد دارد^[۲۳۶]. در حقوق ایران صرف‌نظر از پیش‌بینی و بیان شرایط انتقال دین و تعهد و نیز عقد معینی با اثر انتقال همچون عقد ضمان و حواله ، در قوانین و مقررات پراکنده‌ای انتقال قرارداد پذیرفته ‌شده است^[۲۳۷]. در مصادیق فوق اجازه و رضایت طرف عقد را لازم نمی‌داند یا اجازه یا رضایت او را به‌صورت ضمنی لحاظ می‌دارد.
در قراردادهای آتی انتقال ارادی امکان‌پذیر است به‌طوری‌که یکی از اهداف طراحی قرارداد آتی از سوی مهندسان مالی قابلیت انتقال و تبدیل به‌نقدنیگی کردن این قراردادها در مقابل پیمان آتی است و عرف و عادت حاکم بر معاملات بورس و حتی ویژگی اصلی معاملات بورسی توانایی جابجایی و نقل ‌و انتقال آن‌ها است . به همین منظور در بورس کالا در کنار بازار اولیه ، بازار ثانویه نیز طراحی و پیش‌بینی‌شده است که هرگونه نقل و انتقالات قرارداد تیز باید توسط کارگزار در بازار ثانویه و ثبت آن در بورس واقع شود. لذا با انتقال ارادی قرارداد آتی ، منتقل الیه جانشین یکی از طرفین قرارداد شده آثار قرارداد نسبت به او که در مقابل طرف دیگر قرارداد شخص ثالث تلقی می‌شود جریان خواهد یافت^[۲۳۸] .
مبحث دوم: تخلف از مفاد قرارداد و ضمانت اجرای آن
اثر اصلی هر قرارداد پیدایش وظیفه قانونی به اجرای عمل مثبت یا منفی موردقرارداد یعنی انجام یا ترک فعلی است که یکی از دو طرف در برابر دیگری یا هر دو طرف در برابر یکدیگر به عهده می‌گیرند . این وظیفه تعهد گفته می‌شود که در عقود یک تعهدی برعهده‌یکی از دو طرف در برابر طرف دیگر و در عقود دو تعهدی بر عهده هر یک از دو طرف در برابر دیگر ثابت می‌گردد^[۲۳۹]. عدم انجام این وظیفه و امتناع از ایفای آن موجب پدیده آمدن مسئولیت قراردادی است و مسئولیت قراردادی عبارت از التزام متعهد به جبران خسارتی که درنتیجه عدم اجرای قرارداد به‌طرف او وارد می‌شود . و تکلیفی است قانونی به جبران زیان وارده از عمل شخص مسئول به دیگری . بنابراین عهدشکنی امری خلاف اراده طرفین و متناقض با خواست آن‌ها از انشای قرارداد است.^[۲۴۰] قانون ضمن حمایت از حقوق افراد ، بر ضرورت پاسداری از سلامتی روابط قراردادی افراد جامعه نیز تأکید دارد . لذا قانون گزار افراد را در روابط حقوقی و قراردادی خود رها نکرده قراردادهایی که طبق قانون واقع‌شده باشد بین طرفین لازم الاتباع می‌داند . در این مبحث عهدشکنی متعهد از ایفا و اجرای قرارداد و ضمانت‌های اجرایی آن موردبررسی قرار می‌گیرد.
گفتار اول) تخلف از قرارداد
به‌طورکلی آثار قرارداد یا همزمان و همراه با انعقاد عقد بیدرنگ به وجود میآید و یا پس‌ازانشای قرارداد اثری بز ذمه یکی از طرفین یا هر دو تعلق میگیرد. اسقاط حق، انتقال دین و تعهد و ایجاد اذن، نمونه آثاری است که به‌محض انشای عقد بیدرنگ به وجود میآید و لاجرم اجرای تعهد دوباره آن و به‌تبع تخلف از آن مفهومی ندارد. ازاین‌جهت می‌توان آن‌ها را به‌شرط نتیجه تشبیه کرد. اما دسته دوم پس‌ازانعقاد قرارداد اجرای آن هنوز مطرح است و ذمه متعهد تا هنگام اجرای مشغول به آن میباشد. تعهد طرفین در قرارداد آتی نمونهای ازاین‌گونه آثار است که تحویل و دریافت کالا و پرداخت ثمن پس‌ازانعقاد قرارداد در تالار بوری، تا زمان سررسید و پس‌ازآن در صورت عدم اجرا، در ذمه متعاقدین باقی است که می‌توان این گروه از آثار را به‌شرط فعل تشبیه کرد^[۲۴۱]. لذا امتناع و خودداری از انجام تعهد که همان تخلف از قرارداد میباشد در این گروه مصداق خواهد داشت. تخلف از قرارداد عهدشکنی متعهد از تعهدات قراردادی مذمومی است که با تداخل و به اراده خود به‌واسطه انشای عقد بر ذمه گرفته است. چه این تعهد مربوط به مورد اصلی عقد باشد و چه تعهد ناشی از شرط ضمن عقد، به عبارتی تعهد قراردادی به معنای اعم، تعهد مورداجرا و تعهد مورد شرط مندرج در قرارداد را در برمی‌گیرد^[۲۴۲]. اجرای تعهدات ناشی از قرارداد مورد درخواست و مطالبه طرف مقابل یا متعهد له است که اثر تخلف از قرارداد ایجاد وظیفه و تکلیفی به نام مسئولیت قراردادی برای متعهد است. این وظیفه و تکلیف قانونی نیز زمانی پدید خواهد آمد که مهلت اجرای قرارداد سپری شد. متعهد در تخلف از انجام تعهد مرتکب تقصیر شود و از جهت عدم اجرای قرارداد خسارتی به متعهد له وارد گردد. معمولاً در تعهدات قراردادی تقصیر متعهد به‌صرف عدم ایفای تعهد تحقق مییابد. خسارت گاه با توافق طرفهای قرارداد مشخص و مقطوع میباشد و بنابراین تفسیری که از وجه التزام رخت در مقام خسارت وارده ناشی از عدم اجرای تعهد ایفای نقش میکند و گاه طرفین نسبت به میزان خسارات ناشی از عدم اجرای تعهد ساکت بوده آن را پیش‌بینی نمیکنند. هنگام انتشار قرارداد آتی مبلغی از یک از طرفین به‌عنوان سپرده حسن انجام تعهد، توسط بورس دریافت میشود که میبایست به‌حساب مخصوص نزد اتاق پایاپای واریز گردد تا هر یک از متعهدین از انجام تعهد خود شانه خالی کنند مبلغ مزبور به‌طرف دیگر پرداخت شود. تخلف از قرارداد به‌طور اعم شامل عدم اجرای قرارداد، تأخیر در اجرا و اجرای ناقص قرارداد میباشد. رفتار متعهد به هر طریق به‌جز وفای به عهد و مواردی که قانوناً متعهد دخالت و نقش در عدم ایفای تعهد ندارد موجبات مسئولیت وی را پدید میآورد. بدین ترتیب موارد تخلف از قرارداد به شرح زیر است:
الف-عدم اجرای تعهد
نتیجه هر عقد و قرارداد، ایفای درست و عادلانه تعهدی است که به‌موجب آن متعهد برعهده‌گرفته است. ماحصل و ثمره بر عهده گذاشتن و ذیحق شدن در قرارداد هنگامی مطلوب و خوشایند است متعهد له است که تعهد مزبور اجراشده و به آن وفا گردد. اگر هر یک از طرفین میدانست که طرف دیگر به تعهد خود عمل نخواهد کرد، هیچ‌گاه حاضر به انشای عقد و قرارداد با وی نمیباشد. ممکن است گفته شود پوشش ریسک و خطر ناشی از نوسان قیمت در قراردادهای آتی نیز احتمالی و حتمی نمیباشد. اما باید گفت که پوشش دادن این خطر، حصول اطمینان از آینده نامعلوم است که هنگام معامله به این اطمینان دست پیدا میکند که آنچه را در آینده نیاز دارد یک قیمت معلوم و مشخصی به دست خواهد آورد یا خواهد فروخت. در قراردادهای آتی برای معاملهکننده اطمینان حاصل می‌گردد نه اینکه منتظر احتمالات بماند. هرچند که احتمال دارد قیمت نوسان داشته باشد. اما احتمال مذکور ربطی به اطمینان طرفین هنگام معامله ندارد زیرا هنگام بستن قرارداد مبنای آن‌ها قیمت احتمالی آینده یک کالا یا فراوانی و کمبود یک کالا نیست بلکه بر مبنای قیمتی منجر و مقدار کالایی برای تحویل و دریافت به‌طور قطعی منعقد میشود. یکی از اهدافی که طراحان ابزارهای مالی و مهندسان مالی در طراحی قرارداد آتی دنبال میکردند کاستن از هزینه های انعقاد قرارداد است. زیرا مشخص که در بورس اقدام به انشای قرارداد آتی کالای موردنظر خود مینماید دیگر نیاز به جستجو و یافتن طرفین معامله ندارد و معاملهگران در بورس، برخی عرضهکننده و برخی متقاضی آن کالا میباشند و نیز هزینه های کارشناس و مشاوره نیز بر وی تحمیل نمیگردد. زیرا بر اساس قوانین و مقررات بورس، کالاها متحدالشکل و مطابق معیار و شرایط استانداری است که بورس تعیین میکند. این اقدامات جملگی در راستای کاهش هزینه معامله میباشد اما به معنی حذف هزینه ها و به صفر رسیدن آن نیست. و علیرغم کاهش هزینه ها، یحتمل متعهد له و ذیحق در قرارداد از عدم اجرای قرارداد متضرر خواهند شد. تعهد در قرارداد آتی گذشته از تحویل و یا دریافت کالا تعهد به جبران کسری سپرد. حسن انجام تعهد یا سپرده اولیه ناشی از روند تسویه روزانه نیز میباشد. هر یک از طرفین در طول فاصله زمانی بین انعقاد قرارداد و سررسید تحویل و دریافت کالا باید به‌موجب مقررات و ضوابط بورس نسبت به تعدیل سپرده اولیه اقدام کنند. با توجه به مکانیزم قراردادهای آتی و مقررات و ضوابط بورس این‌ها تعهداتی است که هر یک از طرفین باید بدان عمل کنند و معمولاً اعمال یادشده توسط کارگزار که حقالعملکار عرضه‌کننده یا متقاضی کالا است، انجام میشود و تعهدات در قرارداد آتی ازجمله تعهداتی نیست که مباشرت شخص متعهد در آن مشروط باشد. نتیجه اصلی قرارداد آتی تحویل فیزیکی کالا در سررسید معین بر اساس مقررات و سازوکار و مکانیزم حاکم بر بورس میباشد. ممکن است پس از سپری شدن ایام و رسیدن موعد تحویل کالا و دریافت آن باقیمتی که در قرارداد به ثبت رسیده است متعهد از انجام آن خودداری و امتناع کند و یا اجرای تعهد به سبب عوامل خارجی از عهدهاش خارج گردد. آنچه در این بحث مدنظر است امتناع و خودداری ارادی که شخص علیرغم توانایی (بالفعل و یا بالقوه) از انجام تعهد مرتکب میشود. همچنین تعهد دیگری که در قرارداد آتی بر عهده متعهد گذاشته میشود تعدیل سپرده حسن انجام تعهد است. با نزول سپرده مذکور از سطح اطمینان، بورس به وی اخطار جبران کسری مینماید. گاه ممکن است متعهد به این اخطار عمل نکند و از جبران کردن کسری مذکور خودداری کند. در خصوص عدم تحویل یا دریافت کالا استمداد از قانون مدنی راهگشا و جلال خواهد بود که مطابق تضمینات اجرایی که قانون برای عدم تحویل یا دریافت کالا پیش‌بینی کرده است با متخلف رفتار شود اما در خصوص خودداری هر یک از متعاقدین از جبران کسری سپرده اولیه، قوانین و مقررات بورس به‌طور اخص و در موارد اجمال و سکوت، قانون مدنی نسبت به موضوع جریان مییابد. جهت تحویل کالا در موعد معین در قرارداد آتی، بورس چند روز^[۲۴۳] قبل از رسیدن موعد مذکور به هر یک از طرفین قرارداد اخطار مینماید تا نسبت به تعهد خویش اقدام کنند. اگر متعهد اقدامات لازم برای ایفای تعهد خویش را به عمل نیاورد ممتنع و متخلف از اجرای قرارداد شناخته‌شده موجب تحقق ضمان و مسئولیت برای متعهد می‌گردد. و ضمن اجرای تضمینات گرفته‌شده در بورس متعهد له میتواند او را مجبور و ملزم به انجام تعهد نماید^[۲۴۴]. به‌طورکلی تحقق عدم اجرای تعهد باید گونه‌ای منسوب به متعهد باشد خواه این خودداری و امتناع عمدی و ارادی باشد خواه درنتیجه اهمال و بیمبالاتی یا اشتباه باشد.^[۲۴۵] در هر دو مورد (عمدی و غیرعمدی) متعهد ضامن است.
۱-عدم اجرای بخش از تعهد
ممکن است متعهد تعهد خویش را کامل انجام ندهد و به‌طور مجزی قسمتی را انجام و بخشی را اجرا نکند و عدم اجرای تعهد مربط به بخشی از آن باشد. در این خصوص متعهد له حق دارد از پذیرفت بخشی از موضوع تعهد امتناع ورزد. ماده ۲۷۷ ق.م. مقرر میدارد:«…»اگر مورد تعهد تجزیهناپذیر عقد در حکم خودداری از اجرای تمام آن است اما اگر مورد تعهد تجزیهپذیر باشد، عدم اجرای بخشی از تعهد را نمیتوان به‌منزله خودداری کامل متعهد از انجام تعهد نمود بلکه مسئولیتش از بین میرود.^[۲۴۶]در مورد تعهدات تجزیهپذیر گاه اراده متعهد له در رفع مسئولیت متعهد نسبت به بخشی از تعهد نقشی نداشته از قلمرو حاکمیت او بیرون است. به عبارتی در تعهدات قابل تجزیه حاکم میتواند برای اجرای تعهد به متعهد مهلت داده و با تجزیه مورد تعهد قرار اقساط بدهد. قانون مدنی در ادامه ماده ۲۷۷ میگوید:«… ولی حاکم میتواند نظر به وضعیت مدیون مهلت عادله یا قرار اقساط دهد.» این مهلت، مهلت قضایی در مقابل مهلت قانونی است که ربطی که به احراز اعسار متعهد ندارد. برخی کشورها حداکثر مهلت مشخص است مثلاً در فرانسه حداکثر یک سال و در اتیوپی شش ماه میباشد.^[۲۴۷] اما در ایران سقف مهلت اعطایی در این قضیه وجود ندارد و بسته به نظر دادرس است.
تعهد متعهد در قرارداد آتی تحویل و دریافت کالایی با مشخصات و اوصاف معین و مطابق با استانداردها و معیارهایی است که بورس تعیین میکند لذا تحویل بخشی از کالا مطابق اوصاف مزبور به یگانه نبودن مطلوبیت تحویل در موعد مقرر اجرای قسمتی از تعهد تلقی می‌گردد و نسبت به بخش دیگر تعهد اجرانشده باقی مانده ضمان و مسئولیت متعهد به تحویل را در پی دارد. دیدیم که به‌موجب ماده ۱۶ آیین‌نامه اتاق پایاپای بورس فلزات در معاملات مسلف جریمه تأخیر تحویل به‌عنوان خسارت از ۱۵ روز پس از تاریخ تحویل مقرر در قرارداد شروع میشود. بنابراین اجرای بخش دیگر قرارداد که در موعد قرارداد اجرانشده است طی مدت معقولی که با هدف متحملین در تضاد نباشد منطقی به نظر میرسد.
۲- اجرای ناقص تعهد
اجرای ناقص تعهد، ایفای آن بدون داشتن کیفیت مطلوب میباشد. یعنی متعهد ایفای عمد نموده اما اجرای تعهد از کیفیت مطلوب و فایدهای که مدنظر متعهد له میباشد، برخوردار نیست. مثلاً کالای تحویل شده مطابق با نمونه موردتوافق نبوده یا اوصاف مذکور در عقد را نداشته باشد، ماده ۲۷۹ ق.م. مقرر میدارد«…» در این ماده معیار معیوب بودن کالا عرف بیان‌شده است. عرف حاکم در معاملات بورس، معیارها و استانداردهایی است که بورس برای کالاهای مورد معامله تعیین میکند و لذا اگر کالا مطابق با آن اوصاف و ویژگیهای مقرر در قرارداد نبوده و منطبق با استانداردهای منظوره نباشد تعهد اجراشده محسوب نمیشود. با توجه به مقررات بورس پیش از تحویل کالا باید ویژگیهای آن به تأیید بورس برسد.^[۲۴۸] بنابراین اجرای نادرست و معیوب قرارداد در حکم عدم اجرای عقد بوده متعهد مسئول عدم اجرای قرارداد است.^[۲۴۹]
تخلف از اجرای قرارداد و عدم ایفای تعهدات همیشه ارادی نیست بلکه گاهی به‌واسطه قوه قاهرهای است که خارج از اخیار و اراده متعهد میباشد. سبب این امتناع قوه قهریه یا فورسماژور نامیده میشود.
ب-تأخیر اجرای تعهد
تعهد در قرارداد آتی باید سررسید معینی که به تراضی طرفین مشخص‌شده به‌موقع و به هنگام اجرا گردد. تأخیر در اجرای تعهد خود باعث ایجاد ضمان است و درواقع، عدم اجرای موقت تعهد است، در برابر عدم اجرای نهایی و قطعی. تأخیر در اجرای تعهد زمانی محقق میشود که: تعهد قابل مطالبه باشد، اجرانشده باشد، اجرای تعهد هنوز ممکن باشد و در موارد خاص، تعهد مطالبه شده باشد. بنابراین، وضع تأخیر با اجرای تعهد و ابراء متعهد له و ناممکن شدن اجرای آن پایان میپذیرد.^[۲۵۰]
تأخیر اجرا در مصادیقی از تعهد جریان مییابد که آن تعهد موصوف به مطلوبیت متعدد باشد. به عبارتی ازجمله تعهداتی نباشد که دارای وحدت مطلوب است. تعیین موعد در قرارداد آتی در زمره گروه نخست دریافت نشود، پس از گذشت مدت معقول و متعارفی اجرای آن مطلوبیت خود را از دست نخواهد داد مگر اینکه شواهد قراینی در بین باشد که پس از سپری شدن سررسید معین دیگر تعهد قابلیت انجام را ندارد.^[۲۵۱] بنابراین اگر متعهد در قرارداد آتی موقت مرتکب تخلف از اجرای قرار شده موجبات تحقق مسئولیت قراردادی را پدید میآورد لذا در صورت ورود خسارت و احراز تقصیر طبق ماده ۲۲۳ ق.م. باید از عهده جبران خسارت متعهد له برآید و وجه التزام مقرر در قرارداد برای تأخیر در انجام تعهد است و معلوم میشود که با گذشتن موعد نیز اصل تعهد قابل اجرا است. ازاین‌رو اصل بر تعدد مطلوبیت تعهدات و وحدت مطلوبهاست استثنایی دارد جریان اصل مزبور نباید متغایر و متضاد با هدف پوشش ریسک متعهد له در قرارداد آتی باشد چراکه هدف اصلی متعامدین در قرارداد آتی پوشاندن خطر و دوری جستن از مضرات و زیانهای آن است. لذا تأخیر در اجرای قرارداد نباید هدف مذکور را عبث و بیهوده نماید و باعث بیاثر شدن آن گردد. بر این اساس تأخیر در یک مدت معقولی قابل پذیرش است اما خارج از آن مطلوبیت خود را از دست میدهد. بند یک ماده ۱۶ آیین‌نامه اتاق پایاپای بورس فلزات تهران در معاملات سلف عدم تحویل کالا را در سررسید تا ۱۵ روز مجاز میشمارد.^[۲۵۲] و اگر از ۱۵ روز تجاوز نمود متعهد را مشمول جریمه میداند و روند جریمه به‌صورت تصاعدی تا زمان تحویل ادامه دارد تا اینکه به ۱۰ درصد بهای معامله برسد و از این مبلغ نباید تجاوز کند که این امر گویای تعدد مطلوبیت تعهد در معاملات بورس است.

در هر بلوک۱۲ کرت به ابعاد۲×۳ متر ایجاد شد. فاصله محل کاشت بذور بر روی ردیف‌ها و بین ردیف‌ها ۳۰ سانتی‌متر در نظر گرفته شد.

۳-۴- نحوه اجرای آزمایش

۳-۴-۱- عملیات زراعی

زمینی که جهت اجرای طرح انتخاب گردید، سال قبل به صورت آیش بوده است. زمین آزمایشی به ابعاد ۲۸×۱۵ متر با رعایت اصول زراعی انتخاب شد. طبق نقشه طرح بلوک بندی شد. در شخم کامل توسط گاوآهن برگرداندار به عمق ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر شخم زده شد و کلوخه‌ها توسط دیسک زدن خرد شدند. در نیمه شخم توسط تیلر تا عمق ۳ تا ۴ سانتی‌متری شخم انجام شد در تیمار بدون شخم زمین توسط بیل مرزبندی گردید. تمامی کود دامی، کود ورمی‌کمپوست، سوپرفسفات تریپل و سولفات پتاسیم و نیمی از کود اوره قبل از کاشت به زمین داده شد. نیمی دیگر از کود اوره در اواخر فروردین (۳۰/۱/۹۳) زمانی که نیمی از گیاهان به فاز زایشی رفتند به گیاه داده شد.
بذور مصرفی جهت کاشت از اصفهان تهیه گردید. بذور به صورت ردیفی و در عمق ۲-۳ سانتی‌متری و به روش خشکه کاری در تاریخ ۱۲/۸/۱۳۹۲ کشت شدند. پس از انجام عملیات کاشت آبیاری اول (خاک آب) برای کلیه کرت‌ها انجام گردید. بعد از آن دور آبیاری بسته به رطوبت و بارندگی و دمای منطقه و نیاز گیاه تنظیم و آبیاری به صورت غرقابی انجام گرفت.

چون گیاه خار مریم در زمستان به صورت رزت می‌باشد عملیات تنک و رعایت فاصله بوته‌ها (فاصله روی ردیف ۳۰ و فاصله بین ردیف ۳۰) در اواخر اسفند ماه انجام شد. عملیات مبارزه با علف‌های هرز به صورت دستی صورت می‌گرفت. در تاریخ ۲۰/۱/۱۳۹۳ اولین گل‌ها رویت شدند. در اواسط اردیبهشت نزدیک ۲۰% از گل‌ها باز شده بودند.

۳-۴-۲- نمونه برداری و نحوه اندازه گیری صفات کمی و کیفی

در زمان برداشت (۱/۳/۹۳ – ۱/۵/۱۳۹۳) از هر تیمار ۲ خط کناری حذف و از ۲ خط وسط ۱۱ بوته انتخاب و بوسیله یک تکه نخ علامت گذاری شدند. قبل از برداشت، ارتفاع هر بوته اندازه‌گیری گردید و میانگین ۱۱ بوته به عنوان ارتفاع بوته یادداشت گردید. در طی ۶۰ روز کپه‌های رسیده، برداشت شدند. بذرهای هر کپه جداگانه بیرون آورده شده و شمارش شدند و میانگین بذر در کپه به دست آمد. کپه‌های جمع‌ آوری شده در هر کرت شمارش شده و بر ۱۱ بوته اصلی (در یک متر مربع) تقسیم شده و تعداد کپه در هر بوته مشخص گردید. برای اندازه گیری وزن هزار دانه از کپه‌های برداشت شده، ۴ دسته بذر ۱۰۰۰ تایی شمارش، وزن آنها اندازه گیری و میانگین آن‌ها بدست آمد. در تاریخ ۱/۵/۱۳۹۳ بوته های مورد نظر از سطح زمین برداشت شد که بعد از خشک شدن (به مدت ۲ روز در مقابل نور آفتاب) توزین شد و به همراه وزن کپه‌ها و بذرهای برداشت شده مقدار عملکرد بیولوژیک در یک متر مربع به دست آمد که تبدیل به عملکرد بیولوژیک در هکتار شد.
برای اندازه گیری میزان روغن بعد از شمارش و وزن بذور هر تیمار بعد از پودر کردن برای روغن گیری توسط دستگاه سوکسله به آزمایشگاه دانشگاه منتقل یافت تا در آنجا درصد روغن تعیین و سپس بوسیله رابطه زیر عملکرد روغن محاسبه گردد.
عملکرد روغن= درصد روغن × عملکرد دانه
برای تعیین عملکرد دانه ابتدا وزن دانه های حاصل از ۱۱ بوته اصلی در هر متر مربع یک کرت بر اساس کود مصرفی نسبت به سطوح برداشت شده محاسبه و عملکرد دانه بر حسب تن در هکتار بدست آمد.
صفات مورد نظر در این تحقیق شامل تعداد دانه در هر کپه، تعداد کپه در هر بوته، وزن هزار دانه، درصد روغن، عملکرد دانه، عملکرد روغن، ارتفاع بوته، عملکرد بیولوژیک بودند.

۳-۵- نحوه آنالیز نتایج

کلیه اطلاعات و داده های بدست آمده براساس فاکتوریل در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با بهره گرفتن از نرم افزارMstat-c مورد تجزیه واریانس قرار گرفت و میانگین‌ها براساس آزمون چند دامنه‌ای دانکن مقایسه گردید. جهت رسم نمودارها از نرم افزار Excel استفاده گردید.
.

فصل چهارم

نتایج و بحث

۴-۱- نتایج تجزیه واریانس صفات اندازه‌گیری شده در گیاه خارمریم

نتایج تجزیه واریانس اثر انواع شخم بر صفات اندازه‌گیری شده گیاه خارمریم نشان داد که نوع شخم بر صفات وزن هزار دانه، شاخص برداشت و عملکرد روغن در سطح ۱٪ و بر ارتفاع، تعداد کپه در بوته، تعداد دانه در کپه، عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک در سطح ۵٪ معنی‌دار بود اما بر درصد روغن در هیچ سطحی تاثیر معنی‌داری نداشت (جدول ۴-۱).
نتایج تجزیه واریانس اثر انواع کود بر صفات اندازه‌گیری شده گیاه خارمریم نشان داد که نوع کود بر وزن هزار دانه، عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک، شاخص برداشت، درصد روغن و عملکرد روغن در سطح ۱٪ و بر ارتفاع و تعداد دانه در کپه در سطح ۵٪ معنی‌دار شد اما بر تعداد کپه در بوته اثر معنی‌داری در هیچ سطحی نداشت (جدول ۴-۱).
نتایج تجزیه واریانس اثرات متقابل انواع شخم و کود بر صفات اندازه‌گیری شده گیاه خارمریم نشان داد که این دو تیمار بر پارامترهای عملکرد بیولوژیک در سطح احتمال ۱٪ اثر معنی‌داری داشتند اما بر صفات ارتفاع، تعداد کپه در بوته، تعداد دانه در کپه، وزن هزار دانه، عملکرد دانه، درصد روغن و عملکرد روغن اثر معنی‌داری نداشتند (جدول ۴-۱).
جدول ۴-۱- تجزیه واریانس پارامترهای اندازه گیری شده در اثر تیمارهای مختلف نوع شخم، نوع کود و اثر متقابل این دو در گیاه دارویی خارمریم

عنوان رساله/ پایان نامه: بررسی رابطه بین ویژگی های شخصیتی و بروز آسیب های مکرر ورزشی در دانشجویان تربیت بدنی

کلید واژه ها: آسیب‌های مکرر، ویژگی های شخصیتی ، دانشجویان دختر تربیت بدنی دانشگاه فردوسی و آزاد اسلامی واحد مشهد

چکیده:
هدف: از آنجائیکه بعضی از دانشجویان تربیت بدنی در طول تحصیل خود بیشتر ازسایرین دچار آسیب دیدگی می شوند، در این تحقیق برآن شدیم تا به بررسی ریسک فاکتورهای موثر در بروز صدمات مکرر را بررسی کنیم.لذا هدف از تحقیق حاضر بررسی رابطه بین ویژگی های شخصیتی و بروز آسیب‌های مکرر ورزشی در دانشجویان تربیت بدنی می باشد .
روش : از بین دانشجویان تربیت بدنی ، ۱۵۲نفر از دانشجویان دختر دانشگاه فردوسی و آزاد اسلامی واحد مشهد کسانی که حداقل بیشتر از سه ترم از آغاز تحصیل آنها گذشته بود به صورت هدفمند انتخاب شدند. به آنها چک لیست آسیب های گذشته نگر مبنی بر تعداد و نواحی آسیب دیده در ترم های تحصیلی گذشته داده شد. از بین این افراد مشخص گردید تعداد ۸۵ نفر مبتلا به آسیب مکرر و ۶۷ نفر افراد ی بودند که در طول دوران تحصیل خود در رشته تربیت بدنی دچار آسیب دیدگی نشده اند.گروه با آسیب مکرر شامل دانشجویانی بود که در طول مدت تحصیل دچار صدمات مکرر ( یعنی در هر ترم حداقل یک آسیب دیدگی داشته اند ) شده اند و گروه بدون آسیب شامل دانشجویانی بود که در طول مدت تحصیل دچار صدمات ورزشی نشده اند.نمونه آماری شامل۱۵۲ نفر دانشجویان دختر تربیت بدنی دانشگاه فردوسی و آزاد اسلامی واحد مشهد با میانگین قد ۴۱/۱۵±۷۴/۱۶۵ ، وزن۷۰/۱۳ ±۲۸/۶۲، سن۵۳/۴± ۵۷/۲۳ ، که بیشتر از سه ترم از آغاز تحصیل آنها گذشته بود تشکیل داده اند.سپس به متغیرهای تحقیق پرسشنامه های شخصیت آیزنک برای سنجش سه ویژگی شخصیتی خطرپذیری، هیجان طلبی و پرخاشگری و پرسشنامه عزت نفس روزنبرگ داده شد. بعد از جمع آوری اطلاعات و وارد نمودن داده ها در نرم افزارSPSS به توصیف و بررسی نتایج به دست آمده پرداخته شد. به منظور برآورد رابطه بین عوامل روانشناختی با تعداد رخ دادن آسیب­ها نیز از آزمون­های ضریب همبستگی پیرسون و آزمون کولمو گروف - اسمیرنف استفاده گردید.

یافته ها: بر اساس یافته های این تحقیق بین عزت نفس ، خطر پذیری ، هیجان طلبی و بروز آسیب‌های مکرر ورزشی رابطه معنی داری وجود ندارد.(p>0/05). در حالیکه رابطه معنی داری بین پرخاشگری و بروز صدمات مکرر وجود دارد (P>0.05).
بحث و نتیجه‌گیری : با توجه به ارتباط مثبت پرخاشگری با بروز صدمات مکرر در دانشجویان تربیت بدنی شاید بتوان گفت که با کنترل این عامل روانی ، ممکن است از بروز صدمات مکرر جلوگیری نمود. بنابراین ممکن است با بهره گرفتن از تمرین ذهنی و راهبردهای آموزشی بتوان گامی در جهت ارتقای ویژگی های روانشناختی در دانشجویان تربیت بدنی برداشت . با این حال، با در نظر گرفتن این واقعیت که ارتباط بین مهارتهای روانی و بروز آسیبهای ورزشی کمتر مورد توجه قرار گرفته است، به نظر می رسد که نیاز به مطالعات بیشتری در این زمینه وجود دارد.
امضا استاد راهنما

فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول طرح تحقیق
مقدمه ۲
بیان مسئله ۴
ضرورت و اهمیت تحقیق ۶
اهداف پژوهش ۸
فرضیه های پژوهش ۸
تعاریف نظری و عملیاتی ۸
فصل دوم ادبیات و پیشینه تحقیق
مقدمه ۱۱
مبانی نظری تحقیق: ۱۲
آسیب‌های ورزشی ۱۲
آناتومی استخوانی: ۱۲
انواع استخوان های بدن بر اساس شکل ظاهری آنها عبارت اند از: ۱۴
آسیب‌های استخوانی ۱۶
آسیب های عضلانی – وتری : ۲۳
آسیب های مفصلی و لیگامنتی ۳۱
دیسک: ۳۳
پیشگیری از آسیب‌های ورزشی ۳۷
تحقیقات مربوط به میزان شیوع آسیب‌ها از لحاظ شدت و مکانیزم ۳۸
اضطراب حالتی ۳۹
اضطراب رقابتی ۴۰
عزت نفس ۴۱
شخصیت ۴۲
پرخاشگری ۴۴
هیجان طلبی ۴۴
خطر پذیری Risk Taking 45
پیشینه تحقیق ۴۵
تحقیقات انجام شده در داخل کشور: ۴۵

وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن / بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
موضوع کلی: بیان زیبایی های معشوق وبی قراری عاشق در عشق
غزل مردّف با ردیف فعلی.
۱-گم شدن دل، کنایه از عاشق شدن./ دل مجاز از انسان به علاقه جزییه./
۲-در مصراع دوم ابرو به قبله تشبیه شده است./ قبله ی دلها، تشبیه بلیغ اضافی./
۳-ذره ، خاک، تضاد.
۴- گل در نظر اهل محبت خس و خاری است. تشبیه بلیغ اضافی./ اهل محبت، کنایه ازعاشقان
۵- تشبیه مردمک چشم به مشک، وجه شبه سیاهی است./ دو آهو، استعاره از دو چشم ./
۶-ترک فلک، کنایه از خورشید./ هندو، استعاره از زلف سیاه./ سر، مجاز از فکر و اندیشه./
غزل ۴۸۹

گر بعد عمری یک نفس ما را نظر سویش برد
مژگان پر از خون عاشقش گل را چه بیند کز جگر
آن گلشن خوبی که در نگشود بر باد صبا
لاف محبت چون زنم چون ننگ ناید از منش
یارب به بینم ساعتی کان آفتاب نیکویان
من پیر عاشق پیشه ام جور جوانان خوش کشم
دوری نباشد گر کند جان در سر و کار نظر

کی را مجال یک نظر از تندی خویش بود
چون ارغوان پر گاله ئی بر هر سر مویش بود
گویا نمی خواهد که کس آسوده از بویش بود
آن کس که گر خواند سگم ننگ از سگ کویش بود
از اوج ناز آید فرو میلی بدین سویش بود
کان کس که نیکو روی شد کی نیکی خویش بود
اهلی که خصم جان او چشم بلا جویش بود

مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن - بحر رجز مثمن سالم
موضوع کلی: عشق وتحمل سختی ها برای رسیدن به مقصود

غزل مردّف با ردیف فعلی.
۱-مفهوم بیت تندی معشوق در حق عاشق./ یک نفس، کنایه از یک لحظه./
۲-مژگان پر از خون، اغراق وکنایه از چشم گریان است./ گاله، پنبه ی زده شده که آماده ی ریسیدن باشد./
۳- در به روی باد صبا گشودن، تشخیص است./ گلشن خوبی، کنایه از معشوق است./ گویا، قید است./
۴-ش در منش، نقش مضاف الیه دارد../ آن کس، ضمیر ومرجع آن معشوق است./
۵- آفتاب نیکویان، کنایه از معشوق./اوج، میل، فرو ، تناسب دارد./
۶-واج آرایی حرف ش./ پیر وجوان تضاد./ تکرار قافیه در غزل رخ داده است./
۷-جان در سر چیزی کردن، کنایه از خود را فدا ساختن./ خصم ، دشمن./
غزل ۴۹۰

به خاک مرده اگر برق عشق برگیرد
گذر به کوی تو چون آورم ز جور رقیب

لاکتوباسیل ها از زمان های بسیار دور همراه با غذاهایی مثل لبنیات در زنجیره غذایی انسان وجود داشته اند ولی امروزه از آن ها به عنوان پروبیوتیک برای پیشگیری از بیماری های عفونی و درمان التهاب در انسان وحیوان استفاده می شود.

اولین لاکتوباسیل در سال ۱۸۸۱ توسط کرن از شیر تخمیر شده جدا گردید و دیسیپورا کاوکازیکا نام گرفت که بعد ها لاکتوباسیلوس کائوکازیکوس تغییر نام یافت. در سال ۱۸۹۲ دودرلین از ترشح واژن زنان باسیلی را بدست آورد که آن را لاکتوباسیلوس واژینالیس نامید.
در سال ۱۹۰۰ مورو از مدفوع نوزادن که از شیر مادر تغذیه می کردند باسیلی را جدا کرد که آن را لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس نامید.
در سال ۱۹۰۷ گریگوروف از ماست ارگانیسمی را جدا کرد که آن را لاکتوباسیلوس بولگاریکوس می نامند.
در سال ۱۹۰۹ هینمون و هفران لاکتوباسیلوس های مختلفی را از بزاق و معده، واژن انسان ،روده و خاک و برخی از غذاها جدا کردند. امروزه بیش از ۴۴ نوع لاکتوباسیلوس شناسایی شده است. در سال ۱۹۱۹ اورلا جینز راسته سیستماتیک این باکتری را ثبت کرد.
۱-۷- محصولات
۱-۷-۱- پنیر:
یکی از انواع لبنیات است که به طور گسترده در انواع مختلف تهیه و در اکثر نقاط دنیا مصرف می شود.
پنیر از دلمه شدن شیر تهیه می شود. شیر از طریق رشد باکتری ها ترش یا اسیدی می شود سپس با اضافه کردن آنزیم Rennet (مایه پنیر) و یا یک جایگزین (مانند اسیدلاکتیک) دلمه می شود و در واقع شیر بسته شده و آب پنیر بدست می آید.
۱-۷-۱-۱ انواع پنیر:
انواع پنیر را بر اساس ویژگی های از قبیل نوع ترکیبات شیر، آنزیم های مورد استفاده برای ترش شدن آن، رژیم غذایی حیوان، روش کار و میزان رطوبت آن به چند نوع طبقه بندی می کنند.
پنیر هایی با رطوبت کم (۱۳ تا ۳۴ درصد) شامل پنیر دومان یا رمان، ریکوتای خشک وپنیر گچی تست.
پنیر با رطوبت متوسط (۳۴ تا ۴۵ درصد) شامل پنیر سفید فتا، پنیر چدار، پنیر گودا، پنیر لیقوان.
پنیر با رطوبت زیاد (۴۵ تا ۵۵ درصد) شامل پنیر موتزارلا، پنیر محلی وپنیر پیتزا.
پنیر با رطوبت خیلی زیاد (۸۰ تا ۸۵ درصد) شامل پنیر ریکوتا وپنیر خامه ای. (۷۳)
۱-۷-۱-۲ ارزش غذایی پنیر:
پنیر به عنوان جزئی از گروه لبنیات، منبع خوبی از پروتئین، کلسیم و فسفر است. مصرف روزانه ۳۰ گرم پنیر در حدود ۸ گرم پروتئین و ۲۰۰ میلی گرم کلسیم به بدن می رساند که این معادل ۱۵۰ تا ۲۰۰ گرم شیر (یک لیوان) است.
برای داشتن استخوان های سالم تنها مقدار کلسیم دریافتی با اهمیت نیست مقدار فسفر نیز مهم است.
پنیر منبع کلسیم، فسفر و پروتئین است و از اسیدی شدن حفره دهان پس از مصرف غذا جلوگیری می کند
وکلسیم و فسفر موجود از مینای دندان محافظت می کند. پس از خوردن مواد لبنی میزان کلسیم و فسفر بزاق افزایش می یابد. همچنین حدس زده شده است که پنیر خاصیت ضد میکروبی در حفره دهان دارد.
مصرف پنیر برای افرادی که عدم تحمل لاکتوز شیر رادارند مفید است زیرا پنیر و ماست نسبت به شیر از میزان لاکتوز کمتری برخوردار است.
۱-۷-۲ ماست:
فرایند تخمیر شیر به علت نیاز به حفظ کیفیت شیر خام انجام می گیرد زیرا در اثر این فرایند، فراورده ای بوجود می آید که دارای عمر نگه داری بیشتری می باشد. بطور کلی ماست به فراورده ای اطلاق می شود که از تخمیر شیر توسط باکتری های آغازگر از قبیل لاکتوباسیلوس بولگاریکوس و استرپتوکوکوس ترموفیلوس تولید شده باشد.
آغازگرهای ماست انرژی موردنیاز خود را از تخمیر لاکتوز شیر تهیه می کنند . در نتیجه لاکتوز را به اسید لاکتیک تبدیل می نمایند . در پایان فرایند تخمیر بطور معمول % ۳۰-۲۰ لاکتوز شیر به اسید لاکتیک تبدیل می شود . ماست به عنوان محصولی با چربی و کالری پایین و حاوی باکتری های سلامت بخش استفاده می شود.
گرچه امروزه ماست با درصدهای مختلف چربی و کالری به بازار عرضه می شود. (۶۱)
۱-۸- باکتریوفاژها
ویروس هایی هستند که به باکتری حمله کرده و آن ها را آلوده می کنند و باعث کاهش یا عدم فعالیت باکتری های آغازگر در تخمیر می شوند (شکل۳ ). باکتریوفاژها همه جا حضور دارند به عنوان مثال ۱۰^۸ فاژ در هر قطره آب دریا یافت می شود.
باکتریوفاژها دارای یک اسیدنوکلوئیک از جنس DNA یا RNA می باشند که به صورت تک رشته ای یا دو رشته ای است و این اسید نوکلوئیک توسط یک غلاف پروتئینی به نام کپسید احاطه می شود.
هر باکتریوفاژ به صورت اختصاصی عمل می کند. میزبان ویروس ها گونه ای از باکتری ها هستند که ویروس بتواند آنها را آلوده سازند. در واقع فاژها انگل های اجباری هستند که پایان هر سیکل هزاران ویریون جدید را آزاد می کنند وسلول های اطراف را آلوده می کنند.
ویروسها فقط در درون گونه های خاصی تکثیر پیدا می کنند و از اینرو آنها را به سه گروه اصلی به نام ویروسهای جانوری، گیاهی و باکتریایی یا همان باکتریوفاژ ها طبقه بندی می کنند. برای آلوده شدن میزبان بوسیله ویروس سطح خارجی ویروس باید با پذیرنده های اختصاصی سطح سلول میزبان واکنش نشان دهد . نقطه پذیرنده در برخی از باکتریوفاژها یک نوع ماده شیمیایی در دیواره سلول میزبان است.
باکتریوفاژها پس از تکثیر در داخل باکتریها، آنها را لیز می کنند بنابراین به نام باکتریوفاژ (خورنده باکتری ) معروفند.
باکتریوفاژها جذب باکتری ها شده و در همه جای طبیعت یافت می شوند.
باکتریوفاژها مانند سایر ویروس ها به تنهایی قابلیت رشد و تکثیر را ندارند بلکه در سلول باکتری به صورت انگل سلولی، زندگی کرده و پس از تکثیر و رشد در داخل سلول باکتریایی با پاره شدن این سلولها به خارج می ریزند.
با توجه به فعالیت باکتری های آغازگر در ماست ،پنیر و سایر محصولات تخمیری شیر، فاژها یکی از مهمترین عوامل کاهش فعالیت این باکتریها در تولید محصولات لبنی هستند. (۳)
البته عوامل غیرویروسی نیز ممکن است بر کاهش رشد این باکتریهای آغازگر موثر باشند اما فاژها هنوز به عنوان مهمترین عامل کاهش فعالیت باکتریهای آغازگر در تولید ماست و پنیر محسوب می شوند که در نتیجه تاثیر این ویروسها، در فرایند تخمیر کاهش قابل ملاحظه ای در تولید اسید مشاهده می شود (تخمیر آهسته) و یا ممکن است از تولید اسید در فرایند تخمیری جلوگیری شود (تخمیر مرده) که در نتیجه اعمال اصلی بیوشیمیایی و تکنولوژیکی باکتری های آغازگر مثل تولید اسید لاکتیک و ترکیبات طعم دهنده و تجزیه پروتئین ها را شدیدا تحت تاثیر قرار می دهند.(۶۱ ،۱۲،۴۸)
شکل ۱-۳- شمای کلی باکتریوفاژ

۱-۸-۱ نقش باکتریوفاژ در صنایع لبنی شیر:
انسان از هزاران سال قبل باکتری های تولید کننده اسید لاکتیک ر ا که به طور طبیعی در شیر وجود دارند برای تهیه ماست، پنیر و فرآورده های دیگر شیر مورد استفاده قرار داده است. باکتریوفاژها در صنایع شیر بسیار حائز اهمیت هستند . بعضی آغازگرهای مخلوط گونه ای بطور دائم با تعداد کمی از فاژهای بی اثر موجود در محیط زندگی خود آلوده شده که تاثیری بر رشد یا توانایی تولید اسید ندارند و اثر آنها ممکن است نامشخص باقی مانده و ظاهر نشود . گرچه، بعضی آغازگرها باید طوری انتخاب شود که در برابر تکثیر فاژ بر روی محیط زندگی خود مقاومت داشته باشند.
۱-۸-۲ منابع اصلی آلودگی های فاژی در کارخانجات صنایع لبنی عبارتند از:
شیر خام
آب پنیر
هوا
شیر باقیمانده ناشی از تخلیه نامناسب
سویه های آغازگر آلوده به DNA فاژ
۱-۸-۳- اثر باکتریوفاژها
باکتریوفاژها باعث کاهش یا عدم فعالیت باکتری های تولیدکننده ماست، پنیر و دیگر محصولات لبنی شده و در نهایت تأخیر یا عدم تشکیل لخته در مرحله گرمخانه گذاری می شوند. اثر دیگر آنها، عدم تولید محصول و یا تولید محصولی با کیفیت بسیار پائین است و یا اینکه تولید محصول را به تاخیر می اندازد و همچنین باکتریوفاژ باعث تولید محصولاتی با کیفیت های متغییر می شود. فاژها می توانند مشکلاتی در سرعت رشد پروبیوتیک ها ایجاد کنند. (۶۱)
۱-۸-۴- تاریخچه کشف باکتریوفاژها
در سال ۱۹۱۵ بطور تصادفی در ضمن آزمایشاتی توسط تورت کشف شد که آنها را بنام عوامل قابل عبور از فیلتر نامید. و در سال ۱۹۱۷ بوسیله هرله به نام باکتریوفاژها خوانده شد که به زبان یونانی یعنی خورنده اجرام میله ای. فاژها را اغلب علامت یونانی Φ نشان می دهند. در سال ۱۹۳۵ محققین صنایع شیر از وجود موجودات بسیار ریز به نام باکتریوفاژ اطلاع داد. دو دانشمند نیوزلندی به نام های وایتهد^[۱۱] و کوکس^[۱۲] کاهش فعالیت باکتری های آغازگر مورد آزمایش خود را به حضور باکتریوفاژها ارتباط دادند. پس از اینکه یک نژاد مشخص از باکتری های اسید لاکتیک با فاژ اختصاصی خود برخورد کرد، هیچ یک از باکتر ی های مذکور برای انجام تخمیر باقی نماندند. هر باکتریوفاژ صرفا به گونه ی مشخصی از باکتری ها حمله می کند و در صورت عدم وجود آنها در شیر، تخمیر بطور معمول انجام می گیرد.
در سال ۱۹۳۹ دلبروک^[۱۳] فیزیکدان و باکتریولوژیست معروف مقدار کمی از تعلیق باکتریوفاژی را به یک لوله کشت میکروبی افزود و پس از ۲۰ دقیقه متوجه شد که بر تعداد باکتریوفاژها افزوده می گردد.
پس از آن لوریا در آمریکا قطره ای از مایع باکتریوفاژی را به لوله کشت مایع باکتری مربوطه افزوده و متوجه شد که پس از چند ساعت کشت شفاف می گردد. حال اگر این مایع شفاف را پالایش دهند یا آن را تحت تاثیر کلروفرم قرار دهند تا باکتری ها به کلی از بین بروند، تنها باکتریوفاژها باقی می مانند. مایع محتوی این باکتریوفاژها را مایه باکتریوفاژ^[۱۴] می نامند.
باکتریهایی را که باکتریوفاژ مخصوصی بر روی آنها موثر است باکتری حساس به باکتریوفاژ مربوطه می نامند. وقتی تعلیق باکتریوفاژی را با کشت باکتریهای حساس مخلوط کنند نخست باکتریوفاژها روی باکتریهای مربوطه تثبیت می شوند. پس از گذشت ۱۵۰-۵۰ دقیقه، هر یک از باکتریهای آلوده متلاشی می شوند و چند صد باکتریوفاژ جدید را که از جمیع جهات مشابه با باکتریوفاژهای آلوده کننده می باشد، آزاد می نماید.
داروهای آنتی بیوتیک، برای جلوگیری از فساد باکتریها، ترکیبات بهداشتی یا سترون کننده ها و باکتریوفاژها باعث عدم فعالیت باکتری های مفید می شوند.
۱-۸-۵- مورفولوژی باکتریوفاژها
یک گروه از فاژها بیش از دیگر باکتریوفاژها مورد مطالعه دقیق قرار گرفته اند . این گروه که به کلی باسیل حمله می کنند بنام کلی فاژ ^[۱۵] خوانده می شوند.
از کلی فاژهای متعدد شناخته شده، هفت عدد شان مورد مطالعه بسیار دقیق قرار گرفته اند. که به صورت T₁تا T₇ نشان می دهند و این ها به استرپتوکوکسی ها اسید لاکتیک حمله می کنند. (۳۴)
یک ذره فاژ شامل قسمتی به نام سر و قسمتی به نام دم می باشد. سر عبارت است از بخشی که حاوی اسیدنوکلئیک بوده و اطراف آنرا غلافی پروتئینی بنام کپسید احاطه کرده است. ماده پروتئینی کپسید خود از واحدهای کوچک مشابه که مکررا تکرار گردیده اند، بوجود آمده است. این واحدهای کوچک بصورتی پهلوی هم قرار گرفته که ایجاد یک ساختمان هرمی را می نماید و سطح مقطع آن شش ضلعی منظم ^[۱۶]می باشد. کوچکترین فاژ شناخته شده در قسمت سر تقریبا ۲۵ نانومتر است و قطر ناحیه سر دیگر فاژها بین ۷۵- ۴۰ نانومتر و حداکثر ۱۰۰-۷۰ نانومتر است.