اردبیل دارای چهار منطقه شهرداری می باشد. جامعه آماری مورد مطالعه در این تحقیق شهرداری منطقه چهار می باشد. مساحت این منطقه ۱۳۰۴ هکتار است که در شمال شهر اردبیل واقع شده است. این منطقه جمعیتی بالغ بر ۱۲۷۳۴۵ نفر داراست که یکی از مناطق پر جمعیت شهرداری محسوب می شود. در زیر نقشه شهر اردبیل و نقشه منطقه مورد مطالعه(منطقه چهار) آمده است.
شکل ۳-۲- نقشه شهر اردبیل
شکل۳-۳- نقشه منطقه ۴ اردبیل

۳-۳- وضع کمی و کیفی کالبدی شهر اردبیل

در این پژوهش به دنبال بررسی نقش و تاثیر مشارکت­های مردمی در توسعه شهری هستیم براین اساس به بررسی کارکردهای مختلف شهری پرداخته و کمبودها و نیازها را با برداشت کالبدی مشخص می کنیم.

۳-۳-۱- آموزشی:

مراکز آموزشی شامل (کودکستان، دبستان، مدارس راهنمایی، دبیرستان، مراکز آموزش حرفه­ای و دانش­سراها و مراکز آموزش عالی) می باشند که وضعیت موجود و کمبودها و نیازها در هر یک از مراکز فوق در زیر مورد بررسی قرار می گیرند.

۳-۳-۱-۱- کودکستان:

در شهر اردبیل، کودکستان ها سطحی معادل ۴۰۰۰ متر مربع را اشغال کرده ­اند، قسمت­ های عمده از شهر تحت پوشش کودکستان­ها نبستند که شامل محلات بسیاری می­ شود.
تعداد کودکان لازم التعلیم در مقطع ابتدایی حدود ۱۷۰۰۰ می باشد و از آجایی که سرانه تعیین شده برای هر یک از کودکان کودکستانی ۶/۹ متر مربع است لذا مساحت مورد نیاز حدود ۸۵/۱۸ هکتار می باشد. سرانه این کار برای کل جمعیت ۰۱/۰ متر مربع برآورد شده که با توجه به مساحت موجود کمبود سطح کودکستان ۴/۱۶ هکتار می باشد.
نمودار ۳-۱: وضعیت کودکستان­های شهر اردبیل

۳-۳-۱-۲- دبستان:

این کاربری در حدود ۳/۰ از مساحت شهر را به خود اختصاص داده است. با توجه به پوشش خدماتی مخصوص دبستان­ها، قسمت­ هایی از شهر، تحت الشعاع عملکردی دبستان قرار نمی گیرد، این امر در نواحی حاشیه­ای و جنوب شهر بیشتر مشهود است.
طبق ضوابط سازمان توسعه و تجهیز مدارس، درصد جمعیت کودکان دبستانی نسبت به کل جمعیت رقمی در حدود ۳/۱۴ تعیین گردیده است. بنابراین، جمعیت لازم التعلیم دبستانی حدود ۵۸۳۹۰ نفر می باشد، سرانه تعیین شده براین این کاربری برابر با ۲۶/۵ متر مربع است. بنابراین سطح مورد نیاز حدود ۷/۳۰ هکتار می باشد. سطح موجود کاربری دبستان و سرانه آن به ترتیب ۱۹ هکتار و ۴۷/۰ متر مربع و کمبود سطح آن ۷/۱۱ هکتار است.
نمودار ۳-۲: وضعیت دبستان­های شهر اردبیل

۳-۳-۱-۳- راهنمایی:

در شهر اردبیل مدارس راهنمایی، با پراکندگی مناسب قرار گرفته است. ولی در محله­های جنوبی و غربی بخش­هایی وجود دارد که تحت پوشش مدارس راهنمایی نیستند. مدارس راهنمایی شهر اردبیل سطحی معادل ۲۴ هکتار را اشغال نموده که تقریباً ۴/۰ از مساحت شهر را به خود اختصاص داده است. درصد تعدا افرادی که در سنین راهنمایی هستند نسبت به کل جمعیت ۲/۶ درصد تعیین شده است. جمعیت لازم­التعلیم در این مقطع حدود ۲۵۳۰۰۰ نفر می باشد. سرانه مطلوب براین این کاربری ۸۷/۵ متر مربع است بنابراین سطح مورد نیاز راهنمایی در حدود ۸/۱۴ هکتار می باشد، لذا از آنجا که سطح موجود مدارس راهنمایی و سرانه موجود آن نسبت به کل جمعیت شهر به ترتیب ۲۴ هکتار و ۵۹/۰ متر مربع است بدین لحاظ کمبود سطح چندانی احساس نمی شود.
نمودار ۳-۳: وضعیت توزیع سرانه مدارس راهنمایی شهر اردبیل

۳-۳-۱-۴- دبیرستان:

دبیرستان ها(به انضمام هنرستان ها و مراکز حرفه ای) حدود ۱۹ هتکتار و ۷/۰ درصد از مساحت شهر را به خود اختصاص داده اند. در قسمت های جنوب غربی شهر اردبیل دسترسی به دبیرستانها مناسب نیست با این حال این کاربری از توزیع مناسبی در سطح شهر اردبیل برخوردار است. طبق ضوابط سازمان مدارس کشور درصد افرادی که در سنین دبیرستان هستند نسبت به کل جمعیت ۹/۶ است. سرانه تعیین شده از سوی سازمان مذکور ۶۷/۵ متر مربع در مدارس دو طبقه است از این رو سطح مورد نیاز شهر برای کاربری ۹/۱۵ هکتار است لذا از آنجا که سطح موجود دبیرستان و هنرستان ۱۹ هکتار و سرانه آن نسبت به کل جمعیت ۶۵/۱ متر مربع می باشد بنابراین با توجه به بررسی های انجام شده این شهر با کمبود سطح دبیرستان مواجه نیست.
نمودار ۳-۴: وضعیت توزیع سرانه دبیرستان های شهر اردبیل

۳-۳-۱-۵- آموزش عالی:

در سطح شهر اردبیل چندین مرکز دانشگاهی و مدرسه عالی وجود دارد که از جمله آنها می توان به دانشگاه محقق اردبیلی، علوم پزشکی، پیام نور، دانشگاه آزاد، علمی – کاربردی، دانشگاه سوره و… اشاره کرد که عمدتاً در نواحی جنوبی شهر مستقر گردیده اند. این مراکز سطحی معادل ۱۳۰ هکتار و ۲/۲ درصد از مساحت شهر را اشغال کرده اند. سرانه موجود این کاربری ۸/۳ متر مربع می باشد.

۳-۳-۲- بهداشت و درمانی:

با طور کلی اردبیل دارای ۷ بیمارستان به نام های آرتا، ایثار، سبلان، امام خمینی(ره)، بوعلی، علوی و فاطمی است. این شهر دارای ۱۶ درمانگاه خصوصی و دولتی، ۱۸ رادیولوژی، ۵ مرکز جراحی محدود، ۶ مرکز شنوایی سنجی، ۱۲ آزمایشگاه، ۷ مرکز فیزیوتراپی می باشد.
مراکز درمانی و بهداشتی شهر اردبیل به ترتیب ۲۳ و ۳ هکتار و ۴/۰ درصد و ۱/۰ درصد از مساحت شهر را اشغال کرده ­اند. سرانه موجود درمانی و بهداشتی به ترتیب ۵۶/۰ متر مربع و ۰۷/۰ متر مربع و سرانه پیشنهادی طرح جامع قبلی ۱ متر مربع است. با توجه به سرانه حداقل استاندارد طرح های شهری (۵/۱- ۷۵/۰ متر مربع) سطح مورد نیاز این دو کاربری با سرانه حداقل ۶/۳۰ هکتار است. بنابراین شهراردبیل با کمبود معادل ۶/۴ هکتار برای قسمت درمانی و بهداشتی مواجه است.
نمودار ۳-۶: وضعیت درمانی و بهداشتی شهر اردبیل

۳-۳-۳- مذهبی:

در شهر اردبیل مراکز متعدد مذهبی وجود دارد که شامل، حسینیه، امامزاده و… است. مراکز مذهبی سطحی معادل ۱۳ هکتار و ۲/۰ درصد از مساحت شهر را اشغال نموده است. سرانه موجود مذهبی ۳/۰ متر مربع می باشد که کمتر از سرانه پیشنهادی طرح جامع قبلی (۱ متر مربع) است. با توجه به سرانه ۷۵/۰ متر مربعی در طرح­های شهری سطح مورد نیاز مذهبی ۶/۳۰ هکتار و کمبود سطوح مذهبی ۶/۱۷ هکتار است. با در نظر گرفتن سرانه ۳۷/۰ متر مربعی، این کاربری کمبود چندانی در شهر نخواهد داشت.
نمودار ۳-۷: سرانه اماکن مذهبی شهر اردبیل

۳-۳-۴- فرهنگی:

سطحی معادل ۱۰ هکتار و ۲/۰ درصد از مساحت شهر اردبیل به مراکز فرهنگی اختصاص یافته است. سرانه موجود فرهنگی ۲۴/۰ متر مربع می باشد که کمتر از سرانه پیشنهادی طرح جامع (۱ کمتر مربع) می باشد. با توجه به سرانه ۷۵/۰ متر مربعی در طرح های هادی شهری، سطح مورد نیاز فرهنگی ۶/۳۰ هکتار و کمبود سطح فرهنگی ۶/۲۰ هکتار می باشد.
نمودار ۳-۸: سرانه فضاهای فرهنگی شهر اردبیل

۳-۳-۵- ورزشی:

در شهر اردبیل مراکز ورزشی مختلفی اعم از استادیوم، باشگاه، کلوپ ورزشی و… وجود دارد که سطحی حدود ۳۵ هکتار ۴/۰ درصد از مساحت شهر را به خود اختصاص داده­اند. مراکز ورزشی بیشتر در نواحی جنوب و جنوب شرقی شهر واقع شده ­اند. محلات شمالی و شمال غربی شهر اردبیل و بعضی محلات مرکزی از امکانات ورزشی محروم­اند. سرانه موجود ورزشی ۶۱/۰ متر مربع است که با توجه به سرانه استاندارد حداقل شهر اردبیل به ۱۶/۸ هکتار کاربری ورزشی نیاز دارد که در حال حاضر با کمبود ۶/۵۶ هکتار روبروست.
نمودار ۳-۹: سرانه فضاهای ورزشی شهر اردبیل

۳-۳-۶- فضای سبز:

در شهر اردبیل پارک ها و فضاهای سبز متعددی وجود دارد به طوری که این کاربری (بدون در نظر گرفتن بخشی از محدوده شورابیل) در حدود ۲۹۰ هکتار و ۵ درصد از مساحت شهر را اشغال کرده که سرانه موجود فضای سبز شهر برابر با ۱/۵ متر مربع می­باشد. با توجه به سرانه استاندارد ۷ متر مربعی در طرح­های شهری سطح مورد نیاز فضای سبز ۱۰۵ هکتار می­باشد بدین ترتیب شهر اردبیل از کمبود سطحی معادل ۷۵ هکتار برای این کاربری برخوردار است.
نمودار ۳-۱۰: سرانه فضاهای سبز شهر اردبیل

۳-۳-۷- اداری:

ادارات در شهر اردبیل، سطحی معادل ۷۰ هکتار و ۲/۱ درصد از شهر را اشغال کرده اند. سرانه موجود اداری ۷/۱ متر مربع می باشد. با توجه به سرانه استاندارد طرح­های شهری (۵/۱ متر مربع)، شهر اردبیل به ۶۱۱۲ هکتار کاربری اداری نیاز دارد. بدین ترتیب این شهر با کمبود سطح اداری روبرو نمی باشد.
نمودار ۳-۱۱: سرانه اماکن اداری شهر اردبیل

۳-۳-۸- تاسیسات و تجهیزات شهری:

تاسیسات و تجهیزات شهری سطحی معادل ۱۳ هکتار و ۲/۰ درصد از مساحت شهر را اشغال کرده است. سرانه موجود این کاربری ۳/۰ متر مربع است. با در نظر گرفتن سرانه استاندارد ۵/۰ متر مربعی سطح مورد نیاز برای تاسیسات و تجهیزات ۴/۲۰ هکتار می­باشد که با توجه به سطح موجود حدود ۷/۸ هکتار کمبود سطح دارد.
نمودار ۳-۱۲: تاسیسات و تجهیزات شهر اردبیل

۳-۳-۹- تجاری:

مرکز تجاری شهر در بافت مرکزی شهر، شکل گرفته است. به طور کلی این کاربری سطحی معادل ۱۳۶ هکتار و ۳/۲ درصد از مساحت شهر را اشغال کرده و سرانه آن ۳/۲ متر مربع می باشد. در صورت در نظر گرفتن حد استاندارد متوسط تجاری(۳ متر مربع) سطح مورد نیاز تجاری شهر ۴/۱۲۲ هکتار می­باشد که با توجه به تعدد کاربری­های تجاری و خرده فروشی­هایی که در سطح شهر پراکنده­اند شهر با کمبود کاربری تجاری روبرو نمی ­باشد.

سیر باشی ناشتا: در این جمله یعنی در ترکیب ناشتا، سیر بودن تضاد و به عبارت بهتر تناقض (پارادوکس) وجود دارد.
معنی بیت: آبروی تو مانند عمر تو در طلب حطام دنیوی بر باد رفته است، به هوش باش تا مانند چوب کشتی سبکبار گردی (از تعلقات دنیوی و نیاز به آنها) رها گردی تا بر روی طوفان حوادث شناور باشی.
۸)با قناعت چون نشینی بر سر خوان خسان؟ پیش عیسی چون خری از ره نشینان توتیا
چون: در هر دو مصرع به معنایی مانند چگونه و برای چه است و نیز استفهام انکاری.

عیسی: شفا بخش بیماران و کوران است
قناعت به عیسی (ع) تشبیه گردیده (تشبیه مضمر).
ره نشین: کنایه از افراد غریب و بیگانه و رهگذر (فرهنگ کنایات، ص ۲۴۶).
توتیا: معرب دودیا، به فارسی دارویی است که از قلعی و سرب یا از مس سازند.
توتیا از گونه گونه است و بهترینش طباشیریست، پس زنگاری، پس خراسانی، پس کرمانی و این همه معدنی است و همه سرد و خشک است و ریشهای سرطانی را سود کند و هر ریش زشت را نیز، خشک گرداند بی سوزندگی، و ریش چشم را منفعت کند و چشم را قوی گرداند و بعد تیز کند و دمعه {اشک و اشک ریزش}بچیند و تاریکی از چشم ببرد (الابنیه، با اندکی تلخیص، ص ۸۲).
بین توتیا با مقام شفا دهندگی عیسی (که کوران را شفا می‌بخشید) تناسب وجود دارد. کلمه خری معنی دیگر آن (حیوان دراز گوش) را به ذهن تداعی می‌کند که با عیسی، ایهام تناسب دارد.
مصرع دوم تمثیلی است برای مصراع اول.
معنی بیت: اگر قناعت پیش گرفته و قانع باشی، دیگر لازم نخواهد بود که بر سفره‌ی فرومایگان بنشینی، همانطور که پیش عیسی که کوران را شفا می‌بخشد و چشم تاریک را روشن می‌گرداند، دیگر لزومی برای خریدن توتیا از غریبان و رهگذران، برای مداوای چشم نخواهد بود.
۹)با هوی‌گر پرسی از من بر زمینت جای نیست زین هوا برخیز و همچون ذره بنشین بر هوا
گر پرسی از من: جمله معترضه
هوا: عشق، آرزو، تمنی، مراد و کام (فرهنگ کنایات)، هوی و هوس.
بین هوا و زمین و برخیز و بنشین تضاد وجود دارد.
معنی بیت: مصرع اول معنی محکمی ندارد و مفهومش چندان رسا نیست اما می توان چنین استنباط کرد: اگر از من بپرسی و یا از من حرف قبول کنی، من می‌گویم که با هوی پرستی، بر زمین جایی نداری و می توانی با ترک هوی و هوس و خواهشهای نفسانی، چون ذره ای که بر اثر جذبه آفتاب از حضیض خاک به اوج آسمان می‌رسد، به عوالم بالا راه یابی.
۱۰)کعبتین جان به عالم واخر از گردون که هست عمر تو بدباز و نرد آشفته و گردون دغا
کعبتین (اسم مثنی): دو طاس نرد، تثنیه‌ی کعبه، در معنی قلعه‌ای استخوانی مکعب که بر آن شماره‌ی اعداد از یک تا شش کنده شده و در بازی نرد به کار می‌رود (فرهنگ لغات و تعبیرات ) دو تاس شش پهلوی استخوانی بازی نرد که بر هر دو طرف آن، خالهایی زده شده که مجموع دو طرف آنها هفت می‌شود (۱+۶ و ۲+۵ و ۳+۴). کعبتین با اینکه به صورت مثنی (دوتایی) است از قدیم به سه طاس اطلاق می‌شده و همیشه به سه طاس بازی می‌کرده اند، در چهار مقاله نظامی (چاپ دکتر معین، ص ۷۱) در شعر ازرقی آمده:
« گر شاه سه شش خواست، سه یک زخم افتاد تا ظن نبری که کعبتین داد نداد…»
خاقانی در بسیاری از اشعار، به سه شش و سه یک اشاره کرده و نیز «سه لعبت از استخوان» گفته و شواهد را در جای خود آورده‌ایم و خواهیم آورد (نقش سه شش خواستن: کعبتین را گر سه شش خواهید نقش… ص، ۴۷۴)
کعبه در تربیع همچون تخت نرد مهره باز کعبتین جانها و نراد انسی و جان آمده
(فرهنگ لغات و تعبیرات)
کعبتین جان: اضافه تشبیهی
بدباز: کسی که در قمار، سخت بازد (فرهنگنامه شعری)
نرد: بازیی است معروف از مخترعات بوذرجمهر که در برابر شطرنج ساخته و بعضی گویند نرد قدیم است اما دو کعبتین داشته. دوی دیگر را بوذرجمهر اضافه کرده است (برهان).
دغا: ناراست، نادرست، دغل، معیوب، سیم ناسره (معین)
بین کعبتین و نرد و نیز بدباز و دغا تناسب وجود دارد.
معنی بیت: تعلقات مادی و عالم پست دنیوی را رها کن و بدین وسیله جان خود را از آفات گردون، رهایی بخش، چرا که عمر تو مانند شخصی است که در بازی نرد پی در پی می‌بازد و گردون مانند حریفی ناراست است که با دغل بازی ترا فریب می‌دهد و عمر ترا می‌رباید.
۱۱)گل مجوی از خار در صحرای عالم زانکه تو خاک یابی آرد چون از خشت سازی آسیا
صحرای عالم: عرصه‌ی گیتی.
بین گل و خار تضاد و بین آرد و آسیا تناسب وجود دارد.
مصرع دوم تمثیل است.
معنی بیت: در عرصه‌ی گیتی از خار انتظار گل دادن نداشته باش زیرا که اگر آسیا از خشت باشد، به جای آرد خاک نصیب انسان می‌شود.
۱۲)تا شما باشید کژگوی و ترازو راست گو آبنوسین خانه او دارد چنارین در شما
۱۳)گنج و اژدرها به هم باشند زان شد نفس دو از ره نقش آدمی وز روی معنی اژدها
بین گنج و اژدرها (و اژدها) تناسب وجود دارد و با کمی مسامحه در بیت «رد العجز علی الصدر» وجود دارد.
بین لفظ و معنی تضاد و بین نفس و نقش جناس خطی وجود دارد.
قدما معتقد بودند که هر کجا گنجی وجود داشته باشد، ماری نیز نگهبان آن است و این باور به عنوان تمثیل در آثار شعرا و نویسندگان قدیم آمده است:
این است که گنج نیست بی مار هر جا که رطب بود، بود خار (سنایی)
(تعلیقات دیوان مجیر)
معنی بیت: همانطور که هر کجا گنج باشد اژدها هم هست و گل بی خار در جهان وجود ندارد، نفس انسانی نیز دو جلوه دارد که از آنها به نفس اماره و نفس مطمئنه تعبیر می‌شود و کسانی پیدا می شوند که به ظاهر و جسم و هیأت انسان هستند ولی در باطن و معنی مثل اژدهایند.
۱۴)مرگ دلها در جهان افتاد رحلت جوی هین! کز طریق شرع واجب گشت رحلت از وبا
در کتب احادیث، روایتی مبنی بر رحلت از وبا بدست نیامد ولی در کتاب المعجم المفهرس لالفاظ النبویّه روایتی است در باب وبا که از مسند احمدبن حنبل ۱، ۱۹۲ نقل شده و با اندک اختلاف با معنی بیت مرتبط است:« اذا کان الوباء بارض و لست بها فلا تدخلها»
ترجمه: اگر در سرزمینی وبا باشد و تو در آنجا نباشی بدان داخل مشو.
در این مضمون در ص ۲۹۱ دیوان خاقانی آمده:
وبا خانه چرخ و خلقی زجیفه هلاکست، زان از وبا می گریزم
(تعلیقات دیوان مجیر)
بین مرگ، وبا و رحلت و نیز بین رحلت و طریق تناسب وجود دارد.
معنی بیت: دنیا آنقدر پریشان و پست است که دلهای مردمان در آن می‌میرد (مردم به تعلقات دنیوی و خواهشهای نفسانی تن در می‌دهند و قلب و روح آنها می‌میرد و تباه می گردد). برای گریز از این امر، مانند عارفان زنده دل، از جهان پر از تباهی بگریز، چنانکه در شریعت نیز کوچ کردن از سرزمین وباخیز، واجب گردیده است.
۱۵)در جهان بی غم نبینی دل که در دست رباب گردن خود بی رسن هرگز نبیند گردنا
رباب: آلتی موسیقی از ذوات‌الاوتار که در قدیم آن را با ناخن و یا زخمه و سپس با آرشه می‌نواختند و آن طنبور مانندی بود و دسته ای داشت (معین).

اصل مشارکت و نظارت همگانی
اصل نوسازی
گفتار دوم - تامین آسایش عمومی و فردی
مبارزه با جرائم : به موجب بند ۸ ماده ۴ قانون ناجا ، ضابطیت دادگستری و مبارزه با جرائم مختلف بر عهده نیروی انتظامی گذاشته شده و بموجب ماده ۱۵ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور کیفری نیروی انتظامی به عنوان ضابط عام قوه قضائیه محسوب می شود . هرچند که در بند ۸ فوق الاشعار به ذکر برخی از جرائم مبادرت شده است لیکن جرایم مذکور جنبه تمثیلی دارند و نیروی انتظامی به طور اعم مسئول مبارزه با جرائم و تامین آسایش فردی و عمومی است .
پیشگیری از جرائم : یکی دیگر از وظایف نیروی انتظامی که به غلط در بخش وظایف ضابطیت این نیرو آورده شده و با اصل استقلال و دوگانگی پلیس قضایی و پلیس اداری یا پیشگیری تعارض دارد ، ماموریت پیشگیری از جرائم است. در انجام این ماموریت پلیس بطور مستقل از جنبه ضابطیت خود ، باید اقدامات پیشگیرانه خود را طراحی و اجرا کند.
ارائه خدمات پلیسی به شهروندان : اجرای قوانین و مقررات راهنمایی و رانندگی و امور توزین و حفظ حریم راه های کشور (بند ۱۲ ماده ۴ قانون ناجا) ، نظارت بر اماکن عمومی(بند ۱۴ ماده ۴ قانون ناجا) ، انجام امور امدادی و مردم یاری در مواقع ضروری (بند ۱۹ ماده ۴ قانون ناجا) ، از مصادیق خدمات پلیس به جامعه بشمار می روند
گفتار سوم - پاسداری از دستاوردهای انقلاب اسلامی
به نظر می رسد که این بخش از وظایف نیروی انتظامی نیز در وظیفه تامین آسایش عمومی و فردی مستتر شده است زیرا ملاحظه می شود که بیشتر وظیفه حفظ امنیت کشور در برابر خرابکاری و تروریسم و شورشی و سایر اقدامات مخل امنیت به ناجا سپرده شده است .(مثلا بند های ۲۲،۱۱،۱۰،۷،۶،۵،۴،۳،۲ قانون ناجا) و پاسداری از دستاوردهای انقلاب اسلامی از مسیر برقراری امنیت عمومی و امنیت داخلی مدنظر بوده است .
مبحث چهارم : نهاد های پلیس در حوزه حقوق شهروندی
تحقق اصل شهروند مداری در تامین و حفظ امنیت عمومی و تحول در نگاه پلیس به جامعه مستلزم سیاستگذاری و تدوین راهبردها و اهدافی بود که در سایه آن پلیس بتواند از ظرفیت ها و پشتیبانیهای مردم در این راستا بهره مند گردد بر این اساس نیروی انتظامی با هدف تحقق حقوق شهروندی نسبت به ایجاد نهادهای پلیس اقدام که به اختصار توضیح داده میشود:
گفتار اول : مرکز فوریت های پلیسی
با نگاهی ولو گذرابه وظایف نیروی انتظامی میتوان به گستردگی فعالیت های این نیروکه بالغ بر انجام ۲۲ ماموریت خاص و بیش از ۱۲۰ ماموریت عام است ، پی برد این تنوع و تعدد وظایف در هیچ یک از نیروهای نظامی و سازمان های غیر نظامی جمهوری اسلامی ایران وجود نداشته و می توان اذعان داشت نیروی انتظامی تنها نهادی است که در عرصه های مختلف و در اقصی نقاط کشور از مرزها تا درون شهرها در گستره ای وسیع به انجام وظایف محوله می پردازد . با عنایت به این گستردگی و تنوع ماموریتی و همچنین توجه به کمبودهای مختلف در این سازمان بود که سبب شد طراحی سیستمی که بتواند با سازماندهی امکانات موجود و افزایش تحرک و سرعت عمل ، به نیازمندیهای فوری مردم پاسخ دهد ، در اولویت قرار گیرد تا ضمن حضور به موقع پلیس در صحنه ها ، با ناامن کردن کشور برای مجرمین و امنیت بخشیدن به وظایف اجتماعی کشور ، رضایت عمومی جامعه را در بحث امنیت و ناهنجاریهای اجتماعی مربوط به وظایف پلیس تامین و زمینه پیشگیری و کاهش جرم را فراهم آورد .

در این راستا مرکز فوریت های پلیس ۱۱۰ در جهت پاسخ به نیازهای پلیسی مردم تشکیل که به گوشه ای از آثار و نتایج تشکیل آن می پردازیم . ^[۴۶]
۱ - در جامعه
الف - ارائه یک سامانه پویا در برقراری ارتباطی منطقی و متقابل بین پلیس و مردم و جلوگیری از سرگردانی مردم در مراجعه به پلیس
ب - ارتقای باور اعتماد عمومی مردم به پلیس و تاثیر آن بر تولید و افزایش احساس امنیت در سطح جامعه
ج - ارتقای منزلت و جایگاه مردم و کرامت و حقوق شهروندان در به کارگیری پلیس به گونه ای که مردم پلیس را فراخوان می کنند .
د - بهره گیری از توان بالقوه و جلب مشارکت فردی به ویژه در امور اطلاعاتی و سایر ابعاد تامین نظم و امنیت در جامعه
ه - ایجاد امکان تماس فوری با مرکز پاسخگویی پلیس در شهرهای کشور و حضور سریع در صحنه های جرم .
۲ - در سازمان
الف - ایجاد تحول اساسی و زیر بنایی در چرخه دریافت ، ابلاغ ، اجرا و کنترل ماموریت ها برای فرماندهان .
ب - فراهم شدن امکان کنترل ماموران و واحد های ماموریتی توسط فرماندهان در نحوه پاسخ به نیازهای پلیسی مردم
ج - اصلاح نظام آماری و شفاف شدن زوایای پنهان آن به گونه ای که برای فرماندهان ، امکان برنامه ریزی بر اساس آمار واقعی به وجود آمده است .
د - هدفمند شدن عملیات اجرایی ، به کار گیری امکانات و توانایی های پلیس و سوق دادن آن به سمت نیازهای امنیتی مردم .
ه - فراهم شدن امکان ارزیابی عملکرد تعیین جغرافیا و زمان وقوع جرم و میزان تقاضای مردم از فرماندهان به منظور اعمال مدیریت موثر . ^[۴۷]
۳ – در ارتباط با جرم و مجرمان
الف – ایجاد ارتباط و پیوستگی بین سامانه های پیشگیری ، پیگیری و کشف جرم.
ب – ایجاد نا امنی برای مجرمان و کاهش شدت جرایم.
ج – فراهم آوردن امکان تغییر تاکتیک در مقابل مجرمان و جرائم ، از طریق کنترل بر داده های پلیس ۱۱۰ .
در مجموع سامانه ۱۱۰ توانسته است ضمن اصلاح آمار جرائم ، ناجا را در امر مهار جرائم وحتی کاهش برخی از انواع شایع آن موفق سازد .
دوم آنکه ، این آمار و ارقام روند روبه رشد مشارکت عمومی و اعتماد متقابل پلیس و مردم و رعایت حقوق شهروندان را از سوی پلیس نشان می دهد و در جهت نیل به هدف و شعار پلیس جامعه محور می باشد .^[۴۸]
گفتار دوم : پلیس زن
زنان در هر جامعه ای نیمی از جمعیت را به خود اختصاص می دهند که همانند مردان علاوه بر تاثیر گذاری و مشارکت در ابعاد مختلف از مشتریان خدمات انتظامی محسوب می شوند .نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران به عنوان سازمان متولی برقراری نظم و امنیت عمومی در جهت پاسخگویی به نیازهای انتظامی زنان اقدام به ایجاد پلیس زن در ساختار خود کرده است ، حمایت از امنیت روانی زنان و کودکان آسیب دیده ارائه خدمات انتظامی به این قشر عظیم و دفاع از آزادی ها و حقوق شهروندی ایشان در مقابل متجاوزان ودر نهایت برخورد با متخلفان و مجرمان زن ، همه و همه از مصادیقی است که حضور زنان را بعنوان پلیس ، امری اجتناب نا پذیر می سازد .
امروزه وجود پلیس زن به عنوان بخشی از پلیس که به طور مستقیم در ارتباط با امور زنان و کودکان است نه تنها از سوی جامعه پذیرفته شده بلکه بعنوان یک ضرورت شرعی و اجتماعی در جامعه مطرح می باشد ، از طرفی نرخ رشد جمعیت و جرائم ویژه زنان ضرورت یک واحد پلیس متشکل از نیروهای عملیاتی زن را توجیه می کند ، تا بتواند در این عرصه خدمات لازم را به جامعه ارائه دهد ، تحقیقات نشان میدهد که بیشترین مراجعات زنان به کلانتری ها عبارتند از:
اختلافات خانوادگی ، مبادله فرزند ، قیومیت ، ملاقات متهم ، تصادف ، ضمانت ، احضار ، ابلاغ ، تشکیل و پیگیری پرونده ، عکس دار کردن شناسنامه ، مزاحمت تلفنی ، درگیری ، کشف جرائم ، احضاریه ، جلب چک ، گزارش گمشده ، گواهی فوت، مزاحمت ، هتک حرمت ، منافی عفت ، نزاع و اعتیاد ، با توجه به بافت و منطقه شهری میزان هریک از موارد متفاوت می باشد . ^[۴۹]
گفتار سوم : پلیس پیشگیری
جوامع بشری همواره در تلاش بوده اند تا از چارچوب اخلاق خود و از ارزش ها و الگو های رفتاری حفاظت کنند بدین منظور معمولا از هنجارشکنی و ارتکاب اعمال ضد ارزش های حاکم بر جامعه گریزان بوده اند و از مدیران و حاکمان خود انتظار داشته اند تا نسبت به کنترل اعمال مغایر با هنجارهای اجتماعی جلوگیری به عمل آورند . به همین سبب از دیرباز یکی از دغدغه های اصلی دولت ها کنترل اعمال احاد اجتماع بوده است .
در اجرای مسئولیت خطیر و اجابت انتظارات مردم ، دولت ها ، سازمان هایی برای برقراری امنیت اجتماعی تاسیس کرده اند، در کشور اسلامی ایران نیز از ادوار دیرینه همواره نهادهایی همچون داروغه خانه ها ، محتسبین و امنیه وجود داشته که اداره امور انتظامی و کنترل امنیت جامعه را بر عهده داشته اند .^[۵۰]
با گذز زمان و افزایش دانش و تجربه بشری ، معلوم گردید که برای مقابله با پدیده جرم باید هزینه های فراوان صرف کرد در سال ۱۳۸۴ پلیس پیشگیری تشکیل گردید تا با ایجاد مراکز تخصصی بتواند در مسیر جلوگیری از اعمال مجرمانه و برقراری امنیت حرکت کند و در گام های بعدی پیش بینی را بر پیشگیری مقدم سازد .
مهمترین اقدامات انجام شده توسط پلیس در این خصوص به شرح زیر می باشد :

1. 1. بررسی در خصوص وضعیت فعلی کلانتری ها و پاسگاه ها و سایر واحد های پلیس پیشگیری .

1. 1. بررسی جغرافیای جرم (به طور مثال ۵۰ تا ۷۰ در صد جرائم در مرکز استان صورت می پذیرد ).

1. 1. آمایش کلانتری و پاسگاه ها در سطح کشور با توجه به جمعیت و جغرافیای جرائم .

1. 1. افزایش و تقویت استعداد کلانتری و پاسگاه ها .

1. 1. تعامل بهتر و بیشتر با مردم و خدمات دهی مطلوب تر به آنان.

1. 1. بررسی نقاط ضعف و قدرت کلانتریها و پاسگاه ها.

1. 1. هدفمند کردن ماموریت ها.

1. 1. حذف نیروهای غیر کارآمد.

1. 1. کیفی و کاربردی کردن آموزش ها .

1. 1. تقویت نیروهای عملیاتی و صف در کلانتری ها

1. 1. تقویت گشت های انتظامی و حضور پررنگ و کیفی آنان در سطح جامعه .

آنچه مسلم است هدف اصلی از تشکیل پلیس پیشگیری ایجاد مشارکت با مردم در جهت کنترل جرائم و ایجاد امنیت می باشد ، چرا که در گذشته نگاه سنتی ، بیشتر به پیگیری جرائم معطوف بوده و با حل مسأله و بیلان عملکرد ، چهره پلیس ضربتی بوده است . اما امروزه در ایران کارکرد پلیس بیشتر به پیشگیری جرائم معطوف است و با توجه به مشکلات اجتماعی ( حتی از کوچکترین موردی که ممکن است در آینده به نوعی در شکل بزهکاری و ناهنجاری تجلی یابد) چهره ای پیشگیرانه نشان داده میشود . با تشکیل این یگان مردم حضور پلیس را بیشتر حس کردند . با ایجاد این طرح ضمن افزایش امنیت عینی و ذهنی تا حدی به تحقق حقوق شهروندی کمک شده است . ^[۵۱]
گفتار چهارم: معاونت اجتماعی ناجا
تحقق اصل جامعه محوری و شهروند مداری در تامین و حفظ امنیت عمومی و تحول در نگاه پلیس به جامعه ،مستلزم سیاست گذاری و تدوین راهبردها و اهدافی بود که در سایه آن ، پلیس بتواند از ظرفیت ها وپشتیبانی های مردم در این راستا بهره مند گردد.

ولایت «بیهق‏» در خراسان که بزرگترین شهر آن سبزوار بود نیز دارای جمعیتی شیعی بود. نویسنده کتابی ادعا کرده است که مذهب غالب مردمان این شهر تشیع افراطی بوده است و حتی برخی از دانشمندان اهل سنت در این شهر نیز به شیعه‏گری متهم شده بودند.در واقع تشیع سبزوار تحت‏تاثیر نیشابور و همچنین مهاجرت علویان از طبرستان بود. (جعفریان، رسول،۱۳۸۵ش:‏۲۶۱).
مقدسی همچنین از شهری به نام «رقه‏» در خراسان نام برده که اهالی آن شیعه بودند. (المقدسی، محمدبن احمد،۱۳۶۱ش:‏۳۲۳ ). در طی دوران غیبت وکیلان متعددی از ناحیه امام (ع) در خراسان تعیین شدند که این امر گویای آن است که جمعیت‏شیعیان در خراسان تا چه حد توسعه داشته است. (ابن بابویه،محمدبنعلی،۱۳۷۴ش: ۵۰۴) ؛ (الطوسی، محمدبن حسن، ۱۴۲۲ق : ‏۵۴۲); (مامقانی،عبدالله،۱۳۴۹ش،:۶۴۷ ).در سایر شهرهای خراسان نیز شیعیان به‏طور پراکنده وجود داشتند. در کتب رجالی از عده‏ای از علمای شیعه که از این شهرها برآمدند نام برده شده است.
در ماوراءالنهر در حوالی «سمرقند» و «کش‏» تشیع امامی‌از اواخر قرن سوم; یعنی آغاز غیبت صغری رواج یافت. عامل اساسی در این امر وجود برخی عالمان بزرگ شیعه در این ناحیه بود. «محمدبن مسعود سمرقندی عیاشی‏» مؤلف تفسیر عیاشی از برجسته‏ترین عالمان شیعه بود که در سمرقند مجلس درس داشت و خانه او مرکزی علمی‌و آموزشی بود. وی شاگردان بسیاری داشت که مکتب تشیع در این ناحیه را پدید آوردند.(النجاشی،احمدبن علی، ۱۴۰۸ق،:‏۳۷۲ ). از وکیلان امام (ع) در ماوراءالنهر نامی‌برده نشده است، شاید امور شیعیان این نواحی نیز توسط وگیلان خراسان رسیدگی می‏شد. به‏نظر می‏رسد که در عصر غیبت تشیع در ماوراءالنهر رشد و توسعه بیشتری داشته به‏طوری که شیخ صدوق که در چند دهه بعد به این نواحی سفر می‏کند از دیدار خود با شیعیان آن‏جا سخن می‏گوید. دیداری که نهایت آن منجر به تالیف کتاب معروف وی من لایحضره الفقیه گردید( ابن‏بابویه، محمدبن علی، من لایحضره الفقیه، مقدمه مؤلف).
منطقه «سیستان‏» گرچه پناهگاه و ماوای خوارج بود، ولیکن از وجود شیعیان در این منطقه اخباری به‏دست رسیده است. در میان اصحاب ائمه (ع) مردمانی از سیستان بودند. شیخ طوسی نیز از عالم بزرگ شیعی در سیستان به نام «محمدبن بحر رهنی‏» یاد می‏کند که بیش از ۵۰۰ کتاب داشت. (الطوسی،محمدبن حسن،۱۴۲۲ق :‏۱۳۲). همچنین در عصر غیبت وکیلانی از جانب امام برای رسیدگی به امور شیعیان در این ناحیه تعیین شده بودند. (جعفریان،رسول،۱۳۸۵ش :۱۸۶).

در «گرگان‏» و «طبرستان‏» نیز شیعیان بسیاری زندگی می‏کردند. مقدسی تاکید می‏کند که: «شیعیان در گرگان و طبرستان دارای عظمت و شکوهی هستند.» (المقدسی،محمدبن احمد،۱۳۶۱ ش:‏۳۶۵ ). بی‏تردید این امر به‏واسطه امارت یافتن علویان در طبرستان بوده است که از سال ۲۵۰ هجری بر نواحی طبرستان استیلا داشتند. گزارش‏های دیگری حاکی از وجود شیعیان دوازده امامی‌در گرگان پیش از این زمان است.
«جعفربن شریف جرجانی‏» می‏گوید: «اموالی را از طرف شیعیان گرگان به سامراء بردم، امام عسگری (ع) فرمود آنها را به مبارک بدهم. پس از آن خدمت ایشان عرض کردم: شیعیان شما در گرگان به خدمت‏شما سلام رسانیدند.»( جعفریان، رسول،۱۳۸۵:‏۲۹۴).همچنین از عده‏ای از راویان اخبار و مؤلفان برجسته گرگانی در این عصر در کتب رجالی نام برده شده است، از جمله «ابویحیی احمد بن داوود جرجانی‏» که دارای تالیفاتی بود. (الطوسی،محمدبن حسن،۱۴۲۲ق:‏۳۳ و ۱۹۳);( النجاشی، ابوالعباس احمدبن علی،۱۴۰۸ق :‏ ۳۸۱و ۴۵۴).
در «اهواز» شیعیان نیمی‌از ساکنان این شهر را تشکیل می‏دادند که به‏نام «مروشیین‏» معروف بودند در مقابل سنی‏ها که به نام «فضلی‏» شناخته می‏شدند. چهره‏های شاخصی از شیعیان و اصحاب ائمه (ع) در اهواز می‏زیستند از جمله «علی‏بن مهزیار اهوازی‏» که از اصحاب امام جواد و امام هادی (ع) بود و بیش از سی‏کتاب داشت.(المقدسی،محمدبن احمد۱۳۶۱ش:‏۴۱۵ و ۴۱۷). همچنین نام عده‏ای از وکیلان امام مهدی (ع) در اهواز ذکر شده است: از جمله «محمدبن ابراهیم بن مهزیار»، این امر حاکی از کثرت جمعیت‏شیعی در اهواز و اهمیت آن شهر است. (الطوسی، محمدبن حسن،۱۳۸ش۰: ۲۱۱).
در ایالت فارس شیعیان بیشتر در نواحی ساحلی سکونت داشتند، بنا به گزارش مقدسی آنها عادت داشتند که وقتی نماز عصر را می‏گزاردند علما در مجلس نشسته و برای مردم صحبت می‏کردند تا موقع غروب و همین‏طور پس از نماز صبح تا به هنگام ظهر، و در روزهایی که مراسم اجتماعی داشتند در نواحی مختلف گرد می‏آمدند. (المقدسی،محمدبن احمد،۱۳۶۱ش: ۴۳۹ ).
شهر «ری‏» دارای گرایش‏های شیعی قوی بود که از آغاز قرن سوم هجری در این شهر نمودار شد و با به امارت رسیدن شخصی به نام «مادرائی‏» در دهه‏های میانی این قرن در این شهر، بروز و ظهور آشکاری یافت. وجود راویان و محدثان و عالمان برجسته‏ای که در عصر غیبت در این شهر ظهور کردند حاکی از جو شیعی این شهر است که نمونه بارز آن را می‏توان در محمد بن یعقوب کلینی نویسنده کتاب الکافی یافت. وجود وکلای امام(ع) در این شهر نیز ارتباط نزدیک شیعیان این شهر با امام (ع) را نشان می‏دهد.
یکی از این وکیلان محمد بن جعفر اسدی (م. ۳۱۲ ق). است که به عدالت و وثوق ‏شناخته شده بود و امام (ع) مردم را به‏وی ارجاع می‏دادند.(الطوسی، محمدبن حسن،۱۳۸۰ق : ‏۴۱۶ و۴۱۵ ). رویکرد علویان به این شهر نیز خود دلیلی بر غلبه جو شیعی بر این شهر است. نمونه مشخص آن «عبدالعظیم حسنی‏» است که در این شهر سکونت گزید و همان‏جا درگذشت. درباره شهرهای «کاشان‏» و «آبه‏» نیز گفته شده است‏شیعیان بسیاری داشته‏اند.(جعفریان، رسول، ۱۳۷۱ش:‏۹۸ ).
مقدسی گزارش‏هایی از وجود شیعیان در نیمه قرن چهارم در نواحی مختلف به‏دست می‏دهد. بنا به گزارش او در شمال عراق شهر «جبله‏» شیعه‏نشین بوده. (المقدسی، محمدبن احمد،۱۳۶۱ق: ‏۱۴۲ ).
و در شام مردمان «طبریه‏» و «نابلس‏» و «قدس‏» و اکثر مردم «امان‏» بر مذهب تشیع بودند. (همان:‏۱۷۹ ). شهر «حمص‏» نیز با تشکیل دولت‏حمدانیان در شام به تشیع روی آورد. (جعفریان، رسول، ۱۳۷۱ش‏:۲۷ ) در «مصر» گویا شیعیان در شهر «صندفا» و «اسکندریه‏» بودند. از وجود شیعیان در سایر شهرهای مصر خبری به دست نرسیده است. با این حال درباره وکلای امام (ع) در مصر گزارش‏هایی در دست است. مقدسی همچنین مردم «هجر»، «صعده‏» و «عمان‏» را که تحت نفوذ «قرامطه‏» بودند شیعه می‏داند( همان: ‏۹۶ ). حضور غالب شیعیان در این دوران در ایران در شهر قم به طور چشمگیری نقطه نظر محققان را به خود جلب کرده است.
در ایران قم نخستین شهری بود که مذهب تشیع را با میل ورغبت پذیرا گردید،به طوریکه نام قم همواره با نام فرهنگ و مذهب تشیع همراه است. این شهر در در دامان خود عالمان ومحدثان و اسلام شناسان بنامی‌را پرورش داده است و همواره مرکز علوم اسلامی‌وشیه بوده و هست.
با مهاجرت چندتن از خاندان اشعرى کوفه به قم و توطن آنها در این شهر مذهب تشیع نیز در این شهر ریشه دوانید.  اهمیت شهر قم و مرکزیت یافتن آن موجب شد تا عده‏اى از راویان و عالمان شیعه بار سفر بسته و به‏این شهر بیایند. نخستین این کسان ابراهیم‏بن هاشم کوفى بود. گفته شده است او، که زمان امام رضا (ع) را درک کرده بود، اولین کسى بود که احادیث کوفیان را در قم نشر داد.
شهر قم به‏واسطه وجود محدثان بسیار و موثق، مرکز نقل و حفظ احادیث اهل بیت(ع) بود و از این حیث جایگاه والایى داشت به‏طورى که حتى سایر مراکز تشیع به محدثان قمّى اعتبارى خاص مى‏بخشیدند. حضور خاندانها وخانواده های شیعی علی الخصوص اگر در میان آنها عالمان ویا دانشمندانی به چشم می‌خورد در این راستا بسیار پر اهمیت بود. جو علمی‌قم کاملا تحت تأثیر مکتب حدیثی و متأثر از محدثان وعالمان بزرگ شیعه بود، که تعداد کثیری از آن ها در این شهر به سر می‌بردند.در این عصر خاندان های علمی‌قدیمی‌و علمای برجسته در قم می‌زیستند.مهم ترین این خاندان هاخاندان برقی از وابستگان و موالیان اشعریان بودند که محدثان و علمای برجسته ای از میان آن ها ظهور نمودند.این خاندان نیز در اصل کوفی بودند که به قم مهاجرت کردند و در قریه ی برق رود سکنی گزیدند و از این رو به نام برقی شهرت یافتند.از شخصیت های برجسته ی این خاندان، احمدبن محمد بن خالد (م۲۸۰ق)و محمد بن عبیدالله برقی، ملقب به ماجیلویه هستند.از دیگر خاندان های علمی‌قم، خاندان بابویه بودند که از آن میان علی بن حسین بن موسی بن بابویه(م۳۲۹ق)، پدر شیخ صدوق در این عصر می‌زیست.از سایر علما و محدثان قم باید به محمد بن حسن صفار(م۲۹۰ق)، احمد بن حسن بن الولید(م۳۴۳ق)، عبدالله جعفر حمیری(م۲۹۸ق)و ابن قولویه(م۳۶۲ق)اشاره کرد.درحقیقت حضور خاندان بابویه در شهر قم را می‌توان تا ثیری دو سویه در اهمیت شهر قم از نظر جو عالم پرور بودن ،وهمچنین تاثیر جایگاه علمی‌ این خاندان درجایگاه علمی‌شهر قم دانست.

۱-۹ مکتب قم و مکتب بغداد

درباره تشیع، یک نکته دانستنی در این دهه‏ها آن است که اساسا” دو مکتب مهم برای تشیع از نظر منطقه‏ای وجود داشت.مکتب قم که خلاصه در شیخ صدوق (م ۳۸۱) شد و پس از آن رو به افول رفت.دوم مکتب بغداد که تا زمان حضور امامان علیهم السلام از رهبری آنان بهره‏مند شدند.پس از آن تحت سرپرستی نایبان چهارگانه امام زمان (ع) قرار گرفتند.این افراد عبارت بودند از: عثمان بن سعید سمان، محمد بن عثمان بن سعید، ابو القاسم حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری.دوران ریاست این چهار نفر را غیبت صغرا می‏نامند که تا سال ۳۲۹ به درازا کشید.پس از آن رهبری جامعه شیعه به دست عالمان و فقیهان و چهره‏های برجسته شیعه‏در بغداد افتاد.یکی از مهم‏ترین خاندان‏های شیعه این شهر، خاندان نوبختی بود که در علم و سیاست، زبدگی و شهرت داشتند.
ویژگی عمده مکتب قم، اخبار گرایی بود که در عین حال، از فرقه‏گرایی و افراطی گری ـ غلو ـ به مقدار زیادی دور بود.عمده تألیفات علمای قم، به صورت کتاب حدیث بود و در عین حال که بر اساس احادیث اهل بیت از تشبیه و عقاید نادرست نسبت به خداوند دور بودند، اما با استدلال عقلی نیز میانه‏ای نداشتند.در حقیقت آنها اعتقادات عقلی خود را از متن روایات امامان علیهم السلام بر می‏گرفتند.
در برابر، شیعیان مکتب بغداد، از زمان هشام بن حکم ـ معاصر امام صادق و کاظم (ع) ـ و بعد از آن، به گرایش عقلی علاقه بیش‏تری نشان دادند.البته غلو گرایی، فرقه‏گرایی و انحراف فکری در شیعیان بغداد وجود داشت. نتایج مکتب حدیثی قم، توسط شیخ کلینی (م ۳۲۹) به بغداد برده شد.البته در بغداد نیز مکتب حدیثی وجود داشت و میراثی از کتاب‏هایی که اصحاب امامان علیهم السلام تألیف کرده بودند، در اختیار شیعیان بود.محصول مکتب بغداد، در شیخ مفید (م ۴۱۳) تبلور یافت.وی عالمی‌اهل بحث و مناظره و تا حدود زیادی عقل‏گرا و در عین حال ضد معتزلی بود.او آثار زیادی در علم کلام شیعی و نیز فقه شیعه تألیف کرد.او همچنین آثاری در تاریخ اسلام و زندگی امامان دارد که بسیار با ارزش است.
بهترین شاگرد شیخ مفید، سید مرتضی معروف به علم الهدی (م ۴۳۶) است که از متکلمان و عالمان برجسته دنیای اسلام به شمار می‏آید.وی در بیش‏تر علوم اسلامی‌صاحب نظر بود و در هر زمینه کتاب‏های مهمی‌تألیف کرد که در همه اعصار مورد توجه عالمان شیعه و غیر شیعه قرار داشت.کتاب الشافی فی الامامه او در چهار جلد، از بهترین کتاب‏هایی است که درباره امامت از نظرگاه شیعه نوشته شده است.
مهم‏ترین شاگرد سید مرتضی، شیخ طوسی (م ۴۶۰) است که دانش او جمع کامل میان مکتب حدیثی قم و مکتب عقلی بغداد است.وی از یک سو محدث و از سوی دیگر فقیه، متکلم و مفسر بود.کتاب مهم تفسیری او التبیان فی تفسیر القرآن و کتاب فقهیش المبسوط و النهایه است.او رساله‏های بی‏شماری در علوم مختلف اسلامی‏نوشته است.
از قرن سوم تا پنجم، هزاران عنوان کتاب از سوی مؤلفان شیعه نوشته شد که یکی از شاگردان شیخ طوسی با نام نجاشی، فهرست آن کتاب‏ها و مؤلفان آنها را در کتاب رجال خود آورد.نام بسیاری از این کتاب‏ها را ابن ندیم نیز در کتاب الفهرست خود آورده است.

۱-۱۰ دولت فاطمی‌در مغرب و مصر

در اینجا به مناسبت، لازم است تا گزارش کوتاهی از پیدایش دولت فاطمی‌در شمال افریقا داشته باشیم، چرا که دولت مزبور، تأثیر مهمی‌در تحولات دنیای اسلام در قرن چهارم تا ششم داشته و به علاوه با فرستادن داعیان فراوانی به ایران، در این کشور نیز تأثیر زیادی داشته است.از آن جمله، فرستادن حسن صباح و تشکیل دولت نزاری الموت است. امامان اسماعیلی، در فاصله میان امام صادق علیه السلام تا آخرین امام مستور و پنهان اسماعیلیه که محمد بن احمد است، تاریخ روشنی ندارند، اما به نظر می‏رسد که آنها فعالیت پنهانی خود را در نیمه دوم قرن دوم و نیمه نخست قرن سوم داشته‏اند.
امام محمد بن احمد، در نیمه دوم قرن سوم هجری، یکی از داعیان مهم خود را با نام ابوالقاسم بن حوشب به یمن فرستاد تا دعوت اسماعیلی را در آنجا نشر دهد.وی توفیق فراوانی در آن دیار حاصل کرد، جز آن که بعدها، زیدیه در آنجا غلبه یافتند، گر چه تا به امروز کسانی از پیروان مذهب اسماعیلی در یمن زندگی می‏کنند. به دنبال آن، داعی دیگری با نام حسین بن احمد معروف به ابو عبد الله شیعی به یمن رفت تا نزد ابن حوشب تربیت شود و پس از آن برای تبلیغ به نقطه‏ای دیگر برود.وی بعد از آن با حاجیان شهر کتامه، از شهرهای مغرب برخورد کرد و به آنجا رفت.شمار فراوانی از علویان نیز که از عباسیان گریزان بودند، به شمال افریقا رفتند.
ابو عبد الله شیعی در آنجا به نشر دعوت اسماعیلی پرداخت و خبر از ظهور قریب الوقوع مهدی داد.وی توانست یاران زیادی را فراهم آورد.امام اسماعیلی که در شهر سلمیه شام بود، به سوی مصر حرکت کرده از آنجا به مغرب رفت.وی وارد شهر سجلماسه شد که در آنجا به زندان افتاد.اسماعیلیان او را از زندان رهانیدند.وی در ۲۱ ربیع الثانی سال ۲۹۷ وارد شهر رقاده شده همان زمان با لقب المهدی لدین الله تشکیل دولت فاطمی‌را اعلام کرد و خود را امیر المؤمنین نامید.بیست سال پس از آن در سال ۳۱۷، دولت امویان در اندلس نیز رسما اعلام کرد که خلیفه آنها نیز عنوان امیر المؤمنین دارد.بنابراین در قرن چهارم و پس از آن، سه خلافت در جهان اسلام وجود داشت.دو خلافت سنی از عباسیان و امویان اندلس و یک خلافت شیعی از فاطمیان.فاطمیان دشواری‏های فراوانی در شمال افریقا داشتند.در آنجا مردم بر مذهب مالکی بودند و سخت بر ضد شیعه فعالیت می‏کردند، امام مهدی اسماعیلی، نخست شهر بزرگی با نام مهدیه در سمت ساحل شرقی مغرب ساخت و پس از استقرار در آن شهر که امنیت کاملی برای آن تدارک دیده بود، فعالیت خود را در بسط سلطه دولت خود آغاز کرد.
خلفای فاطمی/سالهای خلافت
ابو عبد الله شیعی (داعی و مؤسس/۲۸۸ ـ ۲۹۸
عبید الله المهدی/۲۹۷ ـ ۳۲۲
ابو القاسم محمد القائم/۳۲۲ ـ ۳۳۴
ابو طاهر اسماعیل المنصور/۳۳۴ ـ ۳۴۱
ابو تمیم معد معز/۳۴۱ ـ ۳۶۵
در سال ۳۵۸ مصر فتح شد و معز در سال ۳۶۲ وارد قاهره شد
ابو منصور نزار العزیز/۳۶۵ ـ ۳۸۶
ابو علی منصور الحاکم/۳۸۶ ـ ۴۱۱
ابو الحسن علی الظاهر/۴۱۱ ـ ۴۲۷
ابو تمیم معد المستنصر/۴۲۷ ـ ۴۸۷
ابو القاسم احمد المستعلی/۴۸۷ ـ ۴۹۵
ابو علی المنصور الآمر/۴۹۵ ـ ۵۲۴
ابو المیمون عبد المجید الحافظ/۵۲۵ ـ ۵۴۴
ابو المنصور اسماعیل الظافر/۵۴۴ ـ ۵۴۹
ابو القاسم عیسی الفائز/۵۴۹ ـ ۵۵۵
هدف مهم آنها تصرف مصر بود.خود مهدی در این باره فعالیت کرد، اما به جایی نرسید.فرزند او القائم در سال ۳۲۳ در این باره کوشید، اما توفیقی به دست نیاورد.با این حال، داعیان آنها در مصر سخت مشغول فعالیت بودند.همین زمان، آنان ایده‏های بزرگتری داشتند.برای آنها شرق اسلامی، به ویژه خراسان اهمیت زیادی داشت.به همین دلیل داعیان فراوانی را به سوی ایران گسیل کردند.همین فعالیت‏هاست که در نهایت به تشکیل دولت فاطمی‌در الموت رودبار و قهستان در جنوب خراسان منجر شد.
در میانه قرن چهارم، دولت اخشیدی مصر رو به ضعف می‏رفت.این زمان مغربی‏های طرفدار فاطمیان به شدت مشغول فعالیت بودند.با آشفتگی اوضاع مصر در حوالی سالهای ۳۵۷ و پس از مرگ کافور اخشیدی، بسیاری از مصری‏ها، از معز فاطمی‌درخواست کردند تا به سوی مصر حرکت کند.در محرم سال ۳۵۸ سپاه یک صد هزار نفری معز فاطمی‌که بسیاری از آنان بربرهای مغربی بودند به سوی مصر حرکت کرد.سپاه جوهر، فرمانده فاطمیان، تقریبا بدون مشکل در شعبان همان سال مصر را تصرف کرد.این نخستین بار بود که مصر تحت سلطه دولتی در می‏آمد که خلافت عباسی را قبول نداشت.
فاطمیان، درست همانند کاری که در مغرب کردند، به تأسیس شهر جدیدی دست زدند تا به خوبی بر آن مسلط باشند.این شهر، همان شهر بزرگ قاهره است که تا امروز مرکزیت خود را برای این کشور بزرگ حفظ کرده است.جوهر در طی چهار سال امارت بر مصر از طرف معز، این کشور را از هر جهت برای تثبیت دولت فاطمی‌آماده کرد.رنگ سیاه عباسی از میان رفت و سکه‏های جدید با نام معز فاطمی‌و شعارهای شیعه بر روی آن، به جریان افتاد.در ادامه، جمله حی علی خیر العمل در اذان افزوده شد.بعد از گذشت چهار سال معز فاطمی‌وارد قاهره شد. شگفت آن بود که سپاه فاطمی‌در سال ۳۵۹ دمشق را نیز گشود و در انطاکیه با رومیان هم مرز شد.در این سال که حمدانیان نیز در حلب و شمال عراق به نام فاطمیان خطبه می‏خواندند، حی علی خیر العمل در تمامی‌مأذنه‏های شمال افریقا و شام شنیده می‏شد.
با این حال، از تاریخ مصر به خوبی می‏توان دریافت که فاطمیان با تسامح مذهبی فراوانی با مصریان برخورد کرده و کسی را وادار به ترک مذهب نکردند. دولت فاطمی‌با شدت و ضعف بر بخشی از شامات و حتی گاه بر مکه و مدینه، حکومت می‏کرد و همان گونه که گذشت، در پی تسلط بر تمامی‌جهان اسلام بود.شگفت آن که در سال ۴۵۰ در بغداد خطبه به نام فاطمیان خوانده شد و خلیفه عباسی نیز یقین کرد که بساط دولت عباسی برچیده شده است.تنها با آمدن سلجوقیان به بغداد خلافت عباسی برای دو قرن دیگر پایدار ماند.
مصر تا سال ۵۶۷ که صلاح الدین ایوبی خلافت فاطمیان را از میان برد، در اختیار فاطمیان باقی بود.در تمام این سال‏ها، فاطمیان، جنگ‏های زیادی با رومیان کرده و مانع از نفوذ بیش‏تر آنها به جهان اسلام شدند.یکی از ارجمندترین کارهای آنان، افزون بر تأسیس شهر قاهره، تأسیس دانشگاه الازهر بود که پیش از نظامیه‏های خواجه نظام الملک بود.به عقیده بسیاری از محققان، نظام الملک تنها برای مقابله با فارغ التحصیلان آن دانشگاه، نظامیه‏ها را برای تقویت مذهب اهل سنت در شرق ایجاد کرد.

۱-۱۱ فعالیتهای دیگر فرق مذهبی در قرن چهارم

۱-۱۱-۱حنابله

پیش از آمدن آل بویه، از زمان ظهور احمد بن حنبل، یک گرایش مذهبی افراطی در بغداد به وجود آمده بود.گروهی را که به این گرایش وابسته بودند حنابله می‏نامیدند. نام اصلی آنها اهل حدیث بود که به تدریج خود را اهل سنت نامیدند.اینها با سایر فرقه‏های مذهبی موجود بغداد و نیز معتزله و شیعه سخت درگیر بودند.زمانی که طبری، مورخ برجسته ایرانی مقیم بغداد، به سال ۳۱۰ درگذشت، حنابله مانع از تشییع جنازه وی شدند، درست همان طور که در زمان حیات وی، مانع از تدریس او شدند.دلیل این اقدام آنها این بود که وی برخی از عقاید جزیی آنها را نمی‏پذیرفت.
در اصل، حنابله خود را سنی واقعی معرفی کرده و سایر فرقه‏های اهل سنت و همچنین شیعه و معتزله را اهل بدعت می‏دانستند.زمانی که هنوز مذهب اشعری ـ که تازه در نیمه نخست قرن چهارم در عراق پدید آمده بود ـ رواجی نداشت، بیش‏تر سنیان شرق اسلامی، به ویژه در شهرهایی مانند اصفهان، همدان و برخی شهرهای دیگر اهل حدیث بودند.در آن هنگام حنفیان و شافعیان در مقابل اهل حدیث شناخته می‏شدند.فقه اهل حدیث بیش‏تر شافعی و حنبلی بود که به مرور از میان رفت.با پدید آمدن مذهب اشعری، بیشتر شافعیان به مذهب اشعری پیوستند و آنان که تأکید بیشتری بر پیروی از احمد بن حنبل داشتند، در زمره اهل حدیث باقی مانده با اشعریان نیز دشمنی کردند.

• مسائل مهندسی بسیار پیچیدهتر از آن است که بتوان رابطه بین ورودیها و خروجی ها را به فرم ماتریسی بیان کرد.

• • در برخی مسائل تعداد مجهولات بسیار زیاد است. بنابراین فرم ماتریسی راه حل مؤثری برای حل مسأله به شمار نمیرود.

به همین دلیل در ادامه تنها به شرح فرمولبندی تابعی اکتفا میکنیم. همانطور که اشاره شد اینگونه از مسائل اغلب با بهره گرفتن از فرمهای تابعی، فرمولبندی میشوند.

(3-11)

که در آن و بردارهایی هستند که به ترتیب شامل تمام خروجی ها و ورودیها هستند. همچنین یک سیستم ماتریسی است که تابعی از تمامی بردارهای پارامتری و است. حال فرض بر این است که خروجی های سیستم میتواند توسط روشهایی همچون انجام آزمایشات تجربی، اندازه گیری شوند و بدست آیند. در اینگونه مسائل، هدف محاسبه ورودیهای سیستم است. به عبارت دیگر بردارهای و در مسأله مستقیم به ترتیب خروجی و ورودی مسأله محسوب میشوند، ولی در مسأله معکوس، ورودی و خروجی مسأله محسوب میشود. در راستای محاسبه ، تابعی به فرم مجموع مربعات^[109] به شکل زیر تعریف میشود:

(3-12)

که در آن بردارهای و به ترتیب شامل داده های (خروجی های) اندازه گیری شده و محاسباتی^[110] هستند. همچنین بردار همان پاسخ مسأله معکوس است، که در اینجا هدف یافتن این بردار است. نیز تعداد تمام داده های اندازه گیری شده است. واضح است که اگر باشد، آنگاه است و همچنین برای هر مقدار ، تابع خواهد بود. و احتمالاً یک میتوان یافت که برای آن تابع کمینه شود. بنابراین میتوان اینطور بیان کرد که اگر کمینه تابع قابل یافتن باشد آنگاه حداقل یکی از تقریبهای  را میتوان یافت. به عبارت دیگر مسأله معکوس به یک مسأله بهینه سازی برای یافتن بردار مجهول که براساس آن مقدار تابع به مقدار کمینه خود برسد، تبدیل شده است.
3-5-انتخاب خروجی ها
برای انجام تحلیل معکوس نیاز است که از برخی از خروجی های مسأله مستقیم تحت عنوان بردار برای ساختن تابع هدف استفاده شود. در مسائل مکانیکی، خروجی میتواند جابجایی، سرعت، شتاب نقاطی از سازهای باشد که به وسیله نیروهای هارمونیک و گذرا تحریک شده است. همچنین این خروجی ها میتوانند مقادیر ویژه^[111] و یا بردارهای ویژه^[112] یک سازه باشند که به وسیله تحلیل مودال بدست آمدهاند. نوع خروجی مورد استفاده بایستی براساس شرایط مسأله انتخاب شود. سه نکته اساسی برای انتخاب خروجی ها باید در نظر گرفته شود:

• حساسیت: بایستی مطمئن شد که خروجی های انتخاب شده به اندازه کافی نسبت به ورودیهای مسأله حساس باشند.

• دقت: بایستی مطمئن شد که خطاهای موجود در داده های اندازه گیری شده میتواند به خوبی کنترل شود، به طوری که خروجی دارای دقت خوبی باشد.

• سهولت دستیابی: بایستی مطمئن شد که خروجی ها را بتوان به راحتی و با هزینه های مقرون به صرفه بدست آورد.

انواع مختلف خروجی ها (از قبیل جابجایی، سرعت، شتاب و …) را میتوان به روش های متفاوتی به عنوان خروجی مسأله برای تشکیل تابع هدف در نظر گرفت. یکی از روش های ساده این است که پارامترهای مختلفی را که میتوان به عنوان خروجی در نظر گرفت را تحت عنوان خروجی مسأله با وزنهای مناسب برای تشکیل یک تابع هدف یگانه^[113] با یکدیگر ترکیب کرد. یکی از روش های دیگر این است که توابع هدف چندگانهای^[114] را فرمولبندی کرد که بتواند به وسیله روش های بهینه سازی، در چند مرحله و یا به طور همزمان به پاسخ مسأله برسد.
3-6-هموارسازی برای مسائل بدنهاده
در قسمتهای قبل نشان داده شد که برخی از مسائل معکوس میتوانند بدنهاده باشند که این بدنهادگی به ناپایداری و عدم یکتایی پاسخها منجر میشود. بنابراین در اینگونه مواقع، رسیدن به پایداری در پاسخها با هزینه مناسب (هزینه های اقتصادی و زمانی) بر حسب دقت و کارآمدی پاسخها، مسأله اساسی است. پایدار کردن حل در حالتی که کمترین هزینه را در بر داشته باشد، وظیفه یک روش هموارسازی به شمار میرود. روش های مختلفی برای هموارسازی در مسائل سازهای ارائه شدهاند [10، 88-83] که در زیر به برخی از آنها اشاره شده است:

• هموارسازی تیخونوف^[115]

• هموارسازی به وسیله تجزیهسازی مقدار منفرد^[116]

• روش های هموارسازی تکراری^[117]

• هموارسازی به وسیله گسستهسازی یا تصویرسازی^[118]

• هموارسازی به وسیله فیلتر کردن^[119]

چهار روش اول توسط انگل^[120] و همکارانش [84] به خوبی شرح داده شده است. تکنیکهای کاربردی برای اجرای دو روش اول توسط سانتامارینا و فراتا^[121] [85] ارائه شده است.
فیلتر کردن یک روش رایج برای حذف خطاها در داده های اندازه گیری در آزمایشات تجربی به شمار میرود. از آنجایی که اغلب بدنهادگیهای بوجود آمده در مسائل معکوس ناشی از خطاهای داده های آزمایشگاهی هستند، طبیعتاً حذف این خطاها مؤثرترین و کاربردیترین روش برای پایدار کردن حل یا کاهش بدنهادگی مسأله به شمار میرود. علاوه بر این، این روش برای انواع بدنهادگیها مؤثر است. مرجع [10] به طور مفصل در خصوص این روش بحث کرده است و به حل مثالهای متعددی با بهرهگیری از این روش به عنوان روش هموارسازی، پرداخته است.
در میان این روش های هموارسازی، هموارسازی به روش تیخونوف یکی از پرکاربردترین روشها به شمار میرود. همانگونه که قبلا نیز اشاره شد یکی از عوامل بدنهادگی در مسائل معکوس اطلاعات ناکافی و یا غیرحساس میباشد، یک روش هموارسازی مناسب بایستی بر مبنای استفاده از اطلاعات اضافی در جهت پایدار کردن پاسخ تحلیل معکوس عمل کند. روش هموارسازی تیخونوف بر همین مبنا عمل میکند.
مسائل معکوس مهندسی کاربردی اغلب غیرخطی و دارای بعد بالا هستند. بنابراین بسیار مشکل است که یک روش هموارسازی کلی را توسعه داد تا بتواند برای تمامی مسائل بدنهاده کارساز باشد. بکارگیری و اجرای یک هموارسازی مناسب، نیازمند یک درک و فهم درست از طبیعت و ذات بدنهادگی مسأله معکوس است. همچنین روشن است که همیشه پیشگیری بهتر از درمان است. برخی از روش های پیشگیری از بوجود آمدن بدنهادگی به شرح زیر هستند:

• همیشه در یک فرایند معکوس نخستین تلاش، کاهش تعداد پارامترهای مجهولی است که قرار است به روش معکوس شناسایی شوند. همچنین محدودهای را که قرار است پارامترهای مجهول در آن شناسایی شوند، تا حد ممکن بایستی کاهش داد.

• برای کاهش بدنهادگی نوع ، بایستی حداقل، تعداد معلومات (داده های اندازه گیری شده) مسأله معکوس از تعداد مجهولات (پارامترهایی که قرار است به روش معکوس شناسایی شوند) بیشتر باشد. به عبارت دیگر مسأله حداقل از نوع مسائل همنهاده باشد، در عین حال بایستی تلاش شود که مسأله را به یک مسأله فرانهاده تبدیل کرد.

• برای کاهش بدنهادگی نوع ، بایستی مطمئن شد که حساسیت بالایی بین معلومات و مجهولات برقرار است. پارامترهای مجهول بایستی بر روی معلومات مسأله تأثیرگذاری قابل توجهی داشته باشند و در صورت امکان هر پارامتر مجهول مستقلاً بر معلومات اثرگذار باشد.

• فیلتر کردن داده های اندازه گیری شده قبل از بکارگیری آنها در تحلیل معکوس میتواند به شدت بر کاهش بدنهادگیها اثرگذار باشد.

• استفاده از اصل عدم تطابق^[122] به عنوان معیار توقف^[123] در تحلیل معکوس باعث پرهیز از تحریک بدنهادگیها میشود.

• به عنوان آخرین راه حل، استفاده از هموارسازی به روش تیخونوف برای بازگرداندن پایداری به پاسخ تحلیل معکوس پیشنهاد میشود.