• هنرهای شنیداری(موسیقی، ایفای نقش)

• هنرهای لامسه ای و ماهیچه ای(رقص)

• هنرهای ترکیبی(سینما، تئاتر)

وحتی تحت شرایطی می توان به این طبقه بندی هنرهای بویایی و چشایی نیز افزود(سوانه،۱۳۸۸).
آیزنر(۲۰۰۵) می گوید نبود توجه زیباشناختی در برنامه درسی مدارس، نبود فرصت های پرورش حساسیت است زیبایی شناسی وسیله حواسی است که آگاهی ما را تأمین می نمایند. وی همچنین اشاره می کند که کیفیت های زیباشناختی محدود به هنرها نیست تقریباً هر شکل و فرمی که بتواند از صدا، نور، مزه و لمس کردن تجربه حاصل کند می تواند فرم های زیباشناختی از تجربه به دست آورد به شرطی که ما یاد بگیریم چگونه به آنها در یک چارچوب زیباشناختی توجه نماییم. از این رو پرورش همه حواس دریافتی از منظر زیبایی شناسی و هنر به عنوان یک هدف قابل توجیه است.
۲-۱-الف)اصول ناظر بر تعیین اهداف از منظر زیبایی شناسی و هنر

• توجه به اهداف عاطفی و تلفیق حیطه عاطفی با حیطه های شناختی و مهارتی

عاطفه از عناصر کارهای هنری می باشد و جزء درون کار هنری است البته از دیدگاه اسلام عاطفه نباید از حد متوسط معمول تجاوز کند و در دام مبالغه بیفتد(بستانی،۱۳۷۱،ص۴۲). با الهام از این ویژگی، اهداف عاطفی اهمیت خاص پیدا می کنند و پیشنهاد می گردد هم بر اهداف عاطفی توجه شود و هم اهداف عاطفی با اهداف سایر حیطه ها تلفیق گردد تا در شاگردان علاقه و عاطفه نسبت اهداف آن حیطه ها ایجاد شوند.

• انعطاف پذیری اهداف

هنرها به کودکان کمک می کنند یاد بگیرند چگونه سرمشق هائی که در فرایند تولید هنری ارائه می شوند را تولید کنند مثلاً فردی یاد می گیرد چگونه از قید و بند رهایی یافته تا گزینه های جدیدی برای کار پیدا کند این انعطاف پذیری در کانون و مرکز هنرها قرار دارد(آیزنر،۲۰۰۵). آیزنر (همان منبع) می گوید اهداف آموزشی لازم نیست همیشه قبل از انتخاب و سازماندهی محتوا تعیین شوند بلکه می توان از طریق برنامه‌های درسی تخیلی یا ظرفیت های موقعیتی اهدافی را تعیین و محقق ساخت.بدیهی است تأثیرپذیری اهداف از وسایل و فرایند در صورت انعطاف پذیری اهداف امکان پذیر است.

۲-الف)محتوا
با عنایت به اینکه در سوال پژوهشی بدنبال یافتن مؤلفه هایی برای تعیین محتوا هستیم لذا مؤلفه هایی که ارائه می شود اصول تعیین محتوا بوده و مصادیقی برای محتوا ارائه نمی گردد.

• تعیین محتواهای مختلف( نیمه تجویزی) در قالب های گوناگون بازنمایی اطلاعات

فرم ها یا اشکال بازنمایی اطلاعات قالب هایی هستند که انسانها برای بیان مقاصد خویش از آنها بهره جسته و می جویند. بدیهی است این اشکال بازنمایی باید حواس دریافتی انسان را مورد هدف قرار دهند و قالبها و فرم ها بتوانند یکی یا تعداد بیشتری از حواس پنجگانه را به خود جلب نمایند. ویلر^[۵۶] (،۱۹۷۱،ص۳۳۸) می گوید« در عالم هنر اشکال بازنمایی اطلاعات، متعدد و متنوع می باشند و تنها محدود به گزاره های ادبی و عددی نیستند. هنرها با فعالیت های خلاق و نمادهایی از اطلاعات سروکار دارند و نتایج خلاقانه و آثار منحصر به فردی به لحاظ زیباشناختی تولید می کنند».
از طرف دیگر توجه به تفاوت سبک های یادگیری دانش آموزان می طلبد که به ارائه محتواهای متعدد و آن هم با قالبهای مختلف مانند شعر،قصه،فیلم،انیمیشن،بازی و غیره برای اهداف معین بپردازیم تا فرصتی فراهم نماییم که بتوان در آن فرصت از تفاوتهای فردی به عنوان یک سرمایه تربیتی بهره برد. از این منظر با الهام از عالم هنر،می توان محتوا را در قالبها و اشکال مختلف بازنمایی ارائه نمود.

• تلفیق هنر با سایر دروس

از مقوله هایی که دیویی را آزار می داد تفکر دوآلیستی بود از این رو وی تنفر و بیزاری خویش را از شکاف بین هنر و زندگی روزمره مطرح کرد از این رو اگر حضور در مدرسه و کلاس درس یا به عبارت دیگر حضور در موقعیت های تربیتی را بخشی از زندگی بدانیم هنر می تواند در این زندگی تحصیلی حضور پیدا کند و باعث اثربخشی برنامه‌ها و فعالیتهای تربیتی گردد. اسمیت (۲۰۰۸) بیان نمود که رویکرد تلفیقی، تدریس هنر را تقویت می کند و هنر نقش مهمی در برنامه‌های تلفیقی بازی می کند. آیزنر(۲۰۰۵) می گوید این امر علاوه بر توجه به هنر باعث بهره مندی معلمان و دانش آموزان از قابلیت‌های هنر در تدریس و یادگیری سایر دروس نیز می شود.
کروس^[۵۷](۱۹۶۶) در زمینه نحوه حضور و تلفیق هنر در سایر دروس می گوید معلمان علوم رسم ها و نمودارهای زیادی در مورد موضوع تدریس ارائه می دهند و تعدادی از فعالیتهای هنری نیز با انواع ابرها، قورباغه ها، چرخه ها، سلولها، نقاشی برگ و غیره دارند یا استفاده از خط، تقارن و غیره هنر را با ریاضی مرتبط می سازد. اسمیت (۱۹۷۱) اشاره می کند که هنر در علوم اجتماعی به شکل موضوعاتی مانند فرهنگ موسیقی و داستانهای یک کشور، در ادبیات به شکل شعر، در تربیت بدنی به شکل الگوهای حرکتی، در علوم به شکل ارائه مباحث علمی از طریق برنامه هنری و در ریاضی از طریق ترسیم و طراحی شکلها می تواند بروز پیدا کند و قالب های محتوایی ارائه نماید.

• ارتقاء جایگاه هنر در برنامه درسی به عنوان یک حوزه یادگیری مهم

ارسطو(به نقل از کویچ،۱۳۸۹ب) می گوید هنر به حصول تعالی ترین هدف انسان که خوشبختی است یاری می رساند. این سخن اهمیت بنیادی هنر را در اساسی ترین هدف تربیت یعنی سعادت بشری نشان می دهد که یکی از لوازم آن اقدام در جهت جلوگیری از به حاشیه راندن درس هنر در مدارس می باشد.
فروبل(به نقل از رضای الهی،۱۳۵۴،ص۲۰۶) می گوید هنر بهترین نمایش دهنده روان انسان بوده و اطفال را تربیت نموده و همچنین استعداد اطفال بوسیله هنر به خوبی نمایش داده می شود. آیزنر(۲۰۰۵) بیان می کند آموزش هنرها موجب پرورش ادراک حسی، توسعه بصیرت و پرورش تخیل می شود این مهارتها و آمادگی ها نقش محوری در خواندن و نوشتن دارند بدون آنها مشکل به نظر می رسد کودکان بنویسند نه به این دلیل که نمی توانند املاء و هجی کنند بلکه آنها چیزی برای گفتن ندارند.
وی باز تأکید می کند هنرها بایستی به خاطر فواید تربیتی خاص و متمایزشان در اولویت قرار گیرند کمک های اصلی هنرها در تربیت مربوط به نتایج منحصر به فرد خود هنرهاست تولید قالب های گوناگون معنایی، انواع تفکر و تجارب زیباشناختی از قبیل این نتایج هستند(همان منبع).

• توجه به توانایی افراد ازنظر رشد زیباشناختی جهت گنجاندن تصاویر در محتوا

یکی از قالب ها و ابزاری که برنامه ریزان درسی برای انتقال مفاهیم و سهولت یادگیری از آن در محتوا استفاده می نمایند تصویر می باشد. در این خصوص ذکر این نکته ضروری است که افراد مراحل مختلفی را ازنظر رشد زیباشناختی پشت سر می گذارند که مطابق بررسی های انجام گرفته مانند پژوهش رشید و دیگران(۱۳۸۷) می توان به مراحل زیر اشاره نمود:
۱- عینی گرایی(در دوره های سنی۷تا۹، ۹تا۱۱ و ۱۱ تا ۱۳ سال)
۲- داستان سرایی، عاطفه گرایی(در دوره سنی ۱۳ تا ۱۵ سال):
۳- ارزیابی، نمادگرایی(در دوره سنی ۱۵ تا ۱۷ سال)
از سوی دیگر لون فلد^[۵۸](به نقل از آیزنر،۱۹۷۷) مراحل رشد هنری کودکان را شامل مراحل زیر می داند ۱- خط خطی کردن(۴-۲ سالگی) ۲- پیش طرحی^[۵۹] (۷-۴سالگی) ۳- مرحله طرح کشیدن (۹-۷ سالگی) ۴- سن گروهی(۱۱-۹ سالگی) ۵- مرحله استدلال(۱۳-۱۱ سالگی) ۶- بحران (نوجوانی)
فارابی نیز می گوید هر چه قدر نسبت بین قوه اندریافت(قوه مدرکه) و اندریافته (موضوع ادراک شده) نزدیک تر باشد لذت زیباشناختی حاصل از آن نیز بیشتر است(نصر،۱۳۸۹).
فرض مبنایی این طبقه بندی، طبیعی بودن این مراحل است و در آموزش به هنگام استفاده ازهنر باید بدان توجه نمود. همچنین مطالعات نشان داده است انواع شکل هایی که کودکان توانایی تولید آنها را دارند با سن آنان مرتبط است مثلاً تصویر انسان عمومی ترین موضوع طراحی در سن دبستان است یا در سالهای اولیه ابتدایی کودکان گرایش دارند بر قالب ها و فرم ها به جای زمینه متمرکز شوند و همچنین ترجیح می دهند چیزهایی طراحی کنند که معمولاً بدون ابهام بوده و با سطح توانایی آنان مناسب است(آیزنر،۱۹۷۷).
توجه به تفاوت درک و توانایی افراد در مراحل مختلف رشد به نظر می رسد می تواند هنگام انتخاب و درج تصاویر در محتو،ا یکی از ملاکهای گزینش محتوا برای برنامه ریزان درسی باشد.

• برقراری شباهت بین پدیده های مختلف به ظاهر ناهمخوان در محتوا

- تعهد به اهداف
- رجحان منافع سازمان
- عضو یک خانواده مشترک بودن

بعد ساختاری

- روابط شخصی گرم
- ارتباطات کاری زیاد
- ساختار ارتباطی تسهیل کننده

منبع: ناهاپیت و گوشال (۱۹۹۸)، به نقل از نصر اصفهانی، ۱۳۸۹
۲-۲-۲۳)سطوح سرمایه اجتماعی
برای سرمایه اجتماعی سطوح متفاوتی تعریف شده است. صالحی و کاوسی (۱۳۸۷) در جمع بندی این نظریات به چند دسته بندی اشاره می کنند. دسته بندی اول شامل دو سطح ملی و سازمانی است. سازمان بانک جهانی (۲۰۰۱)، علوی (۱۳۷۹) و پاتنام (۱۹۹۹) و همچنین کلمن- جاکوب- پاتنام و آدلر (۱۹۹۹)، بیشتر سطح سازمانی آن را مورد توجه قرار داده اند. در دسته بندی دیگری نیز به سه سطح فردی، گروهی و اجتماعی اشاره دارد. صالحی، امیری و کاووسی (۱۳۸۷) معتقدند با توجه به پدیده جهانی شدن و لزوم ایجاد مناسبات و ارتباطات مناسب با دیگر کشورها می توان سطح فراملی را نیز به سطوح قبلی اضافه نمود. با تلفیق دو دیدگاه مطرح شده در خصوص سطوح سرمایه اجتماعی می توان چشم انداز ترسیم شده در شکل (۲-۶) را ارائه نمود:

شکل ۲-۶) سطوح سرمایه اجتماعی (اقتباس از صالحی و کاوسی، ۱۳۸۷)
۲-۳)پیشینه تحقیق
۲-۳-۱)پژوهش های داخلی
نصر اصفهانی و همکاران (۱۳۸۹)، در پایان نامه دکتری خود به “بررسی سرمایه اجتماعی سازمانی در سازمانهای خدماتی استان اصفهان (با رویکرد آموزه های مدیریت در آثار سعدی)"پرداختند. نتایج نشان داد که میانگین های حاصل در خصوص عوامل شناختی (نظیر توجه به اهداف سازمان، وجود فرهنگ سازمانی قوی، انتقال تجارب کاری در بین افراد)، عوامل ساختاری (وجود سیستم های مطلوب کاری، تشکیل گروه های کاری، انتخاب مناسب افراد در امور مختلف) و عوامل رابطه ای (نظیر وجود همدلی، رازداری، صداقت، فروتنی در سازمان)، سرمایه اجتماعی سازمانی در سازمان های خدماتی دولتی اصفهان از سطح متوسط (۳) بزرگتر بود.
دموری و همکاران (۱۳۸۸)، در مطالعه ای به “بررسی ارتباط مدیریت دانش با سرمایه اجتماعی در دانشگاه اسلامی از دیدگاه اعضای هیئت علمی دانشگاه یزد"پرداختند. نتایج حاصله نشان داد که رابطه مثبت و معناداری بین مدیریت دانش و سرمایه اجتماعی وجود دارد؛ بطوری که سرمایه اجتماعی نقش بسزایی در توسعه مدیریت دانش در دانشگاه اسلامی را داراست. همچنین بین ابعاد سرمایه اجتماعی با ابعاد مدیریت دانش رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.
جاهد (۱۳۸۸)، در تحقیقی که با عنوان “طراحی مدل مفهومی ارتباط مدیریت دانش با سرمایه اجتماعی شناختی” انجام داد، این نتیجه بدست آمده است که بین مدیریت دانش و سرمایه اجتماعی شناختی تاثیر و کنش متقابل وجود دارد و مطابق مباحث علمی و نظری موجود در این دو زمینه، مدل مفهومی مربوطه طراحی گردیده و به تبیین آن پرداخته شده است. همچنین راهکار لازم برای غنی سازی سرمایه اجتماعی توسط مدیریت دانش ارائه شده است.
عطاپور (۱۳۸۸)، در تحقیقی با عنوان “بررسی و تحلیل عوامل موثر بر چرخه مدیریت دانش در کتابخانه های دانشگاهی دانشگاه های تهران” پرداخته است. نتایج بدست آمده بیانگر آن است که ابعاد چهارگانه چرخه مدیریت دانش در کتابخانه های مورد بررسی در وضعیت مطلوبی قرار ندارند. همچنین نتایج تحلیل رگرسیون چندگانه نشان می دهد که مهارت های اجتماعی، فرهنگ سازمانی و منابع انسانی، به ترتیب بر چرخه مدیریت دانش در کتابخانه های دانشگاهی تاثیر می گذارند.
محمدی (۱۳۸۸)، در پایان نامه خود با هدف تعیین"رابطه هوش هیجانی و سرمایه اجتماعی سازمان نزد کارکنان در اداره کل بیه خدمات درمانی استان اصفهان” پرداخت. یافته های پژوهش نشان داد که بین هوش هیجانی و سرمایه اجتماعی همبستگی مثبت و معناداری مشاهده شده و بین بعد شناختی سرمایه اجتماعی و هوش هیجانی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین بین بعد ساختاری سرمایه اجتماعی و هوش هیجانی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد، سطح هوش هیجانی و سرمایه اجتماعی را در این اداره کل زیر سطح متوسط نشان می دهد. همچنین با توجه به تحلیل های رگرسیونی ۹۴ % از هوش هیجانی می تواند بوسیله بعد شناختی و ساختاری سرمایه اجتماعی پیش بینی شود.
شیروانی و همکاران (۱۳۸۸)، در تحقیق خود به “بررسی میزان حاکمیت فرایندهای مدیریت دانش در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان” پرداخته که پس از آزمون فرضیه های تحقیق نظیر شناسایی، اکتساب، توسعه، اشتراک و توزیع، بهره گیری و دخیره سازی دانش، نتایج بدست آمده نشان داد که در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در هر شش فرایند مدیریت دانش، کلیه زمینه ها جهت استقرار آن کمتر از سطح متوسط وجود داشته است. در ضمن نیتجه گیری نموده که توجه به استفاده صحیح از دانش سازمانی و کاربرد آن، ابزارهای نوین مدیریتی نظیر مدیریت دانش، سازمان ها را در شرایط رقابتی حاضر توانمند ساخته، مقدمات موفقیت آنها را پدید می آورد.
قلی پور و همکاران (۱۳۸۷)، تحقیقی در رابطه با “تحلیل رابطه و تاثیر سرمایه اجتماعی بر کارآفرینی سازمانی در گروه صنعتی سدید” انجام داده اند. نتایج بیانگر آن است که بین سرمایه اجتماعی و ابعاد آن با کارآفرینی سازمانی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین با بهره گرفتن از آزمون تحلیل مسیر داده های پژوهش، برازش بسیار خوبی با مدل مفهومی مشاهده شده است.
ربانی و همکاران (۱۳۸۷)، “به بررسی رابطه رفاه اجتماعی و سرمایه اجتماعی در فرایند توسعه شهرستان های اصفهان” پرداختند. بر اساس نتایج بدست آمده از این پژوهش شهرستان اصفهان به لحاظ شاخص های رفاه و سرمایه اجتماعی دارای وضعیت متفاوت می باشند. موقعیت شهرستان های مورد بررسی را می توان در هفت گروه طبقه بندی کرد. شهرستان اصفهان به لحاظ رفاه از بالاترین سطح و به لحاظ سرمایه اجتماعی از پایین ترین سطح برخوردار است. در صورتی که شهرستان داران از لحاظ شاخص سرمایه اجتماعی در رتبه اول و به لحاظ رفاه اقتصادی در سطح بسیار پایین قرار دارد.
رجائی پور، رحیمی (۱۳۸۷) در تحقیق خود به “بررسی رابطه بین فرایند تبدیل مدیریت دانش و عملکرد اعضای هیئت علمی دانشگاه اصفهان در سال تحصیلی ۸۶-۸۵” پرداخته اند. نتایج تحقیق بیانگر آن است که بین فرایند تبدیل مدیریت دانش و میزان عملکرد همبستگی مثبت معناداری وجود دارد. تفاوت معناداری بین میانگین میزان تحقق مولفه های مدیریت دانش و اعضای هیئت علمی بر حسب سن، جنسیت، رشته تحصیلی و وضعیت استخدامی مشاهده نشده است.
کریمی (۱۳۸۷)، در تحقیق پیمایشی خود با عنوان “بررسی عوامل موثر بر استقرار مدیریت دانش از دیدگاه مدیران آموزشی دانشگاه ها و مراکز آموزشی عالی استان مرکزی در سال ۱۳۸۷"پرداخت. یافته ها نشان می دهد که از بین عوامل مدیریت دانش (یادگیری سازمانی، فناوری اطلاعات، نیروی انسانی و فرهنگ سازمانی)، فناوری اطلاعات عامل موثری بر استقرار مدیریت دانش است و سه عامل دیگر تاثیر چندانی بر استقرار مدیریت دانش نداشته اند.
کاوسی و کیاسی (۱۳۸۷) در پژوهشی با عنوان “بررسی نقش اعتماد اجتماعی و شبکه های اجتماعی در توسعه کارآفرینی” که با هدف شناسایی تاثیر سرمایه اجتماعی بر توسعه کارآفرینی سازمانی انجام گرفته است، نشان دادند که رابطه مثبتی بین اعتماد و هنجارها و شبکه های اجتماعی با کارآفرینی سازمانی وجود دارد. بدین معنا که هر چه افراد از میزان اعتماد بیشتری نسبت به یکدیگر برخوردار باشند، به همین اندازه در توسعه کارآفرینی نقش و اثر بیشتری مشاهده می شود. همچنین هر چه افراد هنجارهای موجود در جامعه را رعایت کنند، به همان اندازه در توسعه کارآفرینی نقش و اثر بیشتری مشاهده می شود. شبکه های اجتماعی نیز تاثیر زیادی بر توسعه کارآفرینی دارند. به عبارت دیگر هر چه شبکه های اجتماعی از طریق همکاری برای تحقق اهداف، هماهنگی بیشتری داشته باشند، در توسعه کارآفرینی نقش و اثر بیشتری خواهد داشت. بر همین اساس پیشنهاداتی برای افزایش سرمایه اجتماعی و توسعه کارآفرینی سازمانی ارائه گردیده است.
نیکبخت (۱۳۸۶) در پایان نامه خود با عنوان “بررسی رابطه بین میزان کاربست مولفه های مدیریت دانش با سبک های رهبری چندگانه مدل برنارد باس در دانشگاه اصفهان” پرداخت. نتایج پژوهش نشان دهنده آن است که ۱) بین شاخص های مدیریت دانش با سبک رهبری تحولی رابطه معنادار وجود دارد. ۲) بین مدیریت دانش با رهبری تحولی رابطه معنادار وجود ندارد. ۳) بین مدیریت دانش با رهبری عدم مداخله گر رابطه معنادار وجود ندارد. ۴) بین میانگین نمره های مدیریت دانش با سبک های رهبری چندگانه بر اساس سابقه، خدمت و جنسیت تفاوت وجود ندارد ولی بین میانگین نمره های مدیریت دانش و سبک رهبری چندگانه بر حسب سن تنها در زمینه مدیریت دانش تفاوت وجود دارد و معنادار است.
الوانی و همکاران (۱۳۸۶)، در پایان نامه دکتری خود با عنوان “نقش سرمایه اجتماعی در توسعه مدیریت دانش سازمانی"، به نقش و تاثیر سرمایه اجتماعی بر توسعه مدیریت دانش و پنج فرایند آن در شرکت داده پردازی ایران پرداخته اند. یافته های پژوهش نشان دهنده ماهیت متفاوت اقدامات مدیریت دانش است. تاثیر سرمایه اجتماعی بر توسعه مدیریت دانش بسته به ماهیت و نوع این اقدامات (سخت و نرم) متفاوت بوده است. وجود سرمایه اجتماعی بر توسعه فعالیت های نرم مدیریت دانش (شامل فعالیتهای انتقال و خلق دانش) تاثیر گذار بوده، با این حال رابطه معناداری را با توسعه فعالیت های سخت مدیریت دانش (شامل کسب، ثبت و کاربرد دانش)، نشان نداده است.
امیرخانی (۱۳۸۶)، در پایان نامه دکتری خود با عنوان “تاملی بر توسعه سرمایه اجتماعی در پرتو عدالت سازمانی در سازمان های دولتی” پرداخته است. در این پژوهش برای تحلیل سرمایه اجتماعی مراتب قابل اعتماد، مشارکت، رهبری مدنی، بخشش و روحیه داوطلبی، توانایی برقراری روابط اجتماعی غیر رسمی و تنوع در معاشرت ها و دوستی ها، مورد مطالعه قرار گرفته است. عدالت سازمانی نیز در سه بعد عالت توزیعی، عدالت مراورده ای و عدالت رویه ای مدنظر قرار گرفت. نتایج نشان داد که میان این متغیرها رابطه مثبت و معناداری وجود داشته به طوری که شکل گیری سرمایه اجتماعی به شدت تحت تاثیر ادراک عدالت در سازمان قرار دارد.
۲-۳-۲)پژوهش های خارجی
جارونپا و ایمونن^[۱۳۱](۲۰۰۹) در تحقیق خود با عنوان “سرمایه اجتماعی و مدیریت دانش در شبکه های سازمانی در کشور هلند” پرداختند. بر اساس یافته های این تحقیق توسعه مدیریت دانش و سرمایه اجتماعی در محیط های مدیریتی نیازمند ابعاد متفاوت از سرمایه اجتماعی و تلاشهای جداگانه می باشد. همچنین نتیجه تحقیق بیان می کند که شبکه های متفاوت، تسهیم دانش متفاوت دارند و در مواردی اصول تسهیم دانش مشترک و متفاوت می باشد و کاربرد و توسعه بعد مناسب سرمایه اجتماعی میزان تاثیر گذاری اصول تسهیم دانش در شبکه را افزایش می دهد.
لازاروا و تیلور^[۱۳۲] (۲۰۰۹) در تحقیق خود با عنوان “مشاغل آزاد، سرمایه اجتماعی و مدیریت دانش: مفهومی برای عملکرد سازمانی"، نوع تاثیر مشاغل آزاد را بر شکل گیری و کاربرد سرمایه اجتماعی سازمانی در سازمانها بررسی نمودند. نتایج بیانگر آن است که ضمن ارائه یک مدل در این رابطه بیان می کند که تحت آن شرایط انواع مختلف مشاغل آزاد بر شکل گیری و کاربرد آن بر ساختار سازمانی، تعقل سازمانی و سرمایه اجتماعی شناختی تاثر می گذارد و پیشنهاداتی را مبنی بر تحلیل های انجام شده ارائه می دهد. علاوه بر آن نوع دانش (اکتشافی و استخراجی) ارائه شده توسط سازمان که خود نوعی متعادل کننده برای ارتباطات مدیر ارائه شده را امتحان نموده است.
پلسیس^[۱۳۳] (۲۰۰۷) در تحقیقات خود دریافت که: مدیریت دانش به عنوان عامل اصلی است که موجب ایجاد و نوآوری و موفقیت در سازمان ها می شود. لذا فهم مفهوم مدیریت دانش، شناسایی ارزش ایجاد استراتژی مدیریت دانش و برقراری مدیریت به عنوان یک عامل مهم برای سازمان ها حائز اهمیت است.
در پژوهش بروکس و مایاناخوفو^[۱۳۴](۲۰۰۶) “رابطه توسعه منابع انسانی، سرمایه اجتماعی و هوش هیجانی با بهره وری سازمانی “، یافته ها نشان داد که رابطه بین توسعه منابع انسانی، سرمایه اجتماعی و هوش هیجانی با بهره وری سازمانی یک رابطه مختلط و نظام یافته است که بر اساس آن می توان یک مدل مفهومی در ارتباط با محیط سازمانی ارائه داد.
صالح یحیی و گیت گو (۲۰۰۵) در پژوهش خود نشان دادند که: بین مولفه های مدیریت دانش (ایجاد، ثبت، پالایش، انتشار و کاربرد دانش) و مولفه های مدیریت منابع انسانی (آموزش، تصمیم گیری، ارزیابی عملکرد و پاداش) رابطه معناداری وجود دارد.
دیمیتریادس^[۱۳۵] (۲۰۰۵) در پژوهش خود با عنوان «یادگیری سازمانی و مدیریت دانش در اقتصاد جدید، به این نتیجه دست یافت که: برای موفقیت در شرکت های اقتصادی جدید نیاز به نوآوری، پذیرش و ارتقاء یادگیری و دانش است. برای اثر بخشی سازمان، نیاز به توسعه قابلیت استراتژی یادگیری به وسیله رابطه یادگیری با مدیریت دانش در بین سازمان ها است.
کلپ و کتین^[۱۳۶] (۲۰۰۵) در پژوهش خود با عنوان «بررسی نگرش دبیران در مورد رفتارهای رهبران آموزشی با توجه به مدیریت دانش در مدارس ترکیه»، انجام گرفت دریافت که: هفت بعد فرعی از مدیریت دانش در مدارس ترکیه وجود دارد که شامل رهبری، ساختار فرهنگی، محل ها و مراکز دانش، دانش ضمنی و دانش صریح، نگرش دانش و فرهنگ یادگیری به علاوه یک رابطه معنادار بین ابعاد فرعی مختلف مدیریت دانش و اینکه معلمان پست الکترونیکی از خودشان داشته باشند، مدرسه برای اخذ دانش بیرونی به اینترنت متصل باشد. دارای وب سایت باشد، شبکه کامپیوتری برای دانش درونی و اینکه مدرسه، یک تعهد به منظور انتشار حرفه ای دانش داشته باشد.
لینا و ون بورن (۱۹۹۹) تحقیقاتی با عنوان «سرمایه اجتماعی و عملکرد کارکنان» انجام داده اند. آنان اعتقاد دارند که اعمال کارکنان به شدت بر سطح سرمایه اجتماعی سازمان تاثیر می گذارد و روش هایی را که از طریق آنها، روابط، هنجارها و شبکه ها و .. بر سرمایه اجتماعی سازمانی تاثیر می گذارد بررسی و تحلیل کرده و منافع و هزینه های بالقوه سرمایه اجتماعی سازمان را توضیح می دهند. آنان در تحقیق خود سرمایه اجتماعی سازمانی را به عنوان منبعی که ناشی از ویژگی روابط اجتماعی درون سازمان است تعریف کرده اند. این منبع از طریق سطوح جهت گیری هدف جمعی و اعتماد مشترک اعضاء قابل تشخیص است. واحد تحلیل آنان و تاکیدشان بیشتر بر جنبه های منفعت عمومی سرمایه اجتماعی است. لینا و ون برن مدلی پدید آوردندکه دارای دو جزء است. مشارکت و اعتماد و بر اساس این مدل، شیوه هایی را بررسی می کنند که در آنها اعمال خاص کارکنان ممکن است سطح سرمایه اجتماعی در سازمان را افزایش دهد.
۲-۳)مدل نظری پژوهش
با توجه به نکات مطرح شده در این فصل، مدل نظری پژوهش در مورد بررسی رابطه بین مدیریت دانش و سرمایه اجتماعی بر اساس مولفه های آنها به صورت زیر ترسیم می گردد.
همکاری
شبکه ها
خلق دانش
مدیریت دانش
اعتماد
تسهیم دانش
بکارگیری دانش
روابط
سرمایه اجتماعی
تعهد

۲-۱۶) بررسی ویژگی های فردی بیمه گر
در یک بنگاه اقتصادی هیچ اتفاق خاصی نمی افتد مگر آن که فروش در آن به خوبی صورت پذیرد. یک سازمان تولیدی یا یک بنگاه اقتصادی مانند شرکت بیمه زمانی مؤفق هستند که فروش خوبی را انجام داده باشند. فروش یک کار کاملاً روان شناسانه است. یک فروشنده ماهر، فروشنده ای است که بداند تا چه حد خود را شناخته و تا چه حد بر خود و توانایی هایش اشراف دارد. یکی از ویژگی های فروشنده مؤفق برقرار کردن رابطه انسانی با طرف مقابل خود است. به قول یک ضرب المثل قدیمی کسی که می تواند زود دوست پیدا کند، می تواند فروشنده خوبی هم باشد. علاوه بر آن اشتیاق فروشنده برای کالاهایش و انتقال این اشتیاق نیز مهم است (ظفرقندی مطلق،۱۳۸۳).

یک فروشنده برای فروش کالاهایش باید سخنگوی خوبی باشد، پی گیر کارها باشد و بتواند ارتباط خوبی با دیگران برقرار کند.
یک فروشنده سالم و مؤفق باید از ویژگی هایی مانند، حد بالای اعتمادبنفس، مسئولیت کامل برای قبول کردن کارهایش، اراده و قدرت تصمیم گیری،روراست بودن با خود مشتریان و. . . برخوردار باشد (ظفرقندی مطلق،۱۳۸۳). بنابراین در راستای این مؤفقیت باید یک فرد بیمه گر ابتدا ویژگی های فردی خود را بررسی نماید تا بداند که استفاده و تقویت کدام یک از ویژگی ها باعث تمایل بیشتر برای خرید بیمه گذاران می گردد. .
از آنجا که جلب مشتری، زیربنای تحقق امر فروش است، بنابراین فروختن بیمه مؤثرتر از بیمه نادرست فروختن است.
در این صنعت باید بتوانید بیمه خود را بفروشید، این که بگویید من با دیگران صحبت کردم و خدمات خود را معرفی کردم، خوب است اما نتیجه نهایی این است که در طول یک ماه چند بیمه نامه فروخته اید. چهار حرکت یعنی آگاه کردن، ترغیب و تشویق، متقاعد کردن مشتری به این خدمت و بستن قرارداد در زمینه انجام مبادلات و فروش صورت می گیرد (خالقی ماکلوانی،۱۳۸۶). در نتیجه باید توجه خود را معطوف به فرد بیمه گر کرد تا با بهره گرفتن از ویژگی های مفید خود بتواند در این امر مهم مؤفق شود.
۲-۱۶-۱) طبیعت انسان
انسان هنوز هم سؤال اساسی و مشترک در همه رشته های علوم انسانی است و پیشروان این علوم همگی ضرورت شناخت علمی انسان را تأکید می کنند و معتقدند تا خود او چنان که باید شناخته نشود، نمی توان در مسائل اقتصادی مؤفق شد (رحیمی،۱۳۷۸).
بنابراین تا زمانی که ویژگی های فردی بیمه گر و شخصیت او بررسی نگردد، موفقیت در این صنعت (بیمه) حاصل نخواهد گردید.
۲-۱۶-۲) ویژگی های عمده انسان
در بحث از علوم انسانی مخصوصاً روان شناسی به جاست که از ویژگی های انسان که موجب امتیاز او از حیوانات می شود توجه نماییم که در این راستا از ویژگی های خاص انسان می توان خصایصی از قبیل، استعداد ابزار سازی و کاربرد ابزاری، نیاز به زندگی اجتماعی، طولانی بودن دوران نیاز به سرپرست، بهره مندی از فرهنگ، عاطفی بودن و هیجان پرستی، داشتن جهان بینی و ایدئولوژی، شهرت طلبی، خودآگاهی، آینده نگری و. . . ذکر کرد.
انسان همانند سایر موجودات زنده تحت تأثیر عواملی قرار دارد و به وسیله آن ها محدود می شود که مهمترین محدودیت ها عبارتند از: محدودیت های شخصی که شاامل استعداد و توانایی ها، نیازها، رغبت‎ها، وضع بیولوژیک و فیزیولوژیک و وضع اقتصادی و اعتقادات می باشد. انسان ها از لحاظ فردی باهم تفاوت‎هایی دارند که این ویژگی ها آن ها را از هم متمایز می نماید (خالقی ماکلوانی،۱۳۸۶، به نقل از مورهد، گریفین،۱۳۷۵).
ویژگی هایی که انسان ها را از هم متمایز می نماید، شامل تفاوت های فردی و تفاوت های فیزیکی هستند (رابینز،۱۳۷۶).
۲-۱۶-۳) ویژگی های فردی بیمه گر
ویژگی های فردی بیمه گر در راستای پژوه ش حاضر، به عنوان متغیر مستقل با تمایل به خرید بیمه گذاران به عنوان متغیر وابسته مورد بررسی قرار می گیرد تا به نتایجی مفید برای بهبود صنعت بیمه دسترسی پیدا کنیم.
ویژگی های شخصی(فردی) شامل ویژگی های شخصیتی و ویژگی های عمومی می شود. ویژگی های شخصیتی، خصایص یا صفاتی هستند که در موقعیت های گوناگون ظاهرشده و از ثبات نسبی برخوردار است و از فردی به فرد دیگر تفاوت می کند و می توان آن را اندازه گیری کرد (ظفرقندی مطلق،۱۳۸۳).
در راستای تحقیق حاضر، ویژگی های عمومی مانند جنسیت، سن و میزان تحصیلات و ویژگی های شخصیتی مانند رفتار، نحوه بیان، صداقت مورد ارزیابی و آزمون قرار گرفته است.
-جنسیت
انسان ها از نظر جنسیت به دو گروه زن و مرد تقسیم می شوند. زنان و مردان به دلیل های گوناگون باید بین خود ارتباطات گفتاری برقرار کنند. نتیجه ی تحقیقاتی که در این زمینه انجام شده، نشان می دهد مردان به هنگام صحبت کردن بر مقام خود تأکید می کنند در حالی که زنان از مقام خود برای ایجاد ارتباط استفاده می نمایند. یعنی مردان با زبانی صحبت می کنند و مطالبی را می شنوند که درباره ی مقام سازمانی و استقلال در کار باشد و زنان با زبانی صحبت می کنند و مطالبی را می شنوند که درباره ی روابط اجتماعی و صمیمیت باشد. برای بسیاری از مردان رعایت اصول محافظه کاری وسیله ای است جهت حفظ استقلال و حفظ مقام (در سلسله مراتب اختیارات اجتماعی). برای بسیاری از زنان رعایت اصل محافظه کاری یعنی مذاکره و صحبت کردن و نزدیک شدن به کسانی که از نظر خودشان می توانند بدان وسیله کسب حمایت کنند و برای موجودیت خود تأییدیه بگیرند. مردان مسأله ای را می شوند،می خواهند خواسته های خود را ابراز و با ارائه راه حل استقلال خود را حفظ کنند و بر امور اعمال کنترل نمایند. از سوی دیگر زنان به مسائل از این دیدگاه نگاه می کنند که می خواهند آن را به عنوان وسیله ای برای کسب حمایت مورد استفاده قرار دهند. زنان به گونه ای مسأله را ارائه می کنند که بتوانند ارتباطات خود را تقویت نمایند،ولی نمی خواهند توصیه های مردان را به کار بندد (رابینز،۱۳۹۰).
این پرسش مطرح می شود که : آیا این موضوع که فرد بیمه گر خانم باشد یا آقا، تأثیری روی تمایل بیمه گذار برای خرید بیمه نامه دارد در این پژوهش مورد بررسی قرار می گیرد.
-سن
افراد در گروه های سنی متفاوت مشغول به کار هستند.
مدارک تحقیقی نشان می دهد که قطعاً افراد جوان،آموزش دیده و با تجربه کمتر اساساً تعداد اشتباهات کار بیشتری نسبت به افراد مسن،آموزش دیده و با تجربه بالا دارند. (ونوس،پرچ،۱۳۸۹)
زن ذلتر^[۱] اثر هریک از این عوامل را به طور جداگانه در یک کارخانه بزرگ مورد آزمون قرار دارد (مشاهده کرد که سن اثر قویتری نسبت به تجربه کاری دارد و به وسیله آزمایش نتیجه گرفت که پایین بودن سن عامل اصلی در اشتباهات کارکنان است) (ونوس،۱۳۸۹، به نقل از حاجی کریمی).
بنابر تحقیق حاضر، فرد بیمه گر جوان تر باشد یا مسن تر، در خرید بیمه نامه از سوی بیمه گذار تأثیرگذار است که مورد بررسی قرار می گیرد.
-میزان تحصیلات
منظور مدرک تحصیلی بیمه گران می باشد و شامل دیپلم، فوق دیپلم، لیسانس و فوق لیسانس و بالاتر می باشد. (ظفرقندی مطلق،۱۳۸۳)
آیا فرد بیمه گر از تحصیلات بالاتری برخوردار باشد یا نه، تأثیری روی میزان تمایل بیمه گذاران برای خرید بیمه نامه دارد که مورد بررسی قرار می گیرد.
-رفتار
رفتار عموماً قابل پیش بینی است و مطالعه منظم رفتار ابزار پیش بینی های نسبتاً دقیق است. منظور از مطالعه منظم این است که باید روابط میان پدیده ها را مشاهده کرد و پس از درک روابط علی و معلولی نتیجه گیری های خودرا برپایه شواهد علمی قرار دارد. برخورد منظم در مطالعه رفتار می تواند توانایی تشریح و پیش بینی و همچنین هدایت،کنترل و تغییر در رفتار را بهبود بخشد، برخورد منظم از روابط مبانی رفتارها و واقعیت های مهم پرده برداشته و جنبه هایی را برای پیش بینی دقیق رفتار ارائه می دهد (رضائیان،۱۳۸۱).
در واقع هنوز کسی نتوانسته است رفتار اخلاقی خوب را تعریف کند. در سال های کنونی مسأله تفکیک بین خوب و بد تا حدی مشکل شده است و نمی توان مرز بین این دو را به صورتی دقیق تعیین کرد. سازمان ها سمینارهایی برگزار می کنند کارگاه هایی تشکیل می دهند وبرنامه های آموزشی به اجرا در می‎آورند تا رفتارهای نیکو را به افراد بیاموزند. آن ها افرادی را مأمور می کنند که با افراد سازمان بنشینند و در رابطه با اصول اخلاقی و معنوی آن ها را هدایت و راهنمایی کنند (رابینز،۱۳۹۰).
همه رفتارهای آدمی هدفدار است، رفتارهای افراد از دو عامل زیر شکل می گیرند:
-عوامل درونی: شامل نیازها،سائقه ها،تمایلات(غرایز) که آن ها را کلاً انگیزه معرفی می کنند.
-عوامل بیرونی: شامل اهداف یا محرک های خارجی
این دو دسته عوامل باهم یک ارتباط تعاملی دارند. انگیزه در زندگی موجود زنده جایگاه بسیار مهمی دارد و اولین عنصر تشکیل دهنده رفتار آدمی است، انگیزه یک عامل درونی است که انسان یا به طور کلی موجود زنده را به حرکت در می آورد (ونوس،پرچ،۱۳۸۹).
رفتار فرد در یک شرکت بیمه تحت تأثیر فراگردهای فردی(نگرش،ادراک،انگیزش) و فراگردهای گروهی (ارتباطات، نفوذ، هنجارهای رسمی و غیررسمی) و فراگرد های سازمانی(فرهنگ سازمانی، اندیشه‎ها، ساختار، سیاست های سازمان) می باشد (ظفرقندی مطلق،۱۳۸۳).
رفتارهای افراد هرلحظه تحت تأثیر نیازی است که شدید باشد اما وقتی نیاز قدری ارضاء شد جایش را به نیاز شدید دیگری می دهد، در حالتی که نیاز قدری ارضاء شده باشد یا هنگامی که نیاز سرکوب شده باشد دیگر محرک رفتار نیست (خالقی ماکلوانی،۱۳۸۶).
رفتار به نوعی از اصول اخلاقی افراد سرچشمه می گیرد در راستای تحقیق حاضر، رفتار را به عنوان رفتار خوب یا بد، در واقع یعنی با مشتری خوب رفتار کردن یا بد رفتار کردن، شایسته رفتار کردن را در تمایل به خرید بیمه گذاران بیمه (بدنه) مورد بررسی قرار می گیرد. یعنی طرز برخوردی که فرد بیمه گر در مواجه با بیمه گذار نشان می شود رفتار شنود خوب یا بد را به بار می آورد.
-نحوه ی بیان
مهارت در ایجاد ارتباط در بین بیمه گران از مهمترین عوامل برای نحوه ی بیان و القای بیمه نامه به بیمه گذاران می باشد.
بیمه گر با بهره گرفتن از روش متقاعد کردن مفهوم خود را به بیمه گر القا می کند (ونوس،پرچ،۱۳۸۹).
برای اینکه بیمه گر نحوه ی بیان خوبی داشته باشد باید درک درستی از موضوع موردنظر بیمه نامه داشته باشد.
آیا طرز بیان و صحبت فرد بیمه گر که موضوع را به خوبی به بیمه گذار تفهیم نماید یا نه، تمایل بیمه گذار را به خرید بیمه نامه بیشتر می کند یا کمتر، مورد بررسی قرار می گیرد.
-صداقت
اخلاق و در بطن آن صداقت و دیگر فضایل اخلاقی مهمترین عواملی هستند که کوچکترین خدشه ای در آن ها همه چیز را از بین خواهد برد. در چند دهه اخیر اصول اخلاقی به عنوان یکی از مهمترین موضوع ها در عرصه کسب کار مطرح شده است. اگر صداقت، انصاف، مسئولیت پذیری، رازداری، پایبندی به تعهدات و. . . در تجارت رعایت نشود، شانسی برای مؤفقیت در فعالیت های بازرگانی وجود نخواهد داشت (رابینز،۱۳۹۰).
آیا زمانی که بیمه گر با بیمه گذار برخورد نماید،صادقانه همه چیز را بیان نماید تمایل به خرید بیمه نامه بیشتر است یا نه،مورد بررسی قرار می گیرد.
-تمایل بیمه گذارا ن برای خرید بیمه نامه(بیمه بدنه)
بیمه گذاران به سراغ خرید بیمه نامه نخواهند آمد مگر آن که برای فروش و تبلیغات، فعالیت های چشمگیری صورت گرفته باشد. بدین ترتیب شرکت های بیمه معتقدند که مردم تمایل زیادی به بیمه شدن ندارند و هرگز خود مراجعه نمی کنند، پس باید درپی مشتری بوده و مزایای بیمه را به وی شناساند و از این راه خدمات بیمه را به فروش رسانید. در این شرکت ها فروش نقش کلیدی داشته و از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار است (ظفرقندی مطلق،۱۳۸۳).
جلب مشتری، زیربنای تحقق امر فروش است (خالقی ماکلوانی،۱۳۸۶،به نقل از روستا ۱۳۷۸).

طی نمودار شماره ۱-۱ نمایی از ساختار گزارش تحقیق مبتنی بر محتویاتی که طی بندهای فوق بدان پرداخته شده، تصویر نموده است:
نمودار شماره ۱-۱: ساختار گزارش تحقیق
فصل پنجم
فصل دوم
فصل اول
ارائه مدل مفهومی
مبانی نظری و پیشینه پژوهش
یافته­های پژوهش، ارائه پیشنهادات و محدودیت­ها
کلیات پژوهش
فصل چهارم
فصل سوم
روش شناسی پژوهش
وارد کردن داده ها به نرم افزار و تحلیل نتایج
منابع و مآخذ
به دست آوردن نتایج
منابع فارسی
منابع انگلیسی
فصل دوم
مبانی نظری و پیشینه تحقیق
۲-۱٫مقدمه
طی فصل اول کلیات تحقیق در ارتباط با مقدمه کلی تحقیق، تبیین موضوع تحقیق، اهمیت و ضرورت انجام تحقیق حاضر، بیان مسئله تحقیق، اهداف کاربردی تحقیق، پرسش های تحقیق، فرضیات تحقیق، تعریف عملیاتی واژه ها، روش کلی یا نوع تحقیق، قلمرو تحقیق در ابعاد مختلف و نهایتا ساختار گزارش تحقیق مورد بحث قرار گرفته است.
در این فصل به مبانی نظری و پیشینه تحقیق اشاره شده است. در ابتدا به مفاهیم و تعاریف اساسی در ارتباط با متغیرها اشاره کرده و در ادامه به مدل ها و روش های مورد استفاده پرداخته شده است. پس از آن پیشینه تحقیق در ارتباط با تحقیقات مرتبط یا مشابه انجام شده مورد بحث قرار گرفته و در نهایت مدل مفهومی تحقیق بر مبنای ادبیات تحقیق، تدوین گردیده است. در ارتباط با تحقیقات مشابه یا مرتبط، روش تحقیق مزبور و نتایج حاصل از آن، مورد بحث قرار گرفته است.
نقش اصلی گزارشگری مالی انتقال اثربخش اطلاعات مالی به افراد برون سازمانی به روشی معتبر و به موقع است (هیات استانداردهای حسابداری مالی ۱۹۸۴). برای انجام این مهم مدیران از فرصت هایی برای اعمال قضاوت در گزارش گری مالی برخوردار شده اند. البته مدیران می توانند از دانش خود درباره فعالیت های تجاری برای بهبود اثربخشی صورت های مالی به عنوان ابزاری برای انتقال اطلاعات به سرمایه گذاران و اعتبار دهندگان بالقوه استفاده نمایند. با این حال چنانچه مدیران برای گمراه کردن استفاده کنندگان صورت های مالی (درون سازمانی و برون سازمانی) از طریق اعمال اختیارات خود در زمینه گزینش های حسابداری در گزارش های مالی انگیزه هایی داشته باشند احتمال می رود مدیریت سود رخ دهد. از طرف دیگر کیفیت حسابرسی، یکی از موضوعات با اهمیت در حوزه حسابرسی و بازار سرمایه است. به منظور شناخت مفاهیم و ابعاد مختلف کیفیت حسابرسی، مطالعات گوناگونی توسط محققان انجام شده است تا رابطه بین کیفیت حسابرسی و متغیرهای دیگر کشف شود. از آن جا که کیفیت حسابرسی در عمل به سختی قابل مشاهده است، تحقیقات در این زمینه همواره با مشکلات زیادی روبرو بوده است.

۲-۲٫مبانی نظری
۲-۲-۱٫جریان نقد عملیاتی
جریان نقد عملیاتی، وجه نقد ایجاد شده در نتیجه عملیات شرکت است که معمولاً با کسر شدن همه ی هزینه های عملیاتی از درآمدها به دست می آید، اما مجموعه ای از تعدیلات بر روی سود خالص صورت میگیرد یکی از روش های محاسبه ی جریان نقد عملیاتی به شرح زیر است: (ثقفی و هاشمی ۱۳۸۳).
مالیات ها – هزینه استهلاک + سود قبل از بهره و مالیات = جریان نقد عملیاتی
روش های دیگری هم برای محاسبه ی جریان نقد عملیاتی وجود دارد. صورت جریان وجه نقد تهیه شده براساس اصول پذیرفته شده ی حسابداری آمریکا با سود بعد از مالیات و اقلام استثنایی آغاز میگردد و سپس تعدیلاتی بابت هزینه استهلاک داراییهای ثابت، سود (زیان) غیرعملیاتی فروش دارایی های ثابت، تغییرات سرمایه در گردش، تغییرات بهره ی پرداختنی و مالیات بر درآمد پرداختنی و درآمد سرمایه گذاری انجام می شود. در حالیکه صورت جریان وجه نقد بر اساس استانداردهای گزارشگری مالی بین المللی با سود قبل از مالیات و اقلام غیرمترقبه و بر اساس استانداردهای حسابداری ایران با سود عملیاتی آغاز می شود. (ثقفی و هاشمی ۱۳۸۳).
جریان نقد عملیاتی وجوه نقدی است که شرکت از طریق انجام فعالیتهای تجاری خود ایجاد می کند. معیار مزبور احتمالاً نسبت به سود خالص، معیار بهتری از سود تجاری شرکت است، زیرا شرکت میتواند سود خالص مثبت در صورت سود و زیان گزارش کند، درحالیکه قادر به پرداخت بدهیهای خود نباشد. جریان نقد عملیاتی را می توان برای کنترل کیفیت سود شرکت ها مورد استفاده قرار داد. برای مثال، اگر یک شرکت در صورت سود و زیان خود سود گزارش کند اما جریان نقد عملیاتی آن منفی باشد، ممکن است از تکنیکهای حسابداری جسورانه استفاده کرده باشد. (دارابی و همکاران، ۱۳۹۲).
بورس اوراق بهادار تهران نیز براساس دستورالعمل پذیرش اوراق بهادار، جریان نقد حاصل از عملیات را معیاری برای کیفیت سود تلقی می کند و در پذیرش شرکت ها و نیز طبقه بندی شرکت های پذیرفته شده در بازارهای اول (تابلوهای اصلی و فرعی) و دوم از آن استفاده میکند. براساس بند ۹ ماده ۶ دستورالعمل مذکور، سود عملیاتی شرکت متقاضی پذیرش در بورس باید در دو دوره ی مالی منتهی به پذیرش از کیفیت بالایی برخوردار بوده و مجموع جریان خالص وجه نقد ناشی از فعالیت های عملیاتی آن طی این دوره ها مثبت باشد. (ثقفی و هاشمی ۱۳۸۳).
۲-۲-۲٫جریان نقد آزاد
جریان نقد آزاد معیاری برای اندازه گیری عملکرد است و وجه نقدی را نشان می دهد که شرکت پس از انجام مخارج لازم برای نگهداری یا توسعه ی دارایی ها، در اختیار دارد. جریان نقد آزاد از این حیث دارای اهمیت است که به شرکت اجازه می دهد تا فرصت هایی را پیگیری کند که ارزش سهامدار را افزایش می دهد. بدون وجه نقد، توسعه ی محصولات جدید، انجام تحصیل های تجاری، پرداخت سودهای نقدی به سهامداران و کاهش بدهی ها امکان پذیر نمی باشد. در یکی از روش های اندازه گیری، جریان نقد آزاد از رابطه زیر محاسبه می شود: (رضایی و تیموری، ۱۳۹۱)
سود خالص + استهلاک دارایی های ثابت مشهود و نامشهود - تغییر در سرمایه در گردش - مخارج سرمایه ای = جریان نقد آزاد
در روش دیگر، جریان نقد آزاد از طریق کسر نمودن مخارج سرمایه ای از جریان نقد عملیاتی محاسبه می شود. گفتنی است، بورس اوراق بهادار تهران به منظور قابلیت مقایسه ی شرکت هایی که سهام آنها در بورس پذیرفته می شود، برای محاسبه ی جریان نقد آزاد و افشای آن در امیدنامه ی پذیرش و درج شرکتها، از این روش محاسباتی استفاده می کند. جریان نقد عملیاتی در صدر صورت جریان وجه نقد می آید و خالص مخارج سرمایه ای انجام شده هم از بخش فعالیت های سرمایه گذاری صورت مزبور اخذ و از تفاضل آنها جریان نقد آزاد برای ۳ سال گذشته (و ۳ سال آینده در صورت وجود اطلاعات) محاسبه می شود. (اعتمادی و شفاخیبری ۱۳۹۰)
در یک روش محاسباتی، جریان نقد آزاد عبارت است از جریان نقد عملیاتی (سود خالص به علاوه ی هزینه ی استهلاک دارایی های ثابت مشهود و نامشهود) منهای مخارج سرمایه ای و سود سهام تقسیمی. مؤسسه ی رتبه بندی فیچ جریان وجه نقد آزاد (پس از بهره، مالیات، سرمایه در گردش، مخـارج سـرمایه ای و سـودهای تقسیمی) را این گونه تعریف میکند: جریان نقد حاصل از عملیـات پـس از مخـارج سـرمایه ای و مخـارج غیرعملیـاتی. جریانهای نقدی غیرعملیاتی نوعاً شامل اقلامی می شود که تحلیل گر خارج از دامنه ی فعالیت های عملیاتی اصلی واحد تجاری شناسایی یا برآورد می کند و شامل واگذاری دارایی ها نمی شود. جریان های نقدی غیرعملیـاتی مـی توانـد شـامل هزینه های نقدی برنامه های تجدید ساختار (هزینه های تجزیه، مشاوره و …)، جریـانهـای ورودی یـا خروجـی خـالص حاصل از فعالیت های متوقف شده (به غیر از هرگونه دریافتی بابت فروش واقعی عملیـات)، مبلـغ بـا اهمیـت غیرعـادی دریافتی بابت ادعاهای بیمه ای یا دعاوی حقوقی باشد. همچنین میتواند سـودهای تقسـیمی شـرکت وابسـته را شـامل شود. (رضایی و تیموری، ۱۳۹۱)
مطابق روش شناسی فیچ، جریان نقد آزاد نسبت به این تصمیم که آیا سودهای تقسیمی دریافتی از شرکت وابسته منظور یا مستثنی شود، خنثی است. از طرف دیگر، فیچ به محاسبه ی جریان های نقد آزاد پس از پرداخت سود تقسیمی سهام عادی و ممتاز مبادرت می ورزد. پرداخت سود سهام عادی، اختیاری است و درصورتیکه شرکت دوره ای از فشارهای مالی را تجربه نموده باشد، کاهش سود تقسیمی را انتخاب می نماید. با این وجود، کسر نمودن سود تقسیمی سهام عادی از جریان های نقد آزاد طراحی شده تا جریان عادی فعالیت های تجاری را نشان دهد، با این فرض که شرکت تلاش خواهد کرد سطح سود تقسیمی اش را حفظ نماید یا حتی افزایش دهد.این نکته حائز اهمیت است که جریان نقد آزاد منفی به تنهایی نشان دهنده ی وضعیت نامطلوب نیست. اگر جریان نقد آزاد منفی باشد، می تواند حاکی از سرمایه گذاری زیاد شرکت باشد، امری که در بسیاری از شرکت های نوپا طبیعی است. درصورتیکه سرمایه گذاری های انجام شده بازده بالایی را در پی داشته باشد، استراتژی مزبور ،پتانسیل کسب نتیجه ی مطلوب در بلندمدت را دارد. مدیریت وجه نقد شرکت به تقاضا برای وجه نقد در شرکت بستگی دارد. هدف مدیریت وجه نقد آن است که با محـدود کردن سطوح وجه نقد در شرکت، ثروت سهامداران را حداکثر کند. وجه نقد باید در سـطحی نگهـداری شـود کـه بـین هزینه ی نگهداری وجه نقد و هزینه ی وجه نقد ناکافی تعادل برقرار شود. علاوه بر این، مدیریت وجه نقد ارزش شرکت را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. زیرا سطوح سرمایه گذاری وجه نقد مستلزم افزایش هزینه های دیگر می باشد که تحت تأثیر سطوح خالص سرمایه در گردش قرار دارد. هم افـزایش و هـم کـاهش خالص سرمایه در گردش مستلزم تعادل جریان های وجه نقد آزاد در آینده و به نوبه ی خود، تغییرات ارزش گذاری شـرکت است. (غلام زاده لداری، ۱۳۸۹)
۲-۲-۳٫جریان نقد آزاد برای شرکت
جریان نقد آزاد برای شرکت، معیاری برای اندازه گیری عملکرد است که مبالغ خالص وجه نقدی را نشان می دهد که برای شرکت ایجاد شده است و شامل هزینه ها، مالیات ها و تغییرات در خالص سرمایه در گردش و سرمایه گذاری ها می شود. جریان نقد آزاد برای شرکت از رابطه زیر محاسبه می شود:
تغییرات در سرمایه گذاری ها – تغییرات در خالص سرمایه در گردش – مالیات ها – هزینه ها – جریان نقد عملیاتی = جریان نقد آزاد برای شرکت
جریان نقد آزاد برای شرکت معیاری است که سودآوری شرکت را پس از همه ی هزینه ها و سرمایه گذاری ها اندازه گیری می کند. معیار مزبور یکی از معیارهای متعددی است که برای مقایسه و تجزیه و تحلیل سلامت مالی شرکتها استفاده می شود. (دستورالعمل پذیرش اوراق بهادار تهران، ۱۳۸۶)
مقدار مثبت جریان نقد آزاد برای شرکت نشان می دهد که شرکت پس از پرداخت هزینه ها و سرمایه گذاری ها دارای وجوه نقد مازاد است. از طرف دیگر، مقدار منفی نشان می دهد که شرکت درآمد کافی به منظور پوشش هزینه ها و فعالیت های سرمایه گذاری اش ایجاد نکرده است. به همین دلیل، سرمایه گذاران باید در ارزیابی دلایل این رویداد کاوش های عمیق تری به عمل آورند. این امر می تواند علامتی از مشکلات حاد شرکت مورد رسیدگی باشد. (دستورالعمل پذیرش اوراق بهادار تهران، ۱۳۸۶)
۲-۲-۴٫جریان نقد آزاد هر سهم
معیاری است که سودآوری مالی شرکت مورد رسیدگی را از طریق تقسیم جریان نقد آزاد بر تعداد سهام منتشره نشان می دهد. معیار مزبور شاخصی برای اندازه گیری تغییر در سود هر سهم است و از رابطه زیر محاسبه می شود: (غلامزاده لداری، ۱۳۸۹)
جریان نقد آزاد هرسهم= جریان نقد آزاد/ تعداد سهام منتشره
جریان نقد آزاد هر سهم توانایی شرکت برای پرداخت بدهی ها، سود نقدی، بازخرید سهام و تسهیلات رشد کسب و کار را علامت می دهد. همچنین، معیار مزبور یک پیش بینی اولیه در رابطه با قیمت آتی سهام را ارائه میکند. برای مثال، وقتی قیمت سهام پایین است و جریان نقد آزاد در حال افزایش است، این احتمال مناسب است که سود خالص و ارزش سهام به زودی افزایش خواهد یافت، زیرا مقدار بالای جریان نقد آزاد هر سهم بدین معناست که سود هر سهم احتمالاً نیز باید افزایش یابد. (غلامزاده لداری، ۱۳۸۹)
۲-۲-۵٫بازده جریان نقد آزاد
نسبت مذکور ارزیابی بازده کلی یک سهم است. این نسبت جریان نقد آزاد هر سهم را که انتظار می رود یک شرکت در برابر قیمت بازار هر سهم خود کسب کند، اندازه گیری می کند. نسبت مزبور از تقسیم جریان نقد آزاد هر سهم بر قیمت آن سهم به دست می آید، یعنی: (گال و تسای، ۱۹۹۸)

دکتر بهروز اخلاقی در این باره چنین آورده اند :” از زمانیکه امضاء متن یا ظهر در سند تجاری تجلی می یابد این فعل و انفعالات حقوق موجب بروز و پیدایش تعهد جدیدی است که از آن به تعهد براتی تعبیر می کنیم.این چنین تعهدی مستقیماً از ذات سند تجاری نشأت می گیرد و به سند تجاری جنبه موضوعیت می دهد.”^[۲۳۸]
آقای دکتر جعفری لنگرودی نیز، با آنکه خود پیشتر توجه به ماهیت حقوقی برات در قالب نظریات ایقاعی یا قراردادی بودن عمل مبادله برات را نمی پذیرد،^[۲۳۹] اما متعاقباً بدلیل عدم اعتقاد به یک مبنای حقوقی صحیح در رابطه با تحلیل نحوه پیدایش تعهدات براتی، متأسفانه به بیراهه می افتد و برای مثال، برات سازشی را به استناد فقد اراده انشائی برات دهنده و براتگیر از حیث تقبل تعهد پرداخت برات، باطل می انگارد.^[۲۴۰]

حال آنکه در پرتوی اندیشه مورد بحث، برات دهنده و براتگیر یک برات سازشی نیز دارای تعهد براتی تلقی می گردند و نباید با تمسک به فقدان اراده سازنده تعهد در ایشان، عمل مبادله برات سازشی میان آنان را از حیث آثار تعهد آور باطل انگاشت. بر مبنای نظریه ظاهر، چون ظاهر امضائات برات دهنده و براتگیر در یک برات سازشی نیز عیناً همانند امضای مندرج روی یک برات غیر سازشی می تواند مورد تکیه و اعتماد شخص ثالث قرار گیرد، لذا در خلق و ایجاد تعهدات براتی برای برات دهنده و براتگیر ( بطور جداگانه برای هر کدام ) نباید تردید کرد و نتیجتاً نباید برات سازشی را باطل دانست. البته این امر در رابطه با شخص ثالث اعتماد کننده به ظاهر صدق می کند والا دارنده براتی که از سازشی بودن برات آگاهی دارد، نمیتواند مدعی اعتماد به ظاهر چنین براتی بشود و نتیجتاً حمایتی از او بعمل نخواهد آمد.^[۲۴۱] البته در رابطه خصوصی میان برات دهنده و اولین گیرنده برات که طرف مستقیم مبادله برات با برات دهنده است باید گفت: اولاً از نظر جزائی چون برات دهنده با علم به صوری بودن و عدم پرداخت برات سازشی ، آن را در اختیار طرف مستقیم مبادله قرار می دهد و وجوه یا کالایی از وی می ستاند لذا عمل وی متضمن سوء نیت جزایی در تحصیل وجه تلقی و استفاده از برات سازشی بعنوان وسیله متقلبانه محسوب و نهایتاً فعل ارتکابی منطبق بر کلاهبرداری خواهد بود و یا اگر از حیث وسیله متقلبانه بودن نیز مورد تردید واقع شود، مسلماً با عنوان جزای تحصیل وجه از طریق نامشروع انطباق خواهد داشت و ثانیاً؛ از منظر حقوقی در رابطه شخصی میان این دو، برات دهنده باید وجوه یا کالای تحصیلی در ازای برات سازشی را به طرف مبادله، مسترد نماید. بعبارت دیگر معامله پایه میان آن دو بدلیل نامشروع بودن معوض ( یعنی اتصاف وصف جزایی برات سازشی )، باطل است و عوض معامله پایه باید پس گرفته شود.
دکتر ربیعا اسکینی به خوبی این تفکیک را بعمل آورده اند: از یک سو صدور برات سازشی را در قبال شخص ثالث دارنده سند تجاری بدلیل عدم ضروری بودن وجود محل و یا قصد تأمین آن در سر رسید ( از منظر حقوق ایران ) بلامانع دانسته اند واز سوی دیگر در رابطه خصوصی و معاملاتی پایه، آن را به دلیل نامشروع بودن باطل انگاشته اند.^[۲۴۲]
البته از نظر دور نخواهد ماند که هرگاه برات دهنده، تاجر ورشکسته باشد، عمل ارتکابی وی در استفاده از برات سازشی، منطبق بر فعل مجرمانه ورشکستگی به تقلب خواهد بود.( ماده ۵۴۹ قانون تجارت)
گفتار دوم- مفهوم اصل یا قاعده عدم استماع ایرادات و دفاعیات و ارتباط آن با نظریه ظاهر^[۲۴۳]
در این گفتار به تعریف مفهوم اصل یا قاعده عدم استماع ایرادات و دفاعیات و ارتباط آن با نظریه ظاهر می پردازیم.
بند اول - مفهوم اصل یا قاعده عدم استماع ایرادات و دفاعیات
لازم به ذکر است، قبل از هر مطلبی معنای ” ایراد” در اینجا ( مباحث حقوق اسناد تجاری ) متفاوت از معنای آن در آئین دادرسی مدنی است. در حقوق اسناد تجاری، ایراد به معنای ” دفاع” بوده و معادل آن در زبان انگلیس defence یا defense و در زبان فرانسه exception می باشد. مقصود از ایراد دفاعیاتی است که در صورت مبحث و اثبات، مسئول سند را در برابر دارنده سند مبری از مسئولیت سازد مانند ایراد عدم اهلیت .
منظوراز اصل فوق الذکر این است که ” مسئولین سند براتی نمی توانند در برابر دارنده حمایت شده، به ایرادات و دفاعیاتی متوسل شوند که می توانستند به استناد آنها ( در صورت صفت و اثبات آن ) از پرداخت وجه سند معاف شوند.”
آقای دکتر بهروز اخلاقی مفهوم اصل مذکور را چنین بیان می کنند: ” در روابط حقوقی که ممکن است بین امضاء کنندگان موجود باشد و ادعاهایی که هر یک از آنها به دیگری درباره معامله منجر به صدور سند تجاری داشته باشند، در حقوق دارند. سند تجاری تأثیری ندارد.”^[۲۴۴]
آقای دکتر ربیعا اسکینی نیز پیرامون مفهوم اصل چنین می گویند: ” متعهد برات، سفته و چک به موجب امضای این اسناد در مقابل دارنده سند متعهد می شود و در مقابل او نمی تواند به روابط شخصی خود با انتقال دهنده سند استناد کند. به عبارت دیگر متعهد برات در برابر دارنده آن نمی تواند به ایراداتی متوسل شود که می توانست آنها را در مقابل انتقال دهنده به لحاظ معامله ای که به خاطر آن سند براتی صادر شده و به جریان افتاده است مطرح کند زیرا تعهد براتی از تعهد حاصل از معامله اصلی جدا و مستقل است.^[۲۴۵]
ضمناً از بین دو کنوانسیون ژنو و آنسیترال فقط کنوانسیون ژنو دارای تعریف از اصل یاد شده است و طی ماده ۱۷ خود چنین می گوید:” اشخاصی که به موجب برات علیه آنها طرح دعوی شده است نمی توانند در مقابل دارنده برات به روابط خصوصی خود یا براتکش یا دارندگان قبلی برات استناد کنند مگر آنکه هنگام دریافت برات آگاهانه به زیان بدهکار عمل کرده باشند.” و نیز ماده ۱۹ همان کنوانسیون این طور اضافه می کند:” مسئولان سند نمی توانند ایرادات قابل استناد ناشی از روابط شخص خود با ظهر نویس را در مقابل دارنده عنوان نمایند.”
این اصل یا قاده حقوقی نتیجه اصل تجریدی بودن سند تجاری است؛ یعنی چون تعهد براتی ناشی از ظهر امضای سند تجاری، به نحوه مجرد در عالم اعتبار موجودیت داشته و فارغ از تعهد پایه که منشاء صدور و گردش اسناد تجاری است به حیات خود ادامه می دهد و قائم به ذات سند بوده و موضوعاً و مجرد در عالم حقوق مورد حمایت قانون گذار قرار می گیرد لذا کاملاً بدیهی است ک دارنده سند از هر گونه ایراد و دفاع احتمالی مصون باشد و امضاء کنندگان سند نتوانند با تمسک به ایرادات و دفاعیات سوء بحث مثل اشتباه، اکراه، اجبارها، تعلق به غیرتخلف از اوصاف مدعی بطلان، عدم نفوذ پاسخ رابطه حقوقی براتی کردند. به عبارت دیگر، ایراد بطلان، عدم نفوذ و یا فسخ عمل حقوقی منشاء امضای سند، در برابر دارنده سند تجاری قابل استناد نبوده و به آن توجه نمی شود.
بند دوم - چگونگی ارتباط نظریه ظاهر و قاعده عدم استماع ایرادات و دفاعیات
از آنجاییکه تجرید و جدایی دو رابطه قدیم و جدید، نتیجه پذیرش نظریه ظاهر در اسناد تجاری است، لذا توضیح خواهیم داد که به لحاظ همین جدایی و حیات مجرد رابطه جدید، ایرادات و ادعاهای مربوط به رابطه قدیم تأثیری بر روی این تعهد جدید، یعنی تعهد براتی نگذارد و اصطلاحاً این دفاعیات در برابر دارنده اعتماد کننده به ظاهر سند براتی قابل استماع نباشد.
بعبارتی، ظاهر سند تجاری با امضائات روی آن، زمینه اعتماد متعارف دارنده را فراهم می آورد و اشکالات روابط پایه، تأثیری در حقوق دارنده اعتماد کننده به ظاهر نمی گذارد و ادعا و ایرادی در برابر وی مسموع نخواهد بود.
برای روشن شدن بیشتر موضوع و یافتن نقاط ظریف ارتباط نظریه و قاعده مزبور، ایرادات و دفاعیات احتمالی در برابر دارنده اعتماد کننده به ظاهر را می توان بصورت زیر دسته بندی کرد:
الف ) ایرادات و دفاعیات مطروحه در روابط پایه ( روابط شخصی و خصوصی طرفهای سابق)
گر چه قوانین ایران هیچگونه حکمی در این خصوص ندارد، لیکن قوانین خارجی این جای خالی را پر کرده است؛ ماده ۳۸ قانون بروات انگلیس و ماده ۱۲۱ قانون تجارت فرانسه ناظر به این نوع ایرادات می باشند.
بند ۲ ماده ۳۸ قانون بروات انگلیس مقرر می دارد:"در موردی که دارنده برات، دارنده قانونی است فارغ از ایرادات شخصی خواهد بود که بین طرفهای سابق قابل استناد بوده و فارغ از هر نقص و عیبی است که راجع به حق مالکیت طرفهای سابق است.”^[۲۴۶]
همینطور ماده ۱۲۱ قانون تجارت فرانسه مقرر می دارد :” اشخاصی که به لحاظ برات علیه آنان طرح دعوا شده است نمی توانند در مقابل دارنده برات به روابط خصوصی خود با برات دهنده یا دارندگان قبلی برات استناد کنند مگر آنکه دارنده هنگام تحصیل برات به زیان بدهکار عملی کرده باشد.”^[۲۴۷]
این دفاعیات بطور مثال می توانند در موارد زیر مطرح شوند:
- اشتباه ذاتی در موضوع معامله یا قیمت آن که منجر به بطلان عمل حقوقی و زوال تعهدات می شود.
- اشتباه در اوصاف موضوع معامله که منجر به حق فسخ عمل حقوقی ( و در صورت فسخ، انحلال تعهدات ) می شود.
- تخلف از اوصاف موضوع معامله و سایر جهات موجب خیار در معامله ( غبن، تدلیس، عیب و ….) که موجد حق فسخ است.
- فقدان قصد انجام معامله پایه، بدلیل اجبار، اشتباه، حجر مطلق( جنون و صغر و غیر ممیزه ) که موجب بطلان عمل حقوقی است.
- فقدان رضای به انجام تعهد و معامله بدلیل اکراه، حجر نسبی ( سفه و صغر ممیزه) که موجب عدم نفوذ معامله است.
- نامشروع بودن جهت معامله بشرط تصریح ( یا در حکم آن ) که بطلان معامله را در پی می آورد.
- مالیت نداشتن موضوع معامله که موجب باطل بودن معامله است.
- تعذر مطلق انجام معامله پس از واقع شدن عمل حقوقی؛ مانند تلف مبیع قبل از قبض یا از بین رفتن موضوع اجرای تعهد در خلال اجرای آن که موجب انفساخ عمل حقوقی است.
- تعذر مطلق انجام تعهد معامله پایه از بدو وقوع عمل حقوقی؛ مانند کشف اینکه موضوع عقد از ابتدا معدوم بوده که موجب بطلان عمل حقوقی است.
- تعذر موقت انجام تعهد معامله که موجد حق فسخ قرارداد پایه است.
- تعلق حق غیر ( مستحق للغیر بودن ) اعم از حق مالکیت غیر یا حقوق عینی تبعی غیر، از قبیل فضولی بودن معامله یا در رهن بودن آن موجب عدم نفوذ معامله پایه است.
بطوری که می بینیم موارد ذکر شده بالا حسب مورد یا از نوع ” عیوب اراده ” هستند و یا از نوع ” عیوب عارض بر متعلق اراده ” اما همگی در این تقسیم بندی زیر یک قسمت یعنی ایرادات مربوط به روابط پایه آمده اند.^[۲۴۸] این ایرادات هیچکدام در برابر دارنده حمایت شده قابل استناد و استماع نیستند؛ چرا که ایراد مربوط به رابطه پایه طرفهای سابق سند بوده و حال آنکه حقوق دارنده حمایت شده مبتنی بر رابطه مجرد مربوط به ظاهر سند است و این دو رابطه کاملاً از یکدیگر جدا و مجزا هستند.
ایرادات مربوط به روابط شخصی طرفهای سابق بموجب اصل عدم استماع ( عدم توجه ) ایرادات هیچگونه تأثیری در حقوق دارنده سند ندارد؛ چرا که مطابق نظریه ظاهر، دارنده سند با تکیه بر ظاهر سند اقدام به تصرف با حسن نیت سند نموده و نظریه موصوف، چنین متصرفی را با تکیه بر ظاهر سند مورد حمایت قرار می دهد، صرف نظر از اینکه در روابط شخصی طرفهای سابق آیا عیوب اراده یا عیوب متعلق اراده هنگام امضائات سند وجود داشته یا خیر و نیز صرف نظر از اینکه این عیوب موقع صدور سند وجود داشته یا در زمان نقل و انتقالات یا در سایر مواقع امضائات سند ( مثل قبولی و ضمانت ) و اساساً اهمیتی ندارد که آیا اراده مالک حقیقی سند به نحو کامل و بی عیب و نقص در زمان ظهر نویسی سند مورد انتقال قرار می گیرد یا خیر؛ مثلاً انتقال سند از ید مالک حقیقی بدون رضایت او و یا حتی بواسطه ارتکاب یک عمل مجرمانه باشد، چرا که این ایراد در رابطه شخصی طرفهای سابق؛ یعنی مالک حقیقی و انتقال گیرنده مطرح بوده و تأثیری روی حقوق دارنده بی اطلاع از حقایق امر نخواهد داشت و یا این ادعا که به لحاظ عیوب متعلق اراده نظیر تلف و عیب و نقص و اشتباه ذاتی و غبن و تدلیس و …. در موضوع معاملات پایه، تعهدات ناشی از آن معیوب شده اند هیچکدام در برابر دارنده حمایت شده و فعلی سند که آن را با اعتماد به وضع ظاهری امضائات قبلی سند تحصیل نموده ، کارساز نخواهد بود.
چنین است که نظریه اعتماد به ظاهر بنحوی از عهده توجیه و تعلیل وجودی قاعده عدم استماع ایرادات بر می آید.
ب- ایرادات و دفاعیات مربوط به خود سند براتی
این ایرادات بطور مثال می توانند در موارد زیر مطرح شوند :
۱- ایراد فقدان اهلیت برای امضای برات
بدواً ممکن است گفته شود که ایراد فقدان اهلیت امضاء کننده، فی الواقع نوعی از عیوب اراده است و باید در دسته اول ایرادات ( گروه الف ) قرار گیرد لیکن در پاسخ باید گفت : دسته نخست ایرادات ناظر به مواردی هستند که همگی در روابط پایه ( شخصی ) مطرح می شوند اعم از اینکه از نوع عیوب اراده باشد یا از نوع عیوب عارض بر متعلق اراده و بلعکس دسته دوم ایرادات همواره منصرف از روابط پایه بوده و منحصراً راجع به خود سند و یا بعبارتی راجع به روابط براتی می باشند اعم از اینکه مربوط به عیوب اراده باشد یا غیر آن. بدین لحاظ ، ایراد فقدان اهلیت امضای برات را باید جزء دسته اخیر آورد. در توضیح این ایراد، سرپرست قانونی توانست رسالت و هدف واقعی و مورد نظر قانونگذار را ایفاء کند و آثار تبعی بودن مسئولیت ضامن را که بر خلاف اصل استقلال امضاهاست محدود نماید.
کسی که اهلیت لازم برای امضای برات نداشت می توانست در مقابل دارنده برات به عدم اهلیت مشخص محجور استناد کند. علت عدم ایجاد مسئولیت برای امضا کننده این است که شخص محجور فاقد هر گونه قصد حتی برای امضای سند تجاری بوده و بدین ترتیب محجور از مسئولیت مبری می باشد.
با وجود آنکه برای دارنده مشکل است به صرف تسلیم برات به او، اهلیت امضاء کننده را تشخیص دهد و اهلیت امضاء کنندگان برات با مطالعه و ملاحظه آثار برات آشکار نمی شود^[۲۴۹] اما با این همه ادعای مذکور به لحاظ فقدان اراده قابلیت استناد پیدا می کند.
نکته ای که در اینجا باید اشاره کنیم این است که بطلان تعهد براتی محجور و عدم مسئولیت او فقط ناظر به حجر مطلق؛ یعنی جنون و صغر غیر سفیر است، چرا که در این نوع حجر، اراده و قصد به کلی وجود ندارد؛ اما در حجر نسبی ( عدم رشد و صغیر و سفیر) به دلیل وجود قصد ابتدایی برای ظاهر کردن امضاء می توان تعهد براتی را محقق دانست و در برابر دارنده اعتماد کننده به ظاهر سند تجاری، ایراد عدم اهلیت را مسموع ندانست^[۲۵۰] همانند مکره که دارای قصد ظاهر بوده و فقدان رضا در او مانع مسئولیت براتی برای وی در برابر دارنده اعتماد کننده به ظاهر نخواهد بود.^[۲۵۱]
رویه قضایی فرانسه نیز در خصوص صغار نزدیک به سن کبر که تظاهر به کبر نموده و معامله برواتی می نماید به همین نحو عمل می کند و ایشان را مسئول قلمداد می کند.^[۲۵۲] ممکن است در این خصوص مخالفی نیز باشد که با استناد به ماده ۱۲۱۲ قانون مدنی ایران که صرفاً تمکلات بلاعوض صغیر ممیز را تجویز کرده است رأی به عدم مسئولیت صغیر ممیز در برابر دارنده اعتماد کننده به ظاهر برات داده شود.
استناد به عدم اهلیت بطور مشترک در همه نظام های حقوق مورد پذیرش قرار گرفته است. بند یک ماده ۲۲ قانون بروات انگلیس، ماده ۶۳۲ قانون تجارت فرانسه، ماده ۷ کنوانسیون ۱۹۳۰ ژنو راجع به برات و سفته، بند c از پارگراف اول ماده ۳۰ کنوانسیون آنسیترال همگی استناد به عدم اهلیت را در زمره دفاعیات قابل قبول علیه دارنده حمایت شده قرار داده اند.
آخرین مطلبی که باقی می ماند این است که آیا مانند ماده ۶۳۲ قانون تجارت فرانسه، در حقوق ایران نیز اهلیت خاص تجارتی برای امضای برات لازم است یا اهلیت عام حقوق مدنی؟ در این باره آقای دکتر عرفانی گفته اند که چون صدور برات یک عمل تجاری است، صادر کننده باید دارای اهلیت تجاری باشد^[۲۵۳] اما در واقعیت این است که صدور برات گرچه ذاتاً تجاری است ولی صفت برات نیاز به این ندارد که صادر کننده حتماً تاجر باشد و یا اهلیت تجاری داشته باشد لذا چنانچه یک قاضی دادگستری براتی صادر کند همینکه اهلیت عام انجام اعمال حقوقی را دارد کافی است و نمی توان گفت که چون او قاضی است و از اشتغال به تجارت ممنوع است پس فاقد اهلیت در صدور برات بوده گر چه ممکن است در عین حال، عمل وی از حیث مقررات حرفه ای شغل قضا، تخلف انتظامی باشد لیکن صدور برات توسط او دارای کلیه آثار حقوقی مربوط خواهد بود. ^[۲۵۴]
وانگهی در قوانین ایران اصلاً چیزی بنام اهلیت تجاری پیش بینی نشده و اهلیت انجام اعمال حقوقی همان است که در قانون مدنی پیش بینی شده است بنابراین در حقوق ایران مجوزی برای لزوم داشتن اهلیت تجاری وجود ندارد و پاره ای مقررات که به لحاظ جنبه های صنف و غیره، انجام برخی اعمال تجاری برای برخی اشخاص را ممنوع کرده اند به منزله لزوم اهلیت تجاری برای آن دسته اشخاص قلمداد نمی گردد.
۲- ایراد جعل در امضای برات